ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆپەن اڭگىمە
ءى.جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستان ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ءابدىماناپ بەكتۇرعانوۆپەن اڭگىمە
– ءابدىماناپ ەلىكباي ۇلى, تاياۋدا مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجيننىڭ ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ بارىسىندا القالى جيىن وتكىزىپ, تاريح تولقىنىندا تۇرعان حالىققا تاستاعان ويىن ءسىز قالاي قابىلدادىڭىز؟
– بۇل يگىلىكتى ءىستى ەلباسى باستامالارىنىڭ ناقتى ومىردەگى ءبىر جالعاسى دەپ تۇسىنگەن ءجون. ولاي دەيتىنىم, 1995 جىلى قر پرەزيدەنتى جانىنداعى مەملەكەتتىك ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كەڭەس جاريالاعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تاريحي سانانى قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى», 2004 جىلى قابىلدانعان «مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ۇلتتىق تاريحىمىزدى جانداندىرۋ مەن جاڭعىرتۋ ءۇشىن جاسالعان ناقتى شارا بولىپ تابىلادى. ال, ء«تول تاريح پەن انا ءتىلى ۇلتتىق رۋحتىڭ التىن مايەگى» دەگەن قاناتتى ءسوزدى ەسكەرسەك, ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 5 ماۋسىمىندا استانا قالاسىندا مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجيننىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق تاريحىن زەردەلەۋ جونىندەگى ۆەدومستۆوارالىق جۇمىس توبىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنىڭ (جالپىۇلتتىق كەڭەس) ءمانى دە, ماڭىزى دا زور بولماق. ويتكەنى,تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ وركەندەۋ ستراتەگياسىنا سايكەس, ياعني بۇگىنگى جاھاندانۋ كەزەڭى ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋدى تالاپ ەتۋدە. وسى تۇرعىدان العاندا, مەملەكەت تاراپىنان ارنايى قولداۋ كورسەتىلىپ وتىرعان ۇلتتىق تاريحىمىزدى زەردەلەۋگە قاتىستى ءىس-شارالارى تاريحشىلار مەن قوعامدىق عىلىم وكىلدەرىن عانا ەمەس, ءوز تاريحىنا جانى اشيتىن, قىزىعۋشىلىق تانىتاتىن بارشا قاۋىمنىڭ زور ىنتا-ىقىلاسىن تۋدىردى. سوندىقتان, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرىلىپ وتىرعان ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋگە قاتىستى ءىس-شارانى ءوز باسىم تىكەلەي قولدايمىن, سونداي-اق, ءوزىم باسقارىپ وتىرعان ءى. جانسۇگىروۆ اتىنداعى جەتىسۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى تاريح كافەدراسىنىڭ ۇجىمى دا بۇل ىسكە اتسالىساتىنىنا سەنىم ارتامىن.
– تاريح باسپالداعى بۇگىننەن باستالادى دەسەك, ءسىز باسقارىپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەگى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ قىزمەتى تۋرالى نە ايتاسىز؟
تاريح كافەدراسى – وسىدان 41 جىل بۇرىن ۋنيۆەرسيتەت ىرگەسى قالانعاننان باستاپ قۇرىلعان العاشقى كافەدرالاردىڭ ءبىرى. قازىرگى كەزدە كافەدرا «تاريح» ماماندىعى بويىنشا باكالاۆريات جانە ماگيستراتۋرا ماماندارىن دايارلايدى.
مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ باسشىلىعىمەن وتكەن ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋگە قاتىستى القالى جيىننان كەيىن 2013-2014 جاڭا وقۋ جىلىنىڭ باسىندا كافەدرانىڭ اتاۋىن «قازاقستان تاريحى» دەپ وزگەرتۋدى دۇرىس دەپ ساناپ وتىرمىز. بۇل كۇندەرى ورتا مەكتەپتەردە, جوعارى وقۋ ورنىندا تاريح ءپانىن وقىتۋعا قاتىستى جاڭا باعدارلامالار قۇرىپ, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرال جازۋعا تاريحشى مامانداردى تارتىپ, ولاردى ىنتالاندىرۋدى قولعا الىپ جاتىرمىز.
– ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنگەن عالىمدار قازاق تاريحى قولا داۋىردەن باستاۋ الاتىنىن ايتىپ تا, جازىپ تا ءجۇر. سوندىقتان شەتەلدەر مۇراعاتتارىنا عالىمداردى جىبەرىپ, قۇندى ماعلۇماتتار جيناپ كەلۋ يدەياسىنا قالاي قارايسىز؟
– عالىمدار قازاق تاريحى قولا داۋىردەن باستاۋ الاتىنىن ايتىپ تا, جازىپ تا جۇرگەنىمەن ادامزات تاريحى قازاقستان اۋماعىندا تاس داۋىرىنەن باستالاتىندىعىن جوققا شىعارا المايمىز. شەتەلدەردەگى مۇراعاتتارعا قازاقستاندىق عالىمداردى قۇندى ماعلۇماتتار جيناۋعا جىبەرۋ يدەياسىن قولداعانىمىزبەن قولا داۋىرىنە دەيىنگى قازاق تاريحىن شەتەلدىك مۇراعاتتاردان (ەۋروپا جانە امەريكا ەلدەرىندەگى) تابۋ مۇمكىن ەمەس. قولا داۋىرىنە دەيىنگى قازاق تاريحىن قازاق جەرىنەن ارحەولوگ ماماندار ىزدەۋى كەرەك. ال قولا داۋىرىنەن باستاپ جانە ودان كەيىنگى ءداۋىردىڭ تاريحىن كورشىلەس جاتقان قىتاي, رەسەي ەلدەرىنەن, سونداي-اق, يران-پارسى, اراب دەرەكتەمەلەرىنەن ىزدەپ تاۋىپ, ەندىگى كەزەكتە ولاردى ساراپتاپ, جىكتەپ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزۋ وتە ماڭىزدى. ول ءۇشىن بىزگە وسى ەلدەردىڭ ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن ماماندار مەن دەرە كتانۋشى عالىمدار قاجەت. بۇل جەردە مىنانداي ۇسىنىس ويعا كەلىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ باستى ءبىلىم وردالارىندا, ماسەلەن, قازۇۋ-دەگى تاريح فاكۋلتەتىندە قوسىمشا شىعىس ەلدەرىنىڭ تىلدەرى وقىتىلاتىن ارنايى توپتار اشىلسا. بۇل ءوز كەزەگىندە بولاشاق تاريحشى بىلىمگەرلەردىڭ شىعىس دەرەكتەرىن ءوز زەرتتەۋلەرىندە پايدالانا الۋىنا مۇمكىندىكتى ارتتىرا تۇسەر ەدى.
مىسالى, 2004-2007 جىلدارى «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋى بارىسىندا جاقىن جانە الىس شەتەلدىك مۇراعاتتاردان تابىلعان قازاق تاريحىنا قاتىستى تۇپدەرەكتەر كوپتەپ جيناقتالىپ, باسپادان شىقتى. الايدا, ولاردىڭ كوپشىلىگى عىلىمي تۇرعىدا تولىعىمەن يگەرىلمەي جاتقاندىعى شىندىق. سوندىقتان شەت تىلدەرىن بىلەتىن بىلىكتى شىعىستانۋشى-تاريحشى عالىمدار ءوز مەكتەپتەرىن قالىپتاستىرسا جانە سول ارقىلى شەتەلدىك دەرەكتەرمەن جۇمىس جاسايتىن, تەرەڭ تاريحي تالداۋلار جاساي الاتىن ۇرپاق ساباقتاستىعىن ىسكە اسىرار ەدى.
ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان تاريحشى مامانداردىڭ ۇلتتىق تاريحتى زەردەلەۋ بويىنشا اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى از ەمەس. ماسەلەن, تاريح كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى نازگۇل بايعاباتوۆا 2009 جىلى ىستامبۇل, بۋداپەشت قالالارىندا بولسا, 2010 جىلدىڭ ءساۋىر-مامىر ايلارىندا تسيۋريح ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (شۆەيتساريا) الەۋمەتتىك انتروپولوگيا دەپارتامەنتىندە, 2011 جىلداردىڭ جاز ايلارىندا مونعوليا تەرريتورياسىندا دالالىق ەتنوگرافيالىق زەرتتەۋلەرىن جۇرگىزىپ كەلدى. قازىرگى تاڭدا قىتاي ەلىندە زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرىپ جاتىر.
– ەلباسىنىڭ ء«بىز ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرۋىمىز كەرەك» دەگەن ءسوزى جەتىسۋ جەرىندە قالاي جۇزەگە اسىرىلۋدا؟
– ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە «تۋعان ولكە» ولكەتانۋ ورتالىعى ۇيىمداستىرىلدى. ورتالىقتىڭ نەگىزگى باعىتى – جەتىسۋ ولكەسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋ. كافەدرا وقىتۋشىلارى ورتالىقتىڭ قىزمەتىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوسىپ, عىلىمي ىزدەنىس جۇمىستارىن اتقارۋدا. «تۋعان ولكە» ورتالىعى ءا.مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىمەن جانە ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا كافەدراسىمەن بايلانىس ورناتىپ, تاجىريبە الماستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. سونىمەن قاتار, «تاريح» ماماندىعىنىڭ بىلىمگەرلەرى ۋنيۆەرسيتەت ىشىندە اشىلعان «تۋعان ولكە» ولكەتانۋ ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا تارتىلىپ, جەتىسۋ جەرىنىڭ تاريحىنا بايلانىستى ماسەلەلەرمەن اينالىسۋدا.
جەتىسۋ جەرىندە بىرنەشە جىلدار بويى ساق ءداۋرى كەزەڭىنە جاتاتىن ەسكەرتكىشتەر زەرتتەلۋدە. ۋنيۆەرسيتەتىمىزدەگى تاريح ماماندىعىنىڭ بىلىمگەرلەرى ارحەولوگيالىق ءىس-تاجىريبەنى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ «ارحەولوگيا ورتالىعىمەن» بىرلەسە وتىرىپ, ساق قورعاندارىندا قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. ەكسپەديتسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىساتىن عالىمداردىڭ تەوريالىق بىلىمدەرىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋعا زور مۇمكىندىكتەرى بار.
ۋنيۆەرسيتەتتە جاڭا زەرتتەۋلەرگە جول اشاتىن «يننوۆاتسيا» دەپ اتالاتىن رەكتور گرانتىنا بايقاۋ وتكىزىلىپ تۇرادى. وسى بايقاۋدا تاريح كافەدراسى وقىتۋشىلارىنىڭ ء«بىر ەل – ءبىر تاعدىر» اتتى بىرلەسىپ دايىنداعان جوباسى گرانتتى جەڭىپ الدى. جوبا جەتىسۋ جەرىندەگى ءار ۇلت وكىلدەرى دياسپوراسىنىڭ قالىپتاسۋى, ولاردىڭ تاريحي تاعدىرلارى مەن تاريحىن زەرتتەۋگە ارنالعان.
بۇگىنگى تاڭدا تاريح كافەدراسىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەرىنىڭ عىلىمي جۇمىستارمەن شۇعىلدانىپ, ولكە تاريحىمەن اينالىسۋلارىنا ۋنيۆەرسيتەت تاراپىنان قولداۋ جاسالىپ وتىر. ونىڭ كورىنىسى رەتىندە جىل سايىن وتەتىن «جاس عالىم» عىلىمي جوباسىن اتاپ وتۋگە بولادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».