1 ءساۋىر – كۇلكى كۇنى
جەڭەشەڭە دالەلدە!
بىردە جازۋشى الىبەك اسقاروۆ پەن تالانتتى جۋرناليست, جاس عالىم بەيبىت ساپارالين ۇزاق-سونار ءاڭگىمەگە كەتىپ, ءومىردىڭ ءمانى, ءتىرلىكتىڭ قۇنى دەگەندەي, ءبىراز جەرگە دەيىن “تەرەڭدەپ” بارىپ قالادى. قىزىپ سويلەپ وتىرعان بەيبىت:
– الەكە, ءسىز ەندى باياعىداي ءبىر وتباسىنىڭ عانا مەنشىگىندە ەمەسسىز, ءسىز ەلدىڭ, حالىقتىڭ ادامىسىز, – دەيدى عوي اسپانداعان كوڭىلىن باسا الماي.
سوندا الىبەك قالامداس ىنىسىنە جىميا قاراپ:
– بەيبىتجان, مەنىڭ ءبىر عانا ادامنىڭ مەنشىگى ەمەس ەكەندىگىمدى سەن ماعان ەمەس, ۇيدەگى جەڭەشەڭە دالەلدەپ بەرسەڭ, قۇبا-قۇپ بولار ەدى, – دەگەن ەكەن.
ءوتىپ كەتتى
ەلۋىنشى جىلدارى قازاق اقىنى قۋاندىق شاڭعىتباەۆ قىرعىز اقىنى تەمىر ءۇمبەتاليەۆكە ازىلدەپ:
– تەمكە, قىز-كەلىنشەك تاقىرىبىنا قالام تارتىپ ءجۇرسىز بە؟ – دەپتى.
سوندا تەمىر:
– ءوتىپ كەتتى جاسشىلىق,
ءوتىپ كەتتى ساستىرىپ.
قىزدار وپكەن بەتىمدى
قىل ساقالعا باستىرىپ, – دەگەن ەكەن.
ەركىن نۇرازحان, الماتى.
سان تاراپتى «سازگەرلەر»
“سازگەر” ۇجىمىنا كەرنەي اسپابىندا ويناي الاتىن جوعارى دارەجەلى كەرنەيشى كەرەك” دەگەن حابارلاندىرۋ بويىنشا كەلگەن سينياەۆ ءسال-ءپال ونەرىن كورسەتىپ ەدى, قابىلداۋشى كريۋكوۆ: “عاجاپ! ونەرىڭىز بابىندا ەكەن. بىزگە كەرەگى دە وسى!” دەپ شاتتانىس ءبىلدىردى.
سينياەۆ تەك تۇرماي:
– كونسەرۆاتوريا ءبىتىرگەنمىن, – دەپ مىڭگىرلەپ قالدى.
– نە دەيدى! كونسەرۆاتوريا دا ءبىتىرىپ پە ەدىڭ! قاي كلاسىن؟ – دەپ جاتىر كريۋكوۆ.
– مىنە, مىنانىڭ, – دەپ سينياەۆ كەرنەيىن شۇقىپ كورسەتتى.
– سودان سوڭ قايدا ويناپ ەدىڭ؟
– فيلارمونيادا.
– سودان؟
– رەستوران وركەسترىندە, – دەپ سينياەۆ قيپاقتاعان بولدى.
– سودان سوڭ شە؟ – دەپ كريۋكوۆ ريزا كەيپىن جاسىرمادى.
– جەرلەۋ راسىمدەرىندە... – دەپ سينياەۆ كۇمىلجىپ, – باس كەرنەيدە وينادىم, – دەپ باسىپ ايتتى.
– بارەكەلدى! ترۋبانىڭ نەشە تۇرىندە ويناپسىڭ, ناعىز مامانى ەكەنسىڭ, – دەپ كريۋكوۆ ريزا بولدى.
– ون بەس جىل وسى كەرنەيدى دۇرىلدەتىپ كەلەمىن, – دەپ قوسىپ قويدى سينياەۆ.
– ترۋبانىڭ مايتالمانى ەكەنسىڭ, سەنى سازگەرلەر ۇجىمىنا سانتەحنيك ەتىپ جۇمىسقا قابىلدايمىن, – دەپ كريۋكوۆ قولىن قويىپ تا جىبەردى.
– سانتەحنيگى نەسى!؟ سىزدەر سازگەرلەر ۇجىمىنا كەرنەيشى كەرەك دەپ جارناما بەرمەپ پە ەدىڭىزدەر؟! – دەپ, سينياەۆ اڭ-تاڭ...
كريۋكوۆ بۇعان مىرس ەتىپ ك ۇلىپ الدى دا:
– ءدال ءوزى, بىزدەر ناعىز كاسىبي مامانداردى قابىلدايمىز. ماسەلەن, مىنا ەرميشكين ەلەكتروگيتارادا ويناعان. قازىر تاپتىرماس ەلەكتريگىمىز. ال انا كوزليكوۆ سكريپكادا جيىرما جىل ويناپتى, قازىر ءبىزدىڭ ناعىز اعاش شەبەرىمىز. بۇرىنعى ديريجەر پوتاپسكيدىڭ قابىرعانى سىرلاعانىن كورسەڭ... پيانيست ەردەنوۆ كىرپىش قالاعاندا قاز-قاتار تۇرعان پيانينو نۇكتەلەرى جايىنا قالادى... بۇرىنعى بارابانشى ءشۋبيننىڭ بالعانى قازىققا ۇرعانى ءتىپتى تاماشا, – دەپ ءوز قۇرىلىس بريگاداسىنىڭ مۇشەلەرىمەن تانىستىرىپ ءوتتى.
سينياەۆ جينالعان سان تاراپتى “سازگەرلەردى” ءبىر شولىپ الدى دا:
– ءسىز, ءوزىڭىز قاي اسپاپتا ويناپ ەدىڭىز؟ – دەدى كريۋكوۆقا.
– ءوز باسىم ەش اسپاپتا ويناعان ەمەسپىن, مەن بۇرىنعى ءانشىمىن. سويلەي بىلەتىن, نەگىزى ايعايى باسىم داۋىسى بار بريگاديرمىن... – دەپ كريۋكوۆ ءوزىن دە تانىستىرىپ ءوتتى.
اۋدارعان باقتىباي ءجۇمادىلدين.
ولەرمەن ءوزىم
اتالاس بولىپ كەلەتىن اعايىنعا كەلە جاتىرمىن. تۋىلعاننان تىرلىگىنە مىعىم بولىپ ءوستى. كەڭەس كەزىنىڭ وزىندە-اق اتتىڭ ۇستىندە بولدى. ءوزى باۋىرمال دا... كەڭەس كەزىندە اۋداننىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ تۇرعانىندا ءايدا كەلىپ اعايىندارىن قىلتيعان قىزمەتكە تاعايىنداپ تايراڭداعانى بار. ونىسىنان كورەسەسىن كورسە دە قويماعانىن تاعى بىلەمىز. مەنى دە سۇيرەلەپ, بىرەر جىل مەكتەپ باسقارعانىم سونىڭ ارقاسى. “قىزمەت قولدىڭ كىرى, بىردە بار, بىردە جوق, مەن وتىرعاندا ىستەپ قالىڭدار” دەپ اعىنان جارىلۋشى ەدى.
نەسىن ايتايىن, قايدا جۇرسە دە, ايتەۋىر ات ءۇستىندە جۇرگەندە قارايلاسپاعان اعايىنى جوق, رۋ-اتالاس تۇرماق, جيەن-ناعاشىعا دەيىن جارىلقاپ شيىرلادى ەمەس پە...
مىنا زاماندا مەملەكەتتىك قىزمەتتە ەمەس, جەكە كاسىپكەر, كاسىپكەردىڭ كانىگىسى, ءدوي شارۋانى دوڭگەلەتەدى دەپ ەستىگەنمىن.
قىزمەت ورنىنا تابان تىرەپ, كىدىرىپ جاتىر, كۇتە تۇرىڭىز دەگەن سوڭ, قاراپ وتىرعانشا دەپ باسقارىپ وتىرعان تىرلىگىن ارالاعان بولدىم. ونداعىم – كوزى تانىس, اعايىننىڭ قانشاسىن كەزىكتىرەر ەكەنمىن دەپ... ويپىراي, كىلەڭ باسقا ۇلت. تەلمىرە ءسۇزىپ شىقسام دا اعايىن تۇرماق ءوزى دە, كوزى دە تانىستى ىلۋدە ۇشىراتا المادىم...
الدىندا وتىرىپ اردىڭ-گۇردىڭ اڭگىمە ءبىتتى-اۋ دەگەن مەزەتتە: “قىزمەتىڭنەن اعايىن كورە المادىم؟..” – دەپ كىدىرىپ ەدىم:
– ە, ول زامان وتكەن, – دەپ مەنىڭ نەنى مەڭزەگەنىمدى ءدوپ باسىپ اعىل-تەگىل اعىتىلسىن. – قۇرداس, وزىڭە شىنىمدى ايتايىن, ءبىر كەزدە مەملەكەتتىڭ قۇزىرىندا ءجۇرىپ اعايىنعا قىزمەتتى شۇلەن تاراتقانداي ۇلەستىرگەنىم راس... جەكە كاسىپ اشىپ, اعايىندى تاعى دا جارىلقاعانىم بار... مىناۋ زاماندا اعايىنمەن الىسقا بارا المايدى ەكەنسىڭ... جاۋاپسىزدىق تا, جالقاۋلىق تا, كەرى كەتىپ كەردەڭدەۋ دە سولاردان بولدى. اعايىنمەن ىستەسەم دەپ ەكى-ءۇش رەت بانكروت تا بولدىم... – دەپ, وسى توڭىرەكتە كوزىن الارتا وتىرىپ ءبىراز جەرگە بارىپ توقتادى دا, – اقىلىمنىڭ جەتكەنى, اعايىنمەن الىستان سىيلاسۋ ەكەن... ارينە, ءبىلىمدى, ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى اعايىندى كەت ءارى دەمەيمىن, بىراق ولاردان قارا ءۇزىپ قالعالى قاشان, – دەپ اقىرعى ءسوزىن ايتتى.
پالەكەت بالاما قىزمەت سۇراپ كەلگەنىمدى ايتقىزباي-اق ۇعىپ, قولىمداعى “قاعازعا” كوز جۇگىرتىپ ءوتتى دە:
– الار-اق ەدىم, اعايىندىققا باسادى – باس اۋىرادى, بالتىر سىزدايدى, ىڭقىل-سىڭقىلمەن كەرى كەتىپ كەرگيدى-اي كەلىپ. بىلەمىن, “ويتپەيدى دەپ تالاي ومىرەم قاپتىرعان!.. – دەپ وكىرەڭدەپ بارادى... سۋ ءسىمىرىپ, وعان دا سۋ ءسىمىرتىپ ساباسىنا ءتۇسىرىپ بارىپ كەتە باردىم.
...ويلاپ كورسەم, ونىكى ءجون! قىزمەتتە جۇرگەنىندە اعايىنىن ۇمىتپاي ولەرمەن ءوزىم بولدى... قازىرگىسى دە, جەكە كاسىبىندەگى اعايىننان الىس كەتكەن وزىمشىلدىگى دە ءجون.
...ءبىراز ۋاقىت وتكەن, الگى ساباز تەلەفونمەن ىزدەپ تاۋىپ: “قۇرداس, وتكەندە ءوتىنىشىڭدى ورىنداي المادىم. رەتى كەلدى, الگى بالا قايدا, ءوزىڭ دە بوس شىعارسىڭ, ماعان جەدەل “رەزيۋمەلەرىڭدى” جىبەر, قىزمەتكە مىندەتتى تۇردە ورنالاساسىڭدار دەيدى...
...سويتسەك, ول مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ بىرىنە باسشى بولىپ تاعايىندالىپتى...
كەنجە ەركىن. الماتى وبلىسى.
قوماعاي قۇرساق
ىندىن دەگەندە تىعىن جوق,
تويدىم دەيتىن ۇعىم جوق.
تاۋ جۇتسا دا تالعامايدى,
قاقالام دەپ بولجامايدى.
ەسى شىققاندا ولجاعا,
ەرتەڭىن دە ويلامايدى.
ۆاگونداتىپ اراق ىشكەن قۇرساق,
كول جۇتارعا شىعادى ۇقساپ.
قۇرساق قۋىسى تولماعاسىن,
ميلليونداپ ۇرلاسىن,
زاڭسىزدىقتى بەلدەن باسىپ,
بەدەل, باعى قورعاسىن.
قوماعايدىڭ ءتۇرىن كورىپ ءجۇرمىز,
بايلىقپەن وزعان “جورعاسىن”.
تارتىنبايدى
وسەكشى دە – وتىرىكشى,
وتىرىكشى دە – وسەكشى,
ءار ءسوزى ءورت, وق بولعانداي,
قۇدايدىڭ قارعىسىنا تاپ بولعانداي,
گۋىلدەكتەر ارامىزدا جەتىپ جاتىر,
جالعان ءسوزى سۇيەكتەن ءوتىپ جاتىر,
شايتاننىڭ ساعىمىنداي تاقىلدايدى,
ءولىپ كەتەيىن, شىندىق دەپ باقىلدايدى.
وتىرىكتىڭ قاشاندا ارتى قايعى,
اۋىزى كۇيسە دە تارتىنبايدى.
تابىل ق ۇلىياس, استانا.
“سەنىكى ءراسۋا بولاتىن بولدى-اۋ”
قىزىلوردا وبلىسى, جالاعاش اۋدانى, اقارىق اۋىلىنىڭ ايتقىشىنىڭ ءبىرى يمانقۇل ۇيىنە جاقىن كەلسە, كورشىسى ناۋقانباي اق تەر, كوك تەر بولىپ كوشەت وتىرعىزىپ جاتىر ەكەن. كورە تۇرا ادەيىلەپ:
– ءيا, ناۋقانباي, كۇن قىزباي باقشالىعىڭا شىعىپ كەتىپسىڭ, نە ىستەپ جاتىرسىڭ؟ – دەپ سۇرايدى.
– يەكە, نەسىن ايتاسىز, – دەيدى ناۋقانباي, – نەشە ءتۇرلى جەمىس اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرىن كوپتەپ قولعا ءتۇسىردىم. سونىڭ 20-30 ءتۇبىن مىنا تۇرماحان, سونشاسىن قايىربەك كورشىلەرىمە بەردىم. قۇداي قالاسا, ەندى ءۇش جىلدا ءبىزدىڭ قورادان تالاي جەمىستىڭ ءدامىن تاتاتىن بولارسىز ءالى.
لەپىرىڭكىرەپ تۇرعان ىنىسىنە كەنەت سالماقتى تۇرمەن قاراي قالعان يمانقۇل سوندا:
– ە, مۇنىڭ ءجون بولعان ەكەن, تۇرماحاننىڭ عوي ۇيىندە بالا-شاعا ءبىراز, جەپ تاۋىسادى. قايىربەكتىڭ ۇيىندەگى كەلىن كەنتتى جەردىڭ قىزى (ۋفانىڭ باشقۇرتى ەكەن), قايناتىپ السا دا, بىردەمە قىلار. ناۋقانباي شىراعىم, سەنىكى توگىلىپ, تەككە ءراسۋا بولاتىن بولدى-اۋ, سونى ۋايىمداپ تۇرمىن, – دەپ كادىمگىدەي قاپا بولعان ادامنىڭ كەيپىن كورسەتىپتى.
تويعا توعىز رەت شاقىرۋ
اعايىندارىنىڭ ءبىر تويىنا كەلدىباي امزەەۆتى شاقىرۋشى ەتىپ بەلگىلەيدى. ول ەرتەمەن جۇمىسقا كەتىپ بارا جاتىپ وزدەرىنە جيەن بولىپ كەلەتىن ورتالىق كوشەدەگى ابەكەڭ دەگەن كىسىنى تويعا شاقىرىپ, ۋاقىتىن ايتىپ كەتەدى. ءتۇستەن كەيىن ەگىستىك جاقتان قۇباتوبەلدەۋ قايتقان كەلدەكەڭ باعاناعى ايتقانى ەسىنەن شىعىپ كەتىپ, سول ابەكەڭدى تويعا تاعى شاقىرادى عوي.
وسى جەردە ناعاشىسىن ءىلىپ قالعىسى كەلگەن جيەن:
– اۋ, وسىمەن ءۇش شاقىردىڭ عوي, قۇراقتاردا (تاما رۋىنىڭ ءبىر تارماعى) بۇرىن بولماعان ءبىر توي بولايىن دەپ جاتىر ما؟ – دەيدى.
ۇيقىلى-وياۋ جۇرەتىنىنە قاراي اۋىلداعىلار ابەكەڭدى “ماڭگى” دەپ قىلجاقتايدى ەكەن. سوندا قاتەلەسىپ كەتكەنىن اڭعارعان كەلدىباي:
– ماڭگىسى بار اۋىلدا تويعا توعىز شاقىرسا دا ارتىق ەتپەيدى, – دەپ سارت ەتكىزىپتى.
اسقار كىرەباي ۇلى, قىزىلوردا.
ەلدى الداۋعا بولا ما ەكەن
– ءاي, گۇپپان,
اناۋ كۇنى ادىردا
كەتىپ بارا جاتىر ەدىم,
“جارلىسايدىڭ” تۇسىنان
ءوتىپ بارا جاتىر ەدىم,
كەنەت,
ساي تابانىنان ساۋ ەتىپ
قويۋ بۋ شىقتى.
ارتىنشا لاۋ ەتىپ,
ءبىر ىستىق سۋ شىقتى.
ءىشىپ ەدىم –
دەنەمدەگى قوتىرلارىم
دۋىلداپ ءتۇستى.
شەكەمدەگى شوتىرلارىم
شۋىلداپ ءتۇستى.
بۋىلعان بۋىن, شايقالما قارنىم
بىلقىلداپ بيلەپ كەتتى.
تۇز ءسىڭدى بولعان مايتاباندارىم,
“العالاپ” سۇيرەپ كەتتى.
اۋرۋ دەگەن ازاپ ەكەن...
ال مىناۋ سۋ
سونى ەمدەيتىن عاجاپ ەكەن!
سودان بەرى جيىرما بەستەگى جىگىتتەيمىن!
ءوزىڭدى دە سول سۋعا ءتۇس دەپ ۇگىتتەيمىن.
***
بارسا باقا تۇسەر باتپاق,
قۇرت-قۇمىرسقا مەكەندەپ جاتقان ەكەن.
ەم ىزدەگەن جۇرتقا,
نە ايتسا دا نانادى ەكەن!
مەيىربەك اقىنبەك ۇلى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى.
شىمشىمالار
مۇزافار الىمباەۆ, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى.
تانتىقتار تاريحتى وزىنەن باستايدى.
***
قاراۋدىڭ قارنى قاشان دا اش.
***
ءتىلىنىڭ ۇستاراسى بار, جىنىنىڭ ۇستاماسى بار.
***
تىرتىڭباي قۇنى دا جوق قىلقانداي.
***
ىسىراپشىل – تەسىك شىلاپشىن.
***
اقتالۋ دا ماقتانۋدىڭ ءبىر ءتۇرى.
***
ىشتارلىق – وزىنە-ءوزى دۇشپاندىق.