ناۋرىز – ەر تۇرك بابالارىنىڭ ەجەلدەن قالىپتاسقان جاڭا جىل مەن جاڭا كۇنىنىڭ باستاۋى. كوشپەلىلەردىڭ كونە مەيرامى قانىمىزعا جاقىن, جانىمىزعا تۋىس, قازاقى قالپىمىز بەن اسقاق رۋحىمىزدى قاۋىشتىراتىن قايىرلى توي. بۇل – جوسىن مىڭجىلدىقتاردىڭ مۇراسىن ارقالاپ, بۇرىننان بۇگىنگە, بۇگىننەن بولاشاققا جان-جاقتى بايىپ, كەمەلدەنە كوش تۇزەي بەرەتىن ەرەكشە مەيرام.
بيىل دا ابدىكەي امال ايى الىپ ساحاراعا كەلىسىمەن باۋىرى جاسىل مانات ۇلى دالانىڭ جاۋىنگەر ۇلدارى تورتكۇل دۇنيەنىڭ بۇرىشىنان بايسالدى كوش شىعارىپ, كەز مايالى كەرۋەندەردىڭ كۇمىس قوڭىراۋلارى مىڭجىلدىقتار مۇراسىن پاش ەتىپ قاعا باستاۋى كەرەك ەدى. ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان جايسىز جاعداي ونداي سالتاناتتىڭ ورايىن كەلتىرمەي تۇر, اتتەڭ... ايتپەسە ءداستۇرلى مەرەكە ەكپىن الىسىمەن سوناۋ ك ۇلىگىن كىسىنەتكەن كۇلتەگىن زامانىنان بەرگى كوشپەلى كوك تۇرىكتەردىڭ بايىرعى ىرىم-نىشاندارى مەن سالت-داستۇرلەرى, ەسكى ولەڭ-جىرلارى مەن ءدىني راسىمدەرى بەرەكەلى بايسىندا قايتا جاڭعىرىپ, جاڭا نيزامدى جاڭا سيپاتتا قارسى الار ەدى. ادەتتەگىدەي بۇرىنعىنىڭ كوزىن كورىپ, بايىرعىنىڭ ءسوزىن تىڭداعان ابىز اقساقالدار مەن كەيۋانا اجەلەر التى الاش تۋىسقانعا اق باتا بەرىپ, باتيقا تىلەك ايتار ەدى. امال ايى تۋدى دەگەننەن اقىن-جىراۋلار مەن ءانشى-كۇيشىلەر, سال-سەرىلەر مەن باقسى-قۇشىناشتار قاز مويىن قوبىزدارىنىڭ بەستى ايعىر قىلىنا قياق ىسىپ, قىزىل ارشا دومبىرالارىنان توگىلگەن بويلاۋىق كۇيلەرى بابالاردىڭ ەجەلگى سارى جۇرتىنا قىزىردىڭ قىرىق شاتىرلى سالقار كوشىن توقتاتىپ جاتار ەدى.
جالپى, ناۋرىزدىڭ ناعىز ناقىشتارى قازاق ۇلىسىندا وسىلاي باستالادى. جاڭا جىلدىڭ ەسكى كۇنتىزبە بويىنشا ەندى باستالعانىن كوشپەلى تۇركى حالىقتارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە كيىز تۋىرلىقتى قازاق حالقى وسىلاي ەرەكشە سۇيىنشىلەپ, ساۋىن ايتىپ قارسى الادى.
* * *
زامانا جەلى تەرىسىنەن سوعىپ, تەگىمىز بەن تەڭدىگىمىزدەن قوسا ايىرىلىپ قالعانداي تاعدىركەشتى تار كەزەڭدەر بولعان. ناۋرىز مەرەكەسى سوڭعى رەت 1926 جىلى تويلانىپ, ودان بەرىدە, ناقتى ايتقاندا 1988 جىلعا دەيىن تانىم سالتى تاريحتىڭ تار قاپاسىنا تاڭىلىپ قالعان ەدى. ايتۋلى مەرەكەنى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت قازاق ورتاسى تەگىس ۇمىتا باستاعان شاقتا جىل قۇسىنداي جاڭالىعىمەن 1988 جىلى كونە مەيرام ءوزىنىڭ قاسيەتتى قارا شاڭىراعىنا قايتا ورالادى. ءبىر عاسىردان استام تاريحى بار بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan», ول كەزدە «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىرىنشى بەتى بايىرعى مەيرامدى باس باسىلىم رەتىندە 1989 جىلى سۇيىنشىلەتە جازىپتى. گازەتتىڭ 22 ناۋرىزداعى سارعايعان سارتاپ بەتتەرىن سيپاي پاراقتاعاندا, قازاقتىڭ كلاسسيك جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «سىرشىلدىق سالت ولەڭدەرى» دەگەن تاقىرىپتاعى ناۋرىز مەيرامىنىڭ تابيعاتى, ءتۇيىن ءمورالى مەن تۇپكى مودەلى جايلى جان-جاقتى قامتىلعان كلاسسيكالىق ماقالاسىن وقۋعا بولادى.
ۇلى قالامگەر اتالعان ماقالادا ناۋرىز جايلى سالت-داستۇرگە قاتىسى بار ءبىردى-ەكىلى ولەڭ-جىرلاردى تالداپ كەلىپ: «قازىرگى ناۋرىز جايىنداعى سوزدەر سول كۇندەگى ىرىمدى, سونداعى امانداسۋ, كورىسۋ سياقتى سالتتى, سول كۇندەگى تىلەكتى بىلدىرەدى. بەلگىلى شاقشاق جانىبەك كەنجە قىزىن ءبىر دوسىنىڭ بالاسىنا بەرگەن. جانىبەك ولگەندە سول قىز كەلىپ اكەسىن جوقتاپتى. سونىڭ ىشىندە ناۋرىز تۋراسىندا مىناداي ولەڭ كەلەدى:
اينالايىن, اكە-ەكەم,
نەگە بەردىڭ كەدەيگە؟
قانشا اقىلدى دەسەم دە,
كەدەيدى كەدەي دەمەي مە؟
بايعا بەرسەڭ اكە-ەكەم,
قازىسى قارىس ايعىردى,
سۇبەسى سۇيەم قوشقاردى,
ۇلىس كۇنى سويماس پا ەڭ؟
مۇندا باياعى زاماندا ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى قالىڭ ەلدىڭ جاڭا تىلەك تىلەيتىنى كورىنەدى. جۇپ شىراق جاعۋ, كەتىك اياق, كەتىك ءشومىش سىندىرۋ, كورىسكەندە. «تازا باق, كەل!» دەپ, «كوش, قاراقان, كوش!» دەپ الاستاۋ – بارلىعى دا سول زاماننىڭ تىلەگى. بۇلاردان باسقا ءتورت كوز ءيتتى ءولتىرۋ, موعال وشاق قازۋ بولعان. بارلىعى دا سول زامانداعى ءدىن مەيرامىنىڭ شارتىنان تۋعان, كوپكە بىردەي سالت. سول كۇنى نە ەستىلسە, بارلىعى دا ارناۋلى ولەڭمەن, ارناۋلى تىلەك سوزدەرمەن ىستەلۋ كەرەك. بىراق سول ءسوزدىڭ بىردە-ءبىرى قولدا بولماعاندىقتان, سول تۋراداعى ءسوزدى شالا قالدىرامىز», دەپ كوپ تاعىلىمعا كونە سۇرلەۋدىڭ باعىتىن سىلتەيدى. سونداي-اق گازەتتىڭ ءبىرىنشى بەتىندەگى ايدار دا «جاڭاشىل ءمان بەرگەن حالقىما, باقىت بوپ كەل, ناۋرىز, حالقىما!», دەپ ايبارلانا جىرلاي جازىلعان.
تاعى باستى بەتتە قازاق كسر حالىق جازۋشىسى ءالجاپپار ابىشەۆتەن ناۋرىز نيزامى تۋراسىندا سۇحبات الىنىپ, ول جەردە دە جاڭالىقتىڭ جارشىسى, ەسكىلىكتىڭ ەنشىسى – ناۋرىز مەيرامىنىڭ قازاق عۇرپىنا ساعىنا قاۋىشقانى كوركەم باياندالعان. ودان بولەك الاش ارىسى بەيىمبەت ءمايليننىڭ 1926 جىلى «ەڭبەكشى قازاق» گازەتىنىڭ 22 ناۋرىزدا شىققان نومىرىندەگى ولەڭىن قايتا باسقانى دا كوپ جاعدايدان حاباردار ەتەدى. گازەتتىڭ ىشكى بەتتەرىنىڭ مازمۇنىن دا ناۋرىز ناقىشتارىمەن بەزەندىرىپ, مۇعالىم اقىن كوپباي وماروۆپەن گازەت ءتىلشىسى جازباشا ايتىسىپ, ءسوز سايىسىنىڭ كوركەم ءماتىنىن اقىننىڭ سۋرەتىمەن قوسا جاريالاعان. مۇنىڭ بارىندە ەل گازەتىنىڭ ەلدىك مۇرات جولىندا ۇلتتىق مەيرامدى بارىنشا ۇمىتپاستاي ۇلىقتاۋدىڭ ايقىن كورىنىسى جاتىر. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ءبىز ايتىپ وتىرعان «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» سول جىلعى 24 ناۋرىز كۇنگى ءنومىرىنىڭ سوڭعى بەتىندە «ناۋرىز» كورىنىستەرىنەن فوتورەپورتاج بەرىلىپ, سۋرەتتەردىڭ باس جاعىنا «ناۋرىز – حالقىمىزدىڭ ەجەلگى مەرەكەسى. 22 ناۋرىزدا باستالعان بۇل مەرەكە قازىر جەر-جەردە جاپپاي وتكىزىلۋدە. بيىل ول 23 ساۋىرگە دەيىن سوزىلادى», دەپ جازىلعان. بۇل باستاما شىن مانىندە ناۋرىز مەيرامىنىڭ ءبىر-ەكى كۇندىك شارتتى شارا ەمەس, شىن سەنىم مەن ىزگى تىلەكتىڭ تۇيىندەلەتىن, تانىم مەن تاريح توعىساتىن ۇلىق تويى ەكەنىن بىلدىرەدى.
سودان بەرى 30 جىلدان استام ۋاقىت ىشىندە ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan» ناۋرىز مەرەكەسىن ۇلكەن مىنبەردە, ۇلگىلى ۇردىستەرمەن جان-جاقتى ناسيحاتتاپ كەلەدى. بىلتىر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ بەرەكەلى باستاماسىمەن باعزىدان بۇگىنگە جەتكەن كونە مەيرام ۇلتتىق تانىم مەن دالا ءداستۇرىنىڭ تۇنىق باستاۋى رەتىندە جاڭا سيپات العانىنا ەرەكشە قۋانعان بولاتىنبىز... ادەتتە اتالعان مەرەكەنى بۇعان دەيىن ەلىمىزدە 22 ناۋرىز كۇنى عانا تويلاپ كەلسە, بىلتىردان باستاپ, قازاقتىڭ تاعى ءبىر ەرەكشە سالتى – كورىسۋ كۇنى, ياعني امال ايىمەن ۇشتاستىرىپ 14 ناۋرىزدان باستاپ تويلاۋ ءداستۇرى قولعا الىنعانىن جەر-جەردە ايتىپ, جاقسى ءۇردىستى جۇمىلا جالعاستىرىپ جاتىر ەدىك.
دەمەك, ناۋرىز – جاڭا كۇن دەگەن ماعىنا عانا بەرىپ قويماي, بارشا جاڭا داستۇرلەردىڭ جارشىسى بولاتىن يگى شارا دەۋگە تولىق نەگىز بار. اتالعان تىڭ جوبا, ءتول مەيرامنىڭ – قازاق تورىنەن باستاۋ الۋىنىڭ دا وزىندىك ءمانى ەرەكشە. باۋىرىندا جۇزدەگەن ۇلت پەن ۇلىس تاتۋ-ءتاتتى عۇمىر كەشىپ, بەيبىتشىلىكتىڭ بيىك تۇعىرى بولا بىلگەن قارا شاڭىراق – قازاق دالاسى اي مەن كۇننىڭ, باي مەن قۇلدىڭ تەڭەلەتىن كونە تويىنا ساۋىندى ءبىرىنشى ايتىپ, سالقار كوشتى ساۋمال كولدىڭ جاعاسىنا شوگەرۋى زاڭدىلىق.
ەندەشە, ءبارىمىز دە پالە-جالا, ىندەت-دەرتتەن امان بولعان كۇندە شىن كوڭىلىمىزبەن شىرايلى شاقتا شۇرقىراسقان جۇرتپەن ءتوس قاعىستىرىپ, مال-جانىنىڭ اماندىعىن سۇراسىپ, قىستان امان-ەسەن شىققانىمىزعا تاۋبە كەلتىرۋگە سەرتتەسكەنىمىز ءجون. بۇل كۇن شىن مانىندە – كوك تاڭىرىنە العىس ايتىپ, بابا ىرىمىن كەيىنگى ۇرپاققا ۇعىندىراتىن ونەگەلى ىسكە ارقاۋ كۇن.