حالىق سانىن قانداستار كوشىنىڭ ەسەبىنەن كوبەيتە الامىز با؟

مىنە, وتكەن اپتادا «وتانداستار قورى» كەاق جانىنداعى قوعامدىق كوميسسيانىڭ وتى­رىسىندا شەتەلدەگى قازاقتاردى قولداۋ جانە رەپاترياتسيانى ىنتالاندىرۋ ماسەلەلەرى كەڭى­نەن تالقىلاندى.

– ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن باستى قاۋىپ, كوشىپ كەتۋ­شىلەر بولىپ تۇر, – دەيدى «وتان­داس­تار قورى» كەاق اقپاراتتىق-تالداۋ دەپارتامەنتىنىڭ باس­قارۋشى ديرەكتورى ن.جاليەۆ. – قازاق­ستان­نان قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ 43,8 پايىزىن 15-تەن 34 جاسقا دەيىنگى جاستار قۇرايدى, بۇل ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ ازايۋىنا اكەلۋدە. ءبىر ايتارى, قازاقستانداعى حالىق سانىنىڭ ءوسۋى تۋ كورسەتكىشتەرىنىڭ كوبەيۋىنەن ەمەس, ەل تۇرعىندارىنىڭ ءومىر جاسىنىڭ ۇزارۋىمەن بايلانىستى. تۇرعىنداردىڭ قارتايۋىنىڭ جو­عا­رى كورسەتكىشتەرى ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن شى­عىسىندا بايقالادى. ناقتىراق ايتساق, ءاربىر 100 بالاعا قازاقستان بويىنشا ورتا ەسەپ­پەن 65 جاستان اسقان 26 ازاماتتان كەلەتىن بولسا, ياعني يندەكس 25,9 كورسەتسە, سولتۇستىك قازاق­ستاندا بۇل كورسەتكىش – 55,8, قوستاناي وبلىسىندا – 53,2, شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 47,4-كە جەتكەن.

ەندەشە, بۇل فاكتورلار دەموگرافيالىق احۋالدى تۇراقتاندىرۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى مەن ادىستەرىن ۇسىنۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. شەتەلدەردە 7-8 ملن قازاق ۇلتى تۇرادى. كەيبىر ساراپشىلار ەلىمىزدە حالىق سانىن كوبەيتۋدە وسى رەسۋرستى دۇرىس پايدالانۋ كەرەك دەگەن پىكىر ايتادى.

حالىق سانىنىڭ ازايىپ بارا جاتقانى كورشى رەسەي ەلىن دە قاتتى الاڭداتۋدا. سون­دىق­تان رەسەي بيلىگى ەرىكتى قونىس اۋدارۋ­شى­لاردى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان سايا­­­سات­قا قاتتى كۇش سالۋدا. ءسويتىپ ولار قازاق­­­­ستاندى رەسەيدىڭ دەموگرافيالىق ماسە­لە­­لەرىن شەشۋدە دونور رەتىندە قابىلداپ, جا­­قىن جىلداردا 5-10 ملن ادامدى وزدەرىنە كوشىرۋدى جوسپارلاپ قويعان. بۇل ءۇشىن رەسەي فەدەراتسياسىنا وتانداستاردى ەرىكتى كوشى­رۋ­دىڭ مەرزىمى شەكتەلمەگەن مەملەكەتتىك باع­دارلاماسى قابىلداندى. 2008 جىلى سىرت­قى ىستەر مينيسترلىگىنە باعىناتىن فەدە­رالدىق اگەنتتىك قۇرىلعان. مىنە, وسى اگەنت­تىك 30 ملن شەتەلدىك وتانداستارىن ەلگە قايتارۋعا كۇش سالماق. بۇل رەسەيدىڭ جالپى حالىق سانىنىڭ 20 پايىزىن قۇرايدى. ءدال وسىلايشا ءبىزدىڭ ەلدەگى «وتانداستار قورى» دا شەتەلدە تۇراتىن 7 ملن قانداسىمىزدى اتامەكەنىنە قايتارۋدى ماقسات تۇتىپ وتىر. بۇل قازاقستانداعى قازىرگى حالىق سانىنىڭ 38 پايىزى دەگەن ءسوز.

تاعى ءبىر ايتارى, رەسەي بيلىگى قونىس اۋدا­رۋشىلارعا قارجىلاي كومەك كورسەتۋدە ەل قازى­ناسىنا قولدى تەرەڭىرەك سالۋدا. مىسالى, رەسەيدە 4 ادامنان تۇراتىن قونىس اۋدارۋشى وتباسىنا تۇرعىن ءۇي الۋ ءۇشىن – 600 مىڭ رۋبل نەمەسە 3,6 ملن تەڭگە, كىرىسى جوق وتباسىنا 67 مىڭ رۋبل نەمەسە 402 مىڭ تەڭگە بەرۋدى مىندەتتەپ قويعان. سوندا ورىستار ءار وتباسىنا 4 ملن تەڭگە جۇمساماق بولسا, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش 848 مىڭ تەڭگەنى قۇرايدى. سوڭعى 10 جىلدا قازاقستاننان رەسەيگە 300 مىڭنان استام ادام كوشىپ كەتكەن. سولاي بولا تۇرا, 2020 جىلى ەلگە ورالامىن دەگەن قانداستارىمىزعا كۆوتا بويىنشا 1378 ورىن عانا بەلگىلەندى.

جاسىراتىنى جوق, سوڭعى جىلدارى اتا­مەكە­نىنە قونىس اۋدارۋشى قانداستار كوشىنىڭ ەكپىنى باسىلىپ قالدى. شەتەلدەگى قانداس­تا­رى­مىزدىڭ كوشى-قونعا دەگەن كوڭىلدەرىنىڭ الا-قۇلا بولۋىنا مىنا ءبىر فاكتورلار دا قاتتى اسەر ەتۋدە. 2009 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى كراسنىي يار اۋىلدىق وكرۋگىندە «نۇرلى كوش» باعدارلاماسى بويىنشا 276 وتباسى ءۇشىن ەكى پاتەرلى 138 تۇرعىن ءۇي سالىنىپ, 2010 جىلى شەتەلدەن كوشىپ كەلگەن قانداستارىمىزعا پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل قۇرىلىسقا 1 ملرد 200 ملن تەڭگە جۇمسالدى. سوندا سول كەزدەگى دوللار باعامى بويىنشا ءار ۇيگە 59 مىڭ اقش دوللارى كولەمىندە قارجى ءبولىندى دەگەن ءسوز. جاڭا ۇيگە قونىستانۋشىلارعا «تۇرعىنۇيقۇرىلىسجيناقبانكى» اق-تىڭ دەپوزيتتىك نەسيەلەۋ باعدارلاماسى بويىنشا ءتيىمدى شارتتار ۇسىنىلدى. ياعني, ولار پاتەر قۇنىنىڭ 50 پايىزىن دەپوزيتىندە جيناقتاۋ قاجەت. سودان كەيىن ولارعا پاتەردى 5 پايىزدىق جەڭىل مولشەرلەمە بويىنشا ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى بەرىلدى. ناقتىراق ايتساق, جالعا بەرىلگەن بۇل باسپانا ءۇشىن ولار ءار اي سايىن 7 مىڭ تەڭگەدەي تولەپ تۇرۋى ءتيىس. سوندا ءار تۇرعىن ءۇيدىڭ ورتاشا قۇنى 3 ملن 200 مىڭ تەڭگە بولىپ ەسەپتەلگەن. وسىلايشا 215 شارت جاسالادى. بىراق كوپتەگەن سالىمشىلار شارت تالاپتارىن ورىندامايدى. 215-ءتىڭ ەكەۋى عانا كەستەنى بۇزباي, جارنالاردى اۋدارعان. ءسويتىپ بۇگىندە جارنالار بويىنشا جالپى بەرەشەك 32,4 ملن تەڭگەگە جەتتى. ال كەلىسىمشارت بو­يىنشا قانداستارىمىز 2015 جىلى نەسيەنى تولەپ ءبىتىرۋى ءتيىس ەدى.

اتامەكەنىنە اڭساپ جەتكەن قانداستارىمىز نەسيەنى نەگە تولەمەدى؟ كەلىسىمشارت نەگە ورىندالمادى؟ سويتسەك ءبارىن بۇلدىرگەن باسپانانىڭ ساپاسى ەكەن. قوماقتى قارجى بولىنگەنىنە قاراماستان, بۇل تۇرعىن ۇيلەر سولتۇستىكتىڭ 40 گرادۋس قىسىنا مۇلدەم شىداس بەرمەيتىن گيپسوكارتون, پەنوپلەكس, پانەلدەن سالىنعان. ۇيلەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك ىرگەتاس جوق. قابىرعالارى وتە جۇقا, اراسى قۋىس, تۇرعىندار قىستا جاۋراپ, ۇيدە تۇرۋ مۇلدەم مۇمكىن بولماعاندىقتان تۋعان-تۋىستارىنىڭ باسپانالارىن ساعالاۋعا ءماجبۇر بولعان. كوبىسى قىستاي اۋىرىپ شىق­قان. ۇيلەردى قايتادان جوندەۋ مۇمكىن ەمەس. كوبىسى اپاتتىق جاعدايدا. مىنە, وسىدان كەيىن ورالماندار نەسيەنى تولەۋدەن باس تارتىپتى.

– قازىر بۇل ۇيلەردىڭ داۋى تىپتەن ءورشىپ بارادى, – دەيدى بۇل جونىندە دۇنيەجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ نۇر-سۇلتان جانە اقمولا وبلىستىق فيليالىنىڭ باسشىسى قارلىعاش قوجامۇرات. – جەرگىلىكتى بيلىك وسى ءىس بويىنشا داۋ شىعارعانداردى سىرتىنان ءۇي تىركەۋىنەن شىعارىپ جىبەرگەن. ونى وزدەرى دە بىلمەي قالعان. تەك مۇنىڭ سوڭى ۇلكەن ايقاي-شۋعا ۇلاسقان سوڭ امال جوق, قايتادان تىركەۋگە قويدى. بىراق ءالى كۇنگە بۇل ۇيلەر كىمنىڭ مەنشىگىنە قارايتىنى بەلگىسىز. ەكى-اق ادام بەرەشەكتى تولەگەن بولسا, سول ەكەۋىنە دە ءالى كۇنگە ءۇي قۇجاتتارى بەرىلمەگەن. تۇرعىندار ۇيدەن بۇرىن سول جەر ۋچاسكەسىنىڭ قۇجاتتارىن تۋرالاپ بەرسە ەكەن دەگەن ءوتىنىش ايتۋدا. «جەردى اتىمىزعا اۋدارىپ بەرسە, بەرەشەكتى دە تولەر ەدىك, ءۇيدى دە ءوزىمىز جوندەپ الار ەدىك» دەيدى ولار.

بۇعان كوكشەتاۋ قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى بەيبىت ءجۇسىپوۆ بۇل ۇيلەر ءدال قازىر تۇرعىن ءۇي جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ مەنشىگىندە تۇرعانىن, ءۇي كىتاپ­شا­لارى قالپىنا كەلتىرىلىپ جاتقانىن ايتىپ اقتالدى. ياعني, جاعدايدى تۇزەتۋ جانە قارجىلىق جۇكتەمەنى تومەندەتۋ ءۇشىن 238 كەلىسىم­شارت قايتا جاسالعان. 38 تۇرعىن ءالى دە قول قويماپتى. قازىرگى ۋاقىتتا 138 تۇرعىن ءۇيدىڭ 35-ءى كۇردەلى جوندەۋدى, 102-ءسى اعىمداعى جون­دەۋدى قاجەت ەتەدى. قاراجات ءبولىنىپ, جون­دەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.

قىسقاسى, بۇل ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەر­گى­لىك­تى بيلىك قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋ­دا. دەگەنمەن دە بار اقشانىڭ ءوزىن جىرىمداپ, وسى ۇيلەردى ارزان ماتەريالدارمەن وتە ساپاسىز تۇر­عىزعان قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ جانە ءتيىستى اكتىلەرگە كوزدى تارس جۇمىپ تۇرىپ قول قويىپ جىبەرگەن جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى قايدا قالادى؟ ءار ءۇيدى سالۋ ءۇشىن 59 مىڭ اقش دوللارى بولىنگەن, بۇل ءبىر باسپانانى جايناتىپ جىبەرۋگە مولىنان جەتە­تىن قارجى ەمەس پە؟ ساۋاپتى ءىستىڭ توپا­لاڭىن شىعارعان بۇل قۇرىلىس كوم­پا­نيا­سىنىڭ بۇگىندە سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق, ياعني تاراپ كەتىپتى. قايران قور بولعان مەملە­ك­ەت­تىڭ قارجىسى-اي... بىرەۋگە مال قايعى, بىرەۋگە جان قايعى. جانىاشىماستىق دەگەن وسى. وكىنىشكە قاراي, ءدال وسىنداي جاعداي شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىعىس اۋى­لىن­­دا دا قايتالانعان.

دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ مالىمەتتەرىنە قارا­عان­د­ا, جان باسىنا شاققانداعى ءىجو بويىن­شا قازاقستان رەسەيدەن ءسال عانا كەيىن كەلەدى. ال قىتاي بارىنەن وزىپ بارادى. بۇل سول ەلدەگى ەتنوس­تىق قازاقتاردىڭ قازاقستانعا قونىس اۋدارۋ تۋرالى شەشىمىنە تەرىس ىقپال ەتۋى دە مۇمكىن. «وتانداستار قورى» كەاق-تىڭ تاپسىرىسى نەگىزىندە «قوعامدىق پىكىر» زەرتتەۋ ينستيتۋتى 2019 جىلى جۇرگىزگەن الەۋمەتتىك ساۋالدامالاردىڭ ناتيجەسىندە قازاقستانعا 1,5 ملن ەتنوستىق قازاق تۇراقتى تۇرۋعا قونىس اۋدارعىسى كەلەتىنىن انىقتاپتى. ناقتىراق ايتساق, وزبەكستانداعى 1,5 ملن قازاقتىڭ 37,6 پايىزى نەمەسە 564 مىڭ ادام, رەسەيدەگى 1 ملن قازاقتىڭ 12,3 پايىزى نەمەسە 123 مىڭ ادام, موڭعولياداعى 130 مىڭ قازاقتىڭ 24,7 پايىزى نەمەسە 32 مىڭ ادام اتاجۇرتقا ورالعىسى كەلەدى. بۇدان بولەك قىتايداعى ساياساتقا بايلانىستى 800 مىڭ ەتنوستىق قازاق قۇجاتتارىن تۇگەندەپ, قازاقستانعا كوشۋگە دايىن وتىر.

جالپى العاندا, قازاقستانعا كەلگەن رەپاتريانتتار اعىنى 2007-2011 جىلدار ارا­لى­عىن­دا جىلىنا 61 776 ادامدى قۇراعان بولسا, سوڭعى 8 جىلدا بۇل كورسەتكىش ورتا ەسەپپەن 10 077 ادامعا دەيىن تومەندەگەن. بۇل, ارينە قونىس اۋدارۋ ماسەلەسىندە ەكونوميكالىق العىشارتتار مەن قۇقىقتىق جاعدايدىڭ ناشارلىعىن, ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ السىزدىگىن بايقاتادى. 2018 جىلى اقمولا, قوستاناي, سولتۇستىك قازاقستان جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنان 15 760 ادام كوشىپ كەت­كەن. ولاردىڭ جارتىسى, ياعني 7880-ءى ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى جاندار. ەندەشە, قازاق­ستانعا جىلىنا 40 مىڭ قانداسىمىز كەلەتىن بولسا, ولاردىڭ ەڭبەكتەنىپ بيۋدجەتكە بەرەر كىرىسى ولاردى كوشىرۋگە جۇمسالعان بيۋدجەتتىك شىعىنداردان الدەقايدا اسىپ كەتەرى انىق. بۇل ءۇشىن ىنتالاندىرۋ شارالارىن جىلجىمايتىن م ۇلىك, ياعني ءۇي-جايلار مەن جەر تەلىمدەرىن يەلەنۋگە باعىتتاۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە سول م ۇلىك تۇرلەرىنە بيلىك ەتۋ, ياعني ساتۋ, ايىرباستاۋ جانە باسقا دا قۇ­قىق­­تارىن 7 جىلدىق ۋاقىت كولەمىمەن شەكتەپ, يەلەنۋشىلەرگە تەك يەلەنۋ جانە پايدا­لا­نۋ قۇقىقتارىن عانا قالدىرۋ كەرەك. بۇل قانداستارىمىزدىڭ يە­لىككە العان م ۇلىكتەرىن مەم­لەكەتتىك نە­سيە­لەۋ باعدارلامالارىنا بەل­سەن­دى قاتىسۋى ءۇشىن كەپىلدىك م ۇلىك رەتىندە پايدا­لانۋعا, ەڭبەك نارىعىنا ءتيىمدى ينتەگراتسيالانۋىنا, ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءارتۇرلى سالا­لارىندا كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا مۇم­كىندىك بەرەر ەدى.

جات جەردە جۇرگەن قازاقتارعا قولداۋ كور­سە­تۋ باعىتىندا ولارعا انا تىلىندەگى وقۋلىقتار جىبەرۋ دە وتە ماڭىزدى ءىس. 2019-2020 وقۋ جى­لىن­دا رەسەي فەدەراتسياسىنا, موڭعوليا, فران­تسيا, مىسىر, ليتۆا, اقش, تايلاند پەن مالايزياعا 28 618 گۋمانيتارلىق باعىتتاعى وقۋلىقتار جىبەرىلدى. الايدا كوپ جاعدايدا بۇل ەلدەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى سۇ­را­­نىسقا ساي ەمەس دەپ, بۇل وقۋلىقتاردى قابىل­داۋدان باس تارتادى. ءبىر سوزبەن ايتقان­دا, مەم­لەكەتتىك قارجىعا جىبەرىلەتىن كىتاپتار شەتەلدىكتەر ءۇشىن بەيىمدەلمەگەن. ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى شولپان كارينوۆا جيىندا «شەتەلدەگى قان­داس­­تا­رى­مىزعا جىبەرىلەتىن وقۋلىقتاردى مي­نيس­ترلىك شىعارمايدى, ءبىز ول ءىستى بيزنەس ورتاعا بەر­گەنبىز. بۇل ماسەلەمەن نەگىزىنەن باس­پا­لار اينالىسادى» دەگەن پىكىر ايتتى. بۇعان تۇر­كىتانۋ جانە التاي عىلىمي-زەرت­تەۋ ورتا­لى­عىنىڭ ديرەكتورى قارجاۋباي سارت­قو­جا قارسى پىكىر ءبىلدىرىپ «شەتەلگە شىعاتىن وقۋ­لىقتارعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى تىكە­لەي جاۋاپتى بولۋى كەرەك. قازاق كەرەك بولسا سول كىتاپتاردىڭ قارجىسىن دا, جەتكىزىپ بەرۋ شى­عىن­دارىن دا قازاقستان ۇكىمەتى موينىنا الۋى قاجەت» دەگەن ويىن جەتكىزدى.

شىنىندا وزگە ەلدىڭ ىشكى ساياساتىنا ارالاسۋ دۇرىس ەمەس. ول ەلدەردىڭ وقۋلىقتار بو­­يىنشا بەلگىلەگەن ءوز ستاندارتتارى بار. سون­دىقتان نەگىزىنەن ءتىل ۇيرەتۋ باعىتىنداعى جانە كوركەم ادەبيەتتەر جىبەرۋ كەرەك جانە بۇل كىتاپتاردى وسى جاقتان تاسىپ, شىعىن­دان­باي-اق سول ەلدەردىڭ باسپالارىنان باسىپ شىعارۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت. مىسالى, موڭعولياداعى قازاقتاردىڭ تاريحى, شىعارماشىلىعى تۋرالى كىتاپتار شىعارۋعا بولادى. بۇل ءبىر جاعى مادەني مۇرامىزدى تۇگەندەۋگە دە سەپ بولار ەدى.

جيىندا كوپشىلىكتىڭ ويى جالپى شەتەل­دىك­تەر ءۇشىن جاڭا كىتاپ شىعارۋدا عىلىمي كە­ڭەس وتكىزىپ, بۇرىن شىعارىلعان كىتاپتاردى سا­راپ­تاپ, وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەگەن تۇجى­رىم­مەن توقايلاستى.