عيماراتتىڭ مىقتىلىعى ونىڭ كىرپىشىنىڭ مىقتىلىعىنا بايلانىستى. ءۇيدىڭ مىقتىلىعى ونىڭ ەڭ وسال كىرپىشىنىڭ مىقتىلىعىنا تەڭ. قانشا شەبەر بولساڭ دا, وسال, قيسىق كىرپىشتەن مىقتى, ءتۇزۋ ءۇي قالانبايدى. قازاق ءۇي تىككەندە ۋىعىنىڭ مىقتى بولۋىنا قاتتى كوڭىل بولگەن. كەرەگەنىڭ مىقتىلىعى ءوز الدىنا, ۋىق مىقتى بولسا, شاڭىراق شايقالمايدى, كيىز ءۇي قۇلامايدى.
زاڭگەرلەر ءۇي سالمايدى. ولاردىڭ قولىنان كەلەتىنى زاڭنامالىق اكتىلەردى جاساۋ, ءتۇسىندىرۋ, قولدانۋ. زاڭدار مەملەكەتتىڭ ۋىعى ىسپەتتەس. ال سوزدەردى زاڭداردىڭ ىرگەسى قالاناتىن كىرپىشپەن سالىستىرۋعا بولادى. ءسوزى تۇرلاۋسىز زاڭ قاۋقارسىز. قازىرگى كەزدە ماسەلە زاڭداردىڭ سانىندا, ولاردى ءبىلۋ, نە بىلمەۋدە ەمەس, ساپاسىندا, ولاردىڭ ءار ءسوزىنىڭ ورنىندا تۇرۋىندا, ساناعا تىكەلەي اسەر ەتۋىندە. ولاي بولۋى ءۇشىن زاڭ ءسوزى جاسىق, جالاڭ ەمەس, وزەگىندە ۇلتتىڭ رۋحىن, وزىندىك ءتولتۋما كەلبەتىن بەرەتىن دەڭگەيدە بولۋى كەرەك. زاڭدا ءار ءسوز ءوز ورنىندا تۇرۋى, ءبىر ماعىنادا قولدانىلۋى, سول ماعىنادا ءتۇسىنىلۋى بۇلجىماس شارت.
وتكەندەگى عۇلامالار ءتىلدى دىننەن دە جوعارى قويعان. ءتىل بولماسا, ءدىن قالاي تارالماق, ادامدار قالاي تۇسىنىسپەك؟! قازاق ادەبي تىلىندە بەلسەندى قولدانىلىپ جۇرگەن ءجۇز ەلۋ مىڭنىڭ ول جاق بۇل جاعىندا ءسوز بولسا, ال تەرميندەر قاي ءتىلدىڭ بولماسىن ادەبي قورىنان كوپ بولادى ەكەن. ءتىلىمىزدەگى تەرميندەر قازىر جارتى ميلليون ماڭايىندا. ياعني بولاشاق مامانداردى كۇتىپ تۇرعان جۇمىس كولەمى وراسان. سوندىقتان تەرميندەر تۋرالى ءبىزدىڭ تانىم-تۇسىنىگىمىز ۇنەمى كەڭەيىپ وتىرۋى ءتيىس.
“ونەر الدى – قىزىل ءتىل”. بۇل – اباي. نەگىزى بابا ءسوز. ماحمۇت قاشقاري ءسوزدىگىندە: “اردام باشي تيل” – “ۆەرشينا دوبرودەتەلي – ۆ يازىكە (توت, كتو پوستيگ كراسوتۋ رەچي, وبرەتاەت دوستوينستۆو بلاگوداريا ەي)”. “باسقا بالە – تىلدەن”, دەگەن دە بار. ياعني, اڭداماي سويلەسەڭ, اۋىرماي ولەسىڭ. سونىمەن قاتار, ء“تىلى العىردىڭ جولى – داڭعىل” دەپ تە ايتۋعا بولادى.
قازاق ەلىنىڭ قازىرگى جەر بايلىعى, قازىنا بايلىعى, رۋحاني بايلىعى اتا-بابادان قالعان ءتىل مادەنيەتىمەن تىكەلەي بايلانىستى. مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋ, سول تىلدە سويلەۋ, جازۋ, ءىس جۇرگىزۋ, ەلارالىق قاتىناستاردى ورناتۋ, زاڭناما ماتىندەرىن جاساۋدىڭ ومىرلىك قاجەتتىگىن ءاربىر بولاشاق زاڭگەر تەرەڭ سەزىنۋى قاجەت.
ەندەشە, ۇلت پەن مەملەكەت مۇددەسىن, ادام مەن ازامات قۇقىقتارىن قورعايتىن زاڭداردىڭ ءتىلى مەن رۋحى جوعارى تالاپتارعا ساي بولۋى ءتيىس. زاڭگەر مامانداردى ءتۇرلى ادىستەمەلىك نەگىزدە, وقىتۋدىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالارىن قولدانا وتىرىپ دايىندادىق دەسەك تە, ولاردىڭ ءتىلدى مەڭگەرۋى كوڭىل تولتىرمايدى. بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ تىلدىك دايارلىعى كاسىبي تالاپتاردىڭ ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى بولىپ تابىلادى. قازىر بۇل ماسەلەدە ويلاناتىن, كوڭىلگە كۇدىك كەلتىرەتىن جايتتەر كوپ. بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ كوبى سويلەۋ, جازۋ مادەنيەتىن جەتىك مەڭگەرۋگە قاجەتتى دەڭگەيدە كوڭىل بولمەيدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كەزەڭىندە قابىلدانعان نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر مەن كەيىنگى جىلدارى قولدانىسقا تۇسكەن زاڭناما اكتىلەرىنىڭ ءتىلى ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلەنەدى. ولاردا ءبىرتالاي تىلدىك, تەرميندىك وڭ وزگەرىستەر بار. بۇگىنگى كۇنى كوپتەگەن سوزدەر باياۋ بولسا دا, قۇقىقتىق تەرمين رەتىندە ورنىعىپ, تىلدىك اينالىمعا ءتۇستى. تىلىمىزدەگى سوزدەردىڭ كۇندەلىكتى قولدانىستاعى ماعىناسىمەن قاتار تەرميندىك ءمانى-مازمۇنى, ءار الۋان قىرلارى اشىلۋدا. كاسىبي زاڭگەرلەر عانا ەمەس, قالىڭ جۇرتشىلىق تا ولاردى جاتىرقاماي, جاتسىنباي دۇرىس قابىلدايتىن دارەجەگە جەتتىك. ۇلت رۋحى سەرگەكتەنىپ, ۇلت ءتىلىنىڭ قورى باتىل قولدانىلا باستادى. قازىر سول ءۇردىس باياۋلاپ, توقمەيىلسۋ پايدا بولعانداي.
قازىرگى كەزدە قازاقشاعا جەتىك زاڭگەرلەردىڭ ءوزى قازاقشا زاڭناما اكتىلەرىن وقىمايدى. ولارعا بۇل ءۇشىن كىنا قويۋعا بولمايدى. ءويتكەنى, قازاق تىلىندەگى زاڭ ماتىندەرىنىڭ ءبىرازى ءتۇسىنىكسىز جازىلعان. ورىسشا وقىساق تۇسىنىكتىرەك, قولدانۋعا جەڭىل. زاڭنامانىڭ قازاقشا ماتىندەرىنىڭ وسىنداي ءحالى ۇلتتىق نامىسقا تيەدى, مەملەكەتتىك مادەنيەتىمىزگە نۇقسان كەلتىرەدى. سوندىقتان بولاشاق زاڭگەرلەردى دايارلاۋدا تىلدىك دايىندىقتى, ادەبيەتتى ءبىلۋدى, ۇلتتىق رۋحتى جانۋدى الدىڭعى ورىنعا قويۋ كەرەك. زاڭي ءبىلىم بەرۋدە وسى ءماسەلەنىڭ ەرەكشە وزەكتىلىگى داۋ تۋدىرماسا كەرەك.
شىندىعىندا ءبىزدىڭ زاڭداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ ساپاسى دا, ولاردىڭ قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەۋدەگى پارمەندىلىگى دە سىني تالداۋلارعا توتەپ بەرە المايتىن حالدە دەۋگە بولادى. ولار كۇندەلىكتى ۋتيليتارلىق مىندەتتەردى شەشۋگە جاراعانىمەن, وزدەرىنىڭ نەگىزگى ميسسياسى رۋحقا قىزمەت ەتۋدى, قۇقىقتىق سانا مەن مادەنيەتتى, زاڭشىل قىلىقتى قالىپتاستىرۋدى ناشار اتقارۋدا. ىشكى قايشىلىقتارىمەن قاتار سىرتقى كەمشىلىكتەرى كوزگە انىق بايقالادى. كوبىمىز قازاق ءتىلىن جەتىك بىلە تۇرا, زاڭ ماتىندەرىنىڭ قازاقشاسىنا ەمەس, ورىسشاسىنا جۇگىرەتىنىمىز وتىرىك ەمەس. بۇدان كەيىن مەملەكەتتىڭ, ونىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ بەدەلىنىڭ دەڭگەيى, يدەولوگيالىق ىقپالىنىڭ اسەرى تۋرالى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ءتىل – زاڭناما اكتىلەرىنىڭ ساپاسىنىڭ ايشىقتى كورسەتكىشى. زاڭ ساپاسى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا سول زاڭ جازىلاتىن ءتىل, ونى قولدانۋ مادەنيەتى, وعان دەگەن وڭ ىقىلاس, قارىمدى قارەكەت ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك. زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ ءتىلى تۇزەلمەسە, نەبىر ابزال قۇقىقتىق يدەيالار مەن قاعيداتتار ىسكە اسىرىلماق تۇگىلى, جورگەگىندە تۇنشىققان سابيدەي, تۇساۋى الىنباعان تۇلپارداي كۇن كەشەدى.
زاڭ ءتىلىنىڭ ناقتى, تياناقتى, ءبىر ماعىنالى بولۋى, ونىڭ قوعامدىق قاتىناستاردى ءناتيجەلى رەتتەۋىنىڭ, تولىققاندى جۇزەگە اسىرىلۋىنىڭ ماڭىزدى كەپىلدىكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. زاڭي تەحنيكا تۇرعىسىنان كەلگەندە ءار ءسوز ءبىر عانا ماعىنانى ارقالاۋى قاجەت. رەسپۋبليكانىڭ بۇكىل زاڭناما جۇيەسىندە تەرميندەردىڭ ءبىر ماعىنادا ءتۇسىنىلىپ, بىرىزدىلىكپەن قولدانىلۋىنا قول جەتكىزۋ وتە وزەكتى ماسەلە بولىپ تۇر. العاشقىدا تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتەتىن زاڭداردىڭ دۇنيەگە كەلۋىن جەتىستىك كورىپ, سانىنا ماساتتانساق, بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ ساپاسىن كوتەرۋ مىندەتى العا شىقتى.
قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعى, ماعىنالىق كوپنۇسقالىلىعى, سينونيمدىك قاتارلارىنىڭ كەڭدىگى كوركەم ادەبيەتتە مول مۇمكىندىكتەر اشقانىمەن, وزىندىك ەرەكشە تالاپتارعا ساي جاساقتالاتىن زاڭ اكتىلەرىندە بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار تۋعىزادى. قازاق تىلىندەگى نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەردە زاڭي تەحنيكانىڭ تىلگە قاتىستى تالاپتارى ساقتالا بەرمەيدى. مىسالى, ءبىر ءسوزدىڭ قۇبىلۋى, ءبىر تەرميننىڭ ورنىنا ءار ءتۇرلى ءسوز (نەمەسە قوس ءسوز) قولدانىلۋى, شۇبالاڭقىلىق, ياعني ورىسشا ماتىندەگى ءبىر ءسوزدىڭ ەكى, ءۇش, ءتىپتى ءتورت سوزبەن اۋدارىلۋى, كوپ نۇسقالىق, سوزدەردىڭ قازىرگى جازىلۋ ەملەسىن ەسكەرمەۋ, قۇقىقتىق ماعىناسىنان گورى كوركەم ادەبيەتتىك سيپاتى باسىم سوزدەردى قولدانۋ, ستيلدىك ورالىمسىزدىق جانە ت. س. س. ورىن العان. وسى جەردە قازاق ءتىلىنىڭ ەش كىناسى جوق.
مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – زاڭداردىڭ قازاقشا ءماتىنى بوگدە ءتىلدىڭ زاڭدىلىقتارىنا جىعىلعان اۋدارما ءونىم رەتىندە قولدانىسقا ءتۇسىپ جاتقانىنان. زاڭدار قازاقى ءتولتۋما تۋىندى بولىپ دۇنيەگە كەلمەگەندىكتەن ۇلتتىق ىرىق پەن مۇددەنى ءوز مانىندە كورسەتە بەرمەيدى. بۇل دا – وتار ەل بولعاندىقتىڭ زاردابى, ەندى وتارسىزدانۋ ۇدەرىسى قارقىن الۋى كەرەك. ەكىنشى سەبەبى – ءتىلدى شالا-شارپى بىلەتىندەردىڭ, ءجۇردىم-باردىم قولداناتىنداردىڭ, ءتىل تاعدىرىنا, مەملەكەت مۇددەسىنە ءۇستىرت قارايتىنداردىڭ, ءوز ءىسىن شالاعاي اتقاراتىنداردىڭ, ساناسىن سالعىرتتىق باسقانداردىڭ كىناسى.
وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ ءبىز 2008 جىلى قر كونستيتۋتسياسىنىڭ كەيبىر باپتارىنىڭ, قىلمىستىق كودەكستىڭ جالپى ءبولىمىنىڭ, اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستىڭ جالپى ءبولىمىنىڭ قازاقشا بەيرەسمي نۇسقالارىن دايىندادىق. ولار ەكى كىتاپ بولىپ: (“بيلەر سوتى مەن ۇلتتىق داستۇرلەردىڭ جاندانۋى: زاڭشىعارماشىلىق جانە الەۋمەتتىك تاجىريبە”, دۋلاتبەكوۆ ن.و., بيەباەۆا ا.ءا., سىزدىق ب.ك., بوجقارا ۇلى ا., قىزىلوۆ م.ا. جانە دۋلاتبەكوۆ ن.و., سىزدىق ب. ك., بيەباەۆا ا. ا. “قىلمىستىق زاڭنامانى ءماتىندىك ساراپتاۋ تاجىريبەسى”. وقۋ قۇرالى) جارىققا شىقتى. بۇل كىتاپتار وقىتۋ ۇدەرىسىندە تۇراقتى پايدالانىلادى. وقىتۋ ۇدەرىسىندە ستۋدەنتتەردىڭ رەسمي ءماتىن مەن بەيرەسمي ءماتىندەردى سالىستىرۋ مۇمكىندىكتەرى تۋدى.
ەندى اۆتورلىق توپتىڭ اتالمىش جۇمىسىنىڭ باعىتتارى مەن ناقتى ناتيجەلەرى جانە قازىرگى كەزدە ءجۇرىپ جاتقان ىزدەنىستىك جۇمىستارىنىڭ بارىسى تۋرالى مالىمەت بەرسەك. ەڭ الدىمەن, كونستيتۋتسيانىڭ وزىندە زاڭي تەحنيكانىڭ تىلگە قاتىستى تالاپتارى ساقتالماعانى نازارعا ىلىكتى. مىسالى, كونستيتۋتسيادا ءبىر ءسوزدى قۇبىلتۋ (“قۇقى”, “قۇقىعى”, “قۇقىسى”, “حاقى”, “حاقىلى”, “حاقىسى”), ءبىر تەرميننىڭ ورنىنا ءار ءتۇرلى ءسوز قولدانۋ (“ەركىندىگى”, “بوستاندىعى”) كەزدەسەدى. 15-باپتا ءولىم جازاسىن ورىسشادا “يسكليۋچيتەلنايا مەرا” دەسە, قازاقشادا “ەڭ اۋىر” دەلىنگەن. دۇرىسى – “ايرىقشا جازا”. 17-باپ ورىسشا “چەست” ءسوزىن “قادىر-قاسيەت” دەيدى. بۇل كۇندەلىكتى اۋىزەكى قولدانىستا, ادەبي كونتەكستە ءبىرىن-ءبىرى كۇشەيتىپ, اسەر بەرۋ ءۇشىن دۇرىس-اۋ, بىراق, زاڭ ماتىنىندە قوس ءسوزدىڭ ورنىنا تەرميندىك ناق ماعىنالى ءبىر ءسوزدى ورنىقتىرعان ءجون بولار دەيمىز. وسى باپتىڭ ەكىنشى بولىگىن “2. ەشكىم قيناۋعا, كۇشتەۋگە, باسقاداي قاتىگەز نەمەسە ادامي قادىرىن قورلايتىنداي قاتىناسقا نەمەسە جازاعا ۇشىراۋعا ءتيىس ەمەس” دەپ اۋدارعان ءجون. 19-باپتا ورىسشادان “نەمەسە” دەپ اۋدارىلاتىن ءسوزدى “جانە” دەپ قاتە اۋدارعان. 25-باپتا “دوستۋپنىە تسەنى” “شاما-شارقى كوتەرەتىن اقى” دەلىنگەن, دۇرىسى – “قولجەتەرلىك اقى”. 26-باپتا “نەدوبروسوۆەستنايا كونكۋرەنتسيا” “جوسىقسىز باسەكە” دەپ اۋدارىلعان. دۇرىسى – “ارامزا باسەكە”. بۇل دا ءالى كوڭىلدى كونشىتپەيدى, بىراق, “نەدوبروسوۆەستنايا” – ارامدىق, قاراۋلىق, ادال ەمەس دەگەندى بىلدىرەدى ەمەس پە؟ جوسىقسىز دەسەك, مۇلدە وزگە نارسەگە مەڭزەيمىز. 27-باپتا “ەستەستۆەننىە پراۆا روديتەلەي” “اتا-انانىڭ ەتەنە قۇقىعى” دەلىنگەن. “ەتەنە” جاقىن دەگەن ءسوز تىركەسى بار دا, بۇل جەردە قۇقىقتىڭ “تابيعيلىعى” جونىندە ءسوز بولىپ تۇرعانى داۋسىز جانە “ەستەستۆەننوە” ءسوزىن “تابيعي” دەپ اۋدارۋ قازاق تىلىندە ورنىققان.
ماسەلەنىڭ وزگە ءبىر قىرى كونستيتۋتسياعا باعىنىشتى زاڭ اكتىلەرىن تالداعاندا بايقالادى. كونستيتۋتسيا ماتىنىنە ورىلگەن تەرميندەر باسقا زاڭداردا باستاپقى ماعىناسىنان ايرىلىپ, الا-قۇلا قولدانىلىپ ءجۇر. كونستيتۋتسيا بارلىق زاڭداردىڭ قۇقىقتىق نەگىزى بولىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە تەرميندىك ۇلگى, ستاندارت قىزمەتىن اتقارۋعا ءتيىc. سوندىقتان كونستيتۋتسيا ماتىنىنە قويىلاتىن تالاپتار ەرەكشە. قۇقىقتىق مەملەكەتتە جوعارى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق سانا مەن مادەنيەت قالىپتاستىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيادان باستاپ بۇكىل زاڭ اكتىلەرىنىڭ ءتىلى مۇلتىكسىز بولۋى شارت.
قۇقىق سوزدىكتەرىندە, زاڭناما ءماتىندەرىندە ءالى كۇنگە دەيىن تۇبەگەيلى دۇرىس شەشىمىن تاپپاعان, سوندىقتان ءارى قاراي ىزدەنۋدى قاجەت ەتەتىن تەرميندەر بارشىلىق. اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكستە قىلمىستىق كودەكسكە دە ورتاق “نەۆمەنياەموست” تەرمينىن “ەسى دۇرىس ەمەستىك” دەپ اۋدارۋدىڭ ورنىنا “اقىل-ەستىڭ كەمدىگى” دەپ اۋدارعان. اقىل-ەستىڭ كەمدىگى (كەماقىلدىق – سلابوۋميە (ورىسشا) – وليگوفرەنيا (لاتىنشا)) ەسى دۇرىس ەمەستىكتىڭ مەديتسينالىق بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى عانا ەكەنى نازاردان تىس قالعان. ءسويتىپ, زاڭناما ءماتىنى قاتە تۇزىلگەن. “وبوسنوۆاننىي ريسك” دەگەن ورتاق تەرمين ءبىر كودەكستە “ورىندى تاۋەكەل ەتۋ”, ەكىنشىسىندە “نەگىزدى تاۋەكەل” دەپ اۋدارىلعان. دۇرىسى – “نەگىزدى تاۋەكەل”.
رەسپۋبليكا زاڭدارىنىڭ بارىندە “ليشەنيە سۆوبودى” – “باس بوستاندىعىنان ايىرۋ” دەپ بەرىلگەن. بوستاندىق بولعان سوڭ, باس بوستاندىعى دا, باسقا قانداي بوستاندىق بولۋى مۇمكىن؟ كەزىندە, پاتشا زامانىندا قازاقتا “باس ەركى” دەگەن ءسوز بولعان, سودان قالعان جۇرناق بولۋى كەرەك “باس بوستاندىعى” دەگەن. ء“سوز بوستاندىعى” تۋرالى بولسا, وندا ناقتىلاۋعا تۇرادى. سوندىقتان “ليشەنيە سۆوبودى” – “بوستاندىعىنان ايىرۋ” بولماق. “ۋچاستنيك” – “قاتىسۋشى” دەسەك, “سوۋچاستنيك” – “سىبايلاس” بولماق. “سوۋچاستيە – سىبايلاستىق”. سىبايلاسى كىم(دەر) ەكەن دەيمىز.
“كوررۋپتسيانى” “سىبايلاس جەمقورلىق” دەپ ءجۇرمىز, ول ونشا ورىندى ەمەس. “سىبايلاستىق” – بىرلەسىپ جاسالاتىن قىلمىستاردىڭ بارىنە ءتان سيپات, بەلگى. “جەمقورلىق” مەنشىك قۇقىعىنا قاتىستى پايداكۇنەمدىك, پايداقورلىق دەگەن سوزدەرگە ماندەس (سينونيم). جەمقورلىق – كوررۋپتسيانىڭ زارداپتارىنىڭ, ونىڭ جۇزەگە اسۋ نىساندارىنىڭ ءبىر ءتۇرى عانا. نەگىزگىسى لاۋازىمدى تۇلعانىڭ, ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ مەملەكەت پەن قوعام ىسىنە ادال بولماۋى.
“كوررۋپتسيا” لاتىنشا ء“corruptىo” – پاراعا جىعۋ (پودكۋپ). ودان بۇرىنعى گرەكتىك ءتۇبىرىندە ء“katalysىs” – بۇزۋ, ىدىراتۋ, توزدىرۋ, جويۋ ماعىناسى جاتىر. كوررۋپتسيا – تۇلعانىڭ لاۋازىمدىق وكىلەتتىكتەرى مەن قىزمەتىنە بايلانىستى قۇقىقتارىن مەملەكەتتىڭ, قوعامنىڭ, سونداي-اق جەكە ادامداردىڭ مۇددەلەرىنە قارسى ءوزىنىڭ جەكە بايۋ ماقساتى ءۇشىن پايدالانۋىنان تۇراتىن قىلمىستاردىڭ جيىنتىق اتى.
“سىبايلاس جەمقورلىق” – كوررۋپتسيانىڭ مەملەكەتتىك بيلىك پەن قوعامدىق ساياسي جۇيەنى ىدىراتۋعا, السىرەتۋگە, قيراتۋعا, بۇزۋعا الىپ كەلەتىن اسا قاۋىپتى سيپاتىن اشىپ بەرە المايتىن, ونى وزگە پايداقورلىق سىبايلاس قىلمىستارمەن ورىنسىز شەندەستىرۋگە, شاتاستىرۋعا الىپ كەلەتىن, قاتە ۇسىنىلعان, بۇرىس قولدانىلىپ جۇرگەن تەرمين. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, “سىبايلاس جەمقورلىق” “كوررۋپتسيانىڭ” بالاماسى بولا المايدى. كوررۋپتسيالى قوعام دەگەنىمىز لاۋازىمدى تۇلعاسى ساتىلعان, نيەتى بۇزىلعان, ادالدىعىنان اينىعان, انتىنان اتتاعان, يماندىلىق قالىبى توزعان قوعام بولسا كەرەك. وسى سيپاتتارعا ساي كەلەتىن تەرمين تابىلۋى ءتيىس. ازىرگە دۇرىسى – سول كۇيىندە, ياعني “كوررۋپتسيا” دەگەن حالىقارالىق نۇسقاسىندا قالدىرۋ كەرەك. وسى ءبىر تەرمينگە نەشە ءتۇرلى ورىنسىز بالاما تاڭۋ, وسى ءسوزدىڭ وزەگىندە جاتقان ۇعىمنىڭ ماعىناسىن ب ۇلىڭعىر قىلۋدا. سونىڭ ءبىر مىسالى, بەدەلدى دەگەن رەسپۋبليكالىق ءارى زاڭگەرلىك كاسىبي گازەتتىڭ كوررۋپتسيامەن كۇرەس تۋرالى ءبىر بەتتە جاريالانعان ەكى ماقالاسىندا كوررۋپتسيا ۇعىمى ەكى بولەك سوزبەن, بىرىندە “جەمقورلىق”, ەكىنشىسى – “سىبايلاستىق” دەپ بەرىلگەن. وسىنى ءسوز اۋانىنا قاراماي باسقا تىلگە اۋدارساڭىز, العاشقىسى بىرەۋ “تالان-تاراج”, ياعني – “حيششەنيە”, ەكىنشىسى – “قىلمىسقا قاتىسۋشىلىق”, ياعني “سوۋچاستيە” بولىپ شىعادى.
بۇل “قازانشىنىڭ ەركى بار...” دەگەننىڭ كەرىنە اكەلەدى. بۇلاي كەتە بەرسە, بارا-بارا قازاقشا سويلەپ تۇرىپ, ءبىر ءبىرىمىزدى تۇسىنبەيتىن بولامىز.
حۋليگان” – “بۇزاقى”, “حۋليگانستۆو” – “بۇزاقىلىق”. ال “مەلكوە حۋليگانستۆو” شە؟ “ۇساق بۇزاقىلىق” قوي. ال ەندى وسى ۇساق بۇزاقىلىقتى قىلمىس ەمەس “پروستۋپوك” ساناتىنا جاتقىزامىز. “پرەستۋپلەنيە” – “قىلمىس”, ال “پروستۋپوك” دەگەنىمىز نە؟ “ابەستىك” دەپ اۋدارامىز با, “تەرىس قىلىق”, “تەنتەك قىلىق” دەيمىز بە؟ وسى تۇرعىدان كەلگەندە “پروستۋپوك”, “دەليكت” سوزدەرىن “قياستىق” دەگەن ءجون ءتارىزدى.
قولدانىستاعى زاڭنامادا “ۆمەنياەمىي” – “ەسى دۇرىس”, “ۆمەنياەموست” – “ەسى دۇرىستىق”, “نەۆمەنياەمىي” – “ەسى دۇرىس ەمەس”, “نەۆمەنياەموست” – “ەسى دۇرىس ەمەستىك” دەپ اۋدارىلعان. ءبىر ءسوز قوس سوزبەن ءتىپتى ءۇش سوزبەن بەرىلگەن. بۇل ءبىر. ەكىنشىدەن, “دۇرىس ەس”, “بۇرىس ەس” دەگەن قۇبىلىس بولا ما تابيعاتتا؟ ەگەر بولادى دەسەك, قىلمىستىڭ جاسالۋى بۇرىس ەستىڭ, ياعني ەسى دۇرىس ەمەستىكتىڭ سالدارى بولۋى كەرەك. ال زاڭعا سايكەس ەسى دۇرىس ەمەستىك ءۇشىن جاۋاپكەرلىك تۋىندامايدى. ەندەشە, وسى تەرميندەردىڭ اۋدارماسى ەستى, ەستىلىك, ەسسىز, ەسسىزدىك بولۋى كەرەك. امەريكا قىلمىستىق قۇقىعىندا “رازۋمنىي ادام” دەگەن ۇعىم بار. بىزدىڭشە, ەستى, ساناسى بار ادام دەگەن ءسوز.
“يۋريديچەسكي” دەگەندى “زاڭي” دەگەن دۇرىس. “مادەني”, “ادەبي” دەگەن سوزدەر سياقتى قولدانىسقا وتە ادەمى تۇسەر ەدى. سوندا “يۋريديچەسكايا ليتەراتۋرا” دەگەنىمىز “زاڭي ادەبيەت”. “زاڭگەر” – “يۋريست”, سوندا “زاڭگەرلىك كەڭەس” ەمەس, “زاڭي كەڭەس”. زاڭگەر كەڭەستى زاڭعا سۇيەنىپ بەرەدى. ءوز جانىنان شىعارمايدى. زاڭگەرلىك كاسىبي قىزمەتتىڭ ادەبى تۋرالى ءسوز بولسا “زاڭگەرلىك ادەپ” دەۋ كەرەك. “زاڭدى” – “زاكوننىي”. “زاڭدىق” – “وتنوسياششيسيا ك زاكونۋ”. “زاڭدىلىق” – “زاكوننوست”. “زاڭناما” – “زاكونوداتەلستۆو”, “زاڭدار” – “زاكونى”.
مۇمكىندىگىنشە ورىندى-ورىنسىز جۇرناق, جالعاۋ تىركەلگەن, شۇباتىلعان سوزدەردەن اۋلاق بولۋ كەرەك. مىسالى, “پوترەبنوست” – “قاجەتتىك” دەپ كوردىك, بىراق سويلەم قۇراستىرعاندا “قاجەتتىلىك” دەگەن نۇسقاسى دۇرىس-اۋ دەپ شەشتىك. “سپوسوبنوست” – “قابىلەتتىلىك” بولادى, ياعني “قابىلەتتىك” ەمەس. دەگەنمەن “سپراۆەدليۆوست” – ء“ادىلدىك”, “يۋستيتسيا” – “ادىلەت”, “وتۆەتستۆەننوست” – “جاۋاپكەرلىك”. جاۋاپتىلىق, جاۋاپكەرشىلىك, جاۋاپقا تارتۋ دەگەن بالامالارىنان وسى دۇرىس. سول سياقتى “پراۆونارۋشەنيە” – “قۇقىقبۇزۋ” بولۋى كەرەك. “نارۋشەنيە” – “بۇزۋ”. “رازرۋشەنيە” – “قيراتۋ”. “شى”, ء“شى” جۇرناقتارى تىم ورىنسىز قولدانىلا بەرگەن. قازاقشا-ورىسشا سوزدىكتەردە وسىلاردىڭ ەكى جانە ودان دا كوپ نۇسقاسى ءجۇر. ول كوركەم ستيل ءۇشىن جارايدى جانە قاجەت تە. ال زاڭنامادا, زاڭي ادەبيەتتە, عىلىمي ستيلدە ءبىر عانا نۇسقاسىمەن بەكۋى كەرەك. سوندىقتان “سوۆەرشەنيە پرەستۋپلەنيە” تىركەسىن – “قىلمىستى ىستەۋ” دەپ اۋدارعان نەگىزى دۇرىس بولعانىمەن, زاڭي ادەبيەتتە “جاساۋ” دەپ كوبىرەك قولدانىلعان سوڭ, وسى نۇسقاسىنا توقتادىق. لاڭكەستىك (تەرروريزم), سودىرلىق (ەكسترەميزم) دەگەن سوزدەرگە باسپاسوزدە, سوسىن زاڭنامالىق قولدانىستا جاڭاشا تەرميندىك ماعىنا بەرىلگەنى سياقتى “ۆىموگاتەلستۆو” – “وزبىرلىق” بولعانى دۇرىس. “وزبىر”, “وزبىرلىق” سوزدەرى وسى قىلمىستىڭ قۇقىقتىق تابيعاتىنا ساي كەلەدى. شىندىعىندا قولدانىستاعى “قورقىتىپ الۋ” دەگەن اۋدارما بۇرىس. ويتكەنى قورقىتىپ الۋ توناۋعا دا, قاراقشىلىققا دا جانە تاعى باسقا كەيبىر قىلمىستارعا ءتان قۇبىلىس. جانە توناۋ, قاراقشىلىق قىلمىستىق قۇقىق تەورياسىنا جانە ەلىمىزدىڭ سوت-تەرگەۋ ءتاجىريبەسىنە سايكەس تالان-تاراجعا جاتسا, “ۆىموگاتەلستۆو” تالان-تاراج بولىپ سانالمايدى.
ەكى ماسەلەگە كوڭىل اۋدارساق دەيمىز. ءبىرىنشى, قازاقشا تەرمين قالىپتاستىرۋدىڭ العاشقى كەزەڭىنە ءتان كالكالىق اۋدارما كەزىندە كەيبىر ۇعىمداردىڭ ماعىناسى اۋىسىپ كەتكەندىگى. مىسالى, قىلمىستىق قۇقىقتا كىنانىڭ ەرىكتى ءساتىن ورىسشا “جەلانيە” دەگەن سوڭ قازاقشا “تىلەك” دەپ بەرىپ ءجۇرمىز. الايدا, بۇل سوزدەر ادامنىڭ ەركىنەن گورى ونىڭ نيەتىن, پەيىلىن (جەلانيە — نامەرەنيە) سيپاتتاۋعا جاقىن ۇعىمدار ەكەنى ايقىن. ادام ەركى ونىڭ ارەكەتىنەن كورىنەتىن پسيحولوگيالىق قۇبىلىس. بۇل ءسايكەسسىزدىك تانىمنىڭ العاشقى كەزەڭدەرىندە بايقالمايدى دا, ءتيىستى عىلىم مەن تاجىريبە سالاسىنا نەعۇرلىم تەرەڭدەگەن سايىن بىرتە-بىرتە ايقىن بىلىنە باستايدى. ءسويتىپ, ىزدەنۋشىنىڭ اياعىنا تۇساۋ بولىپ شىرماتىلا بەرەدى. ەرىكتى (ۆوليانى), پەيىلدى (نامەرەنيەنى) ۇعىندىراتىن سوزبەن تاڭبالاۋدا كەتكەن ماعىنالىق اۋىسۋ جونىندە ورىس ءتىلدى ارنايى زاڭ ادەبيەتىندە دە ايتىلعان. “جەلانيە” — “موتيۆ” اراسىنداعى بايلانىستى, كەرىسىنشە “ۆوليا” مەن “جەلانيە” اراسىنداعى الشاقتىقتى, سايكەسپەۋشىلىكتى رەسەيلىك پروفەسسور ۆ. ۆ. لۋنەەۆ ايقىن كورسەتكەن. ياعني, بۇل قازاق تەرمينولوگياسىنا عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. سونداي-اق ۋمىسەلدى – قاساقانالىق, قىلمىس ءموتيۆىن نيەت, پەيىل, پيعىل دەپ تاڭبالاۋ زاڭي ادەبيەتتە, نورماتيۆتىك اكتىلەردە قالىپتاسىپ قالعان. سويتە تۇرا جاڭادان شىعىپ جاتقان زاڭي ادەبيەتتە ۋمىسەلدى نيەت, پەيىل, پيعىل دەپ تانۋ, ۇعىندىرۋ ورىن الىپ كەلەدى
زاڭنامانىڭ دا, جەكەلەگەن تەرميندەردىڭ دە قولدانىستاعى نۇسقالارىن قالدىرا بەرەيىك, ۇيرەنىسىپ قالدىق دەگەن بويكۇيەزدىك پەن كەلىسىمپازدىق جارامايدى. بۇيتە بەرسەك, بارا-بارا شاتاسامىز, باتپاققا باتامىز. قازىر كوزىمىزگە ءتۇسكەن, سانامىز بايقاعان كەلەڭسىزدىكتەردى بەلسەندى تۇزەتەتىن كەز كەلدى. بىراق بۇرىننان بار تەرميننىڭ ورنىنا قيسىنسىز “ادەمى” جاڭا ءسوز ۇسىنۋ ءجون ەمەس. سونىڭ ءبىر مىسالى, “نەكە جانە وتباسى تۋرالى كودەكستە” ەش بۇلتالاقسىز “وتباسى” دەلىنسە دە, “جانۇيا” دەپ احاج قىزمەتكەرلەرىنىڭ قولدانۋى سوكەت ءارى زاڭعا قايشى. مادەنيەت بەلگىسى ەمەس.
مەملەكەتتىلىك پەن ءتىل – ءبىر بىرىنەن اجىراعىسىز قوس بوساعا. ال ءبىزدىڭ زاماناۋي ەكونوميكامىز, ساياسي-قۇقىقتىق جۇيەمىزدىڭ مۇراتى وسى قۇندىلىقتارعا قىزمەت ەتۋ بولماق. بۇلاي بولماسا, وتارلىقتان قۇتىلدىق, ەگەمەندىك الدىق دەۋىمىز جالعان.
“عالىمداردىڭ باسىم توبى ۇلت پەن ۇلتتىق مەملەكەتتىڭ تاريح ساحناسىنان ىعىسادى دەگەن پىكىردىڭ ايتىلۋىنىڭ ءوزى قاتە دەپ ەسەپتەيدى. جاھاندانۋ ازيا مەن افريكا ەلدەرىندە ۇلتتىق ماسەلەلەردىڭ ماڭىزى ودان ءارى وتكىر ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. XX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ونداعان ۇلتتىق مەملەكەتتەر پايدا بولىپ, ولار ءوز تاۋەلسىزدىگىن قورعاۋعا بەل شەشىپ كىرىسىپ وتىر. ءتىپتى ەۋروپانىڭ وزىندە 15-تەن استام حورۆاتيا, سلوۆاكيا, ماكەدونيا سياقتى مەملەكەتتەر پايدا بولدى. مەملەكەتتىك يدەيا كوپتەگەن ۇلتتاردىڭ اڭساعان ارمانى مەن مۇراتىنا اينالدى. دەموكراتيا بەرىك ورناعان ەۋروپادا شوتلاندىق, ۆاللون, فلامان, باسك, كاتالوندىقتار مەملەكەتتىلىك يدەيا ءۇشىن كۇرەسۋدە. كوسوۆو تاۋەلسىزدىگىن جاريالاپ جىبەردى. ۇلتتىڭ ومىردە تەرەڭ نەگىزى بارلىعىنا, بىرتەكتى قانداستاردى بىرىكتىرەتىنىنە بۇگىنگى كۇنى دالەل كوپ”, – دەيدى امانگەلدى ايتالى.
بۇل شەگىنىس ارقىلى قازاق مەملەكەتتىگىنىڭ نەگىزى قازاق تىلىندە ەكەنىن باسا ايتقىمىز كەلەدى. وپتيميستىك ستسەناريگە ءجۇگىنسەك, جاھاندانۋ الەمدە ءجۇرىپ جاتقان كۇردەلى ۇدەرىستەردىڭ تەك ءبىر قىرى جانە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى ءبىر كورىنىسى عانا. جاھاندانۋدىڭ قۋاتى ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتى جويۋعا قانداي قاۋقارسىز بولسا, ۇلتتىڭ ءدىڭى بولار ءتىلدى دە جويا المايدى. تەك وعان ءوزىمىز سەپتەسپەسەك بولدى.
ادامزات ارالۋاندىققا ۇمتىلادى, تاپتاۋرىن مەن سۇرقايلىقتان قاشادى. ولاي بولسا, جەر شارىنداعى ءىرىلى-ۇساقتى ۇلتتاردىڭ تىلدەرىن جەرلەۋگە, ونىڭ ىشىندە انا تىلىمىزبەن قوشتاسۋعا مۇلدە اسىقپايىق. ءتىپتى ونداي وي ويلاۋدىڭ ءوزىن كۇنا دەپ بىلەيىك.
ەجەلگى جازبا مادەنيەتى ءبىر كەزدە ءۇزىلىپ, حالىقتىڭ باسىم كوپشىلىگى جازۋ-سىزۋ بىلمەگەن كۇندەردىڭ وزىندە اۋىزەكى سويلەۋ مادەنيەتى, اقپاراتتى جەتكىزۋ, ساقتاۋ قابىلەتى وتە جوعارى بولعان, ەلدىڭ بىرلىگىن, جەردىڭ بۇتىندىگىن, ءتىلدىڭ تۇتاستىعىن ساقتاي بىلگەن, ەل باسقارۋ جۇيەسىندە رۋ-تايپالارعا بولىنسە دە “قازاق ءتىلى” دەگەن قاسيەتتى قادىرلەگەن بابالارىمىز, “انا ءتىلى” دەگەن ارداقتى اتتى يەلەنتكەن انالارىمىز ءبىزدىڭ بۇگىنگى تىرلىگىمىزگە نە دەر ەدى؟
ۇلتتىق, ەلدىك, مەملەكەتشىلدىك نامىسقا نەگىزدەلگەن قۇقىقتىق مادەنيەت قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. سانا قۇقىقتىق بولعاندا عانا, مەملەكەت قۇقىقتىق بولۋىنا ءۇمىت تۋادى. قۇقىقتىق مەملەكەتتى قالىپتاستىرۋ جوعارى دەڭگەيدەگى قۇقىقتىق سانا مەن مادەنيەت قالىپتاسسا عانا مۇمكىن بولماق.
كونستيتۋتسيادان باستاپ بۇكىل زاڭناما اكتىلەرىنىڭ ءتىلى مۇلتىكسىز بولۋى شارت. ءتىپتى ء“بىر ەل – ءبىر زاڭ” دەگەن قاعيداتتى ومىرگە ەنگىزسەك. ونداعى وي: ەڭ اۋەلى “قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭىن ەلىمىزدىڭ بارلىق مەملەكەتتىك ورگاندارى مەن ۇيىمدار, بەيمەملەكەتتىك قۇرىلىمدارى مەن ازاماتى وقىساق, بىلسەك, تۇزەسەك, مۇلتىكسىز ورىنداساق, جۇزەگە اسىرساق.
ءتىلدى ساقتاۋ, دامىتۋ, وزگە تىلدەرمەن بايلانىسىن قالىپتاستىرۋ تەك ءتىل ماماندارىنىڭ ءىسى ەمەس. ويتكەنى, ءار سالانىڭ ءوزىنە ءتان ءبىلىم جۇيەسى, سوعان سايكەس كەلەتىن تەرمينولوگيالىق قورى بار, سونى يگەرگەن مامانى بار. وسى ماماننىڭ ىقپالىنسىز, ونىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنسىز ءتىل سول سالاعا ەنبەيدى. بۇل جەردە ءسوز قازاق ءتىلى جونىندە بولىپ وتىرعانى ءمالىم. سوندىقتان ءتۇرلى سالاعا كازاق ءتىلىن انا سۇتىمەن بويىنا سىڭىرگەن ءارى ورىس ءتىلىن جەتە مەڭگەرگەن, قازىرگى تەرمينولوگيالىق قوردىڭ اعىلشىندىق, لاتىندىق, گرەكتىك ءتۇبىرىن تاني الاتىن ماماندار تارتىلۋى ءتيىس.
قولدانىستاعى زاڭنامانىڭ قازاقشا نۇسقالارىنىڭ ءبىز دايىنداعان بەيرەسمي ءماتىندەرى زاڭناما جۇيەسىندە ءالى دە ورىن الىپ وتىرعان تىلدىك كەمشىلىكتەردىڭ از عانا بولىگىن قامتىعانىمەن, كەمشىلىكتەر جايىندا سىن ايتۋمەن شەكتەلمەي, سولاردى جويۋدىڭ ناقتى ۇلگىسىن كورسەتتى. سونىسىمەن ماڭىزدى. وسى ۇلگىنى ءالى دە بولسا پىسىقتاۋ, جەتىلدىرۋ كەرەك.
ەندىگى مىندەت وسى ءبىر جەكە باستاما اياسىندا دۇنيەگە كەلگەن بەيرەسمي نۇسقالاردى قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ تالقىسىنان وتكىزۋ, زاڭگەر مامانداردىڭ, ءتىلشى قاۋىمنىڭ, دەپۋتاتتاردىڭ پىكىرىن تىڭداۋ, كەرەك ۇسىنىستاردى ەسكەرۋ, وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەردىڭ قازاقشا ءماتىنىن تىلدىك تۇرعىدان ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ بولماق. بۇل ءبىر عانا اۆتورلىق توپتىڭ كۇشىمەن جانە جەكە باستاما اياسىندا جۇزەگە اساتىن وڭاي شارۋا ەمەس. مەملەكەتتىك كوزقاراستى تالاپ ەتەتىن شارۋا. مەملەكەتتىڭ ءوزى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بۇگىنگى ءحالىن تۇزەيمىن دەسە وسى جەكە باستامانى قولداۋى, ۇيىمدىق-قارجىلاي كومەك بەرۋى, بىلىكتى مامانداردى ءبىر جەرگە ارنايى جيناقتاپ, جاعداي جاساپ, جۇمىس جاساتۋى كەرەك.
نۇرلان دۋلاتبەكوۆ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور,
بولات سىزدىق, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, پروفەسسور. قاراعاندى.