قالالار مەن ءىرى ەلدى مەكەندەردە كارىز سۋىنىڭ قورشاعان ورتا مەن تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا تيگىزەتىن زيانى از ەمەس. بۇعان جول بەرمەۋدىڭ باستى ءتاسىلى – كارىزدىك تازارتۋ قۇرىلعىلارىن (كتق) سالۋ. اقتوبە وڭىرىندە اتالعان ءىستىڭ قازىرگى جاي-كۇيى سىن كوتەرمەيدى.
سوڭعى 4-5 جىلدان بەرى شەشىمىن تاپپاي جۇرگەن ماسەلەنىڭ ءمانىسىن ەڭ الدىمەن اقتوبە قالاسىنان باستايىق. وبلىس اكىمى وڭداسىن ورازالين بيىل 12 اقپاندا تۇرعىندارعا بەرگەن ەسەبى كەزىندە اقتوبە قالاسىنداعى كتق جابدىعىنىڭ ەسكىرۋىنە بايلانىستى ونى جاڭارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. وبلىس باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنۋدە. ايتسە دە ءدال قازىر كتق-نى جاڭادان سالۋدى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى تولىق شەشىمىن تاپپاعان سىڭايلى. ەسەپتىك جيىن كەزىندە ايتىلعانداي, بۇل تۇرعىدا ازىرگە ينۆەستورلارمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋ عانا قولعا الىنعان.
تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆ «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا اقتوبە قالاسى بولاشاقتا ەلىمىزدەگى زاماناۋي ۋربانيزاتسيانىڭ ءىرى ورتالىقتارىنىڭ بىرىنە اينالاتىنىن اتاپ كورسەتكەنى ءمالىم. سونىمەن بىرگە ۇكىمەتتىڭ «قر اۋماعىن ۇيىمداستىرۋ باس سىزباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرى» تۋرالى قاۋلىسىنا جانە وڭىرلەردى دامىتۋدىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى باعدارلاماسىنا سايكەس اقتوبە ەلىمىزدەگى ءبىرىنشى دەڭگەيدەگى حاب-قالالاردىڭ قاتارىنا كىرەدى. اقتوبەنىڭ اگلومەراتسيا ورتالىعى ەكەنى دە ەلەۋلى جايت. كوشى-قون جيىلەپ, رەسۋرستار مەن كاپيتال, وزىق تەحنولوگيالار شوعىرلانعان بەلسەندى ەكونوميكالىق ورتالىق ءۇشىن زاماناۋي تالاپتارعا ساي كتق – باستى شارتتاردىڭ ءبىرى.
ءىرى ونەركاسىپتىك اۋداندار العا مەن حرومتاۋدان وزگە اۋماقتا كتق ماسەلەسى سەڭى سوگىلمەگەن كۇيىندە تۇر دەۋگە ابدەن بولادى. اتاپ ايتقاندا, قوبدا, مۇعالجار, بايعانين, تەمىر, مارتوك جانە ويىل اۋداندارىندا كتق-نىڭ جوقتىعى وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى جۇرگىزگەن تەكسەرۋلەر كەزىندە بەلگىلى بولدى. بارىنىڭ ءوزى توزىعى جەتىپ, پايدالانۋعا مۇلدەم جارامسىز كۇيگە ءتۇسىپتى. سونىڭ سالدارىنان اتالعان اۋماقتاردا سارقىندى سۋلار تازارتىلماعان قالپىندا جەر بەتىنە توگىلگەن. مۇنداي جاعدايدا باكتەريالىق ەلەمەنتتەر مەن حيميالىق قوسپالار قورشاعان ورتاعا, تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىنى تۇسىنىكتى. ونىڭ اياعى ءارتۇرلى دەرتكە اكەلىپ سوقتىرماسىنا كىم كەپىل؟ سارقىندى سۋ ارقىلى جەرۇستى جانە جەراستى تابيعي سۋ كوزدەرى, رەسۋرستار لاستانىپ, تۇتاستاي سۋ ەكوجۇيەسىنىڭ ءب ۇلىنۋ قاۋپىن تۋىنداتۋى مۇمكىن.
وبلىس اۋماعىندا الداعى ۋاقىتتا پايدا بولعان سارقىندى سۋلاردى تازارتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاعان جاعدايدا تاعى ءبىر كۇردەلى ماسەلە تۋىنداماق. ياعني مۇنداي سەلقوستىق پەن ەنجارلىقتىڭ سوڭى اۋىزسۋ تاپشىلىعىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەپ تىرەمەك. بۇل قاۋىپ قازىردىڭ وزىندە بايقالاتىنىن ەسكەرسەك, كتق-نى تەزىرەك سالۋ ءىسىنىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزى ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسەدى.
ارينە ماسكەۋ بىردەن تۇرعىزىلعان جوق دەگەندەي, مۇنداي قۇرىلعىلاردى ءبىر مەزگىلدە سالۋ ءارتۇرلى كەدەرگىلەرگە كەزىكتىرەر. سوندىقتان دا ەكى-ءۇش جىل بۇرىن وبلىستىق ەكولوگيا دەپارتامەنتى تاراپىنان ءبىرىنشى كەزەكتە ءوڭىردىڭ ەڭ ءىرى ەلدى مەكەندەرى بادامشا, شالقار جانە شۇبارقۇدىقتا كارىزدىك تازالاۋ قۇرىلعىلارىن سالۋ جونىندە وبلىس اكىمدىگىنە ءتيىستى ۇسىنىستار تۇسكەن.
ساراپتامالىق سيپاتتاعى قاتىناس قۇجاتىندا اتالعان ەلدى مەكەندەردەگى حالىق سانى, ولار پايدالاناتىن سۋ مولشەرى مەن بولىنەتىن كارىز سۋىنىڭ كولەمى ناقتى ەسەپتەلىپ كورسەتىلگەن. سوعان سايكەس 2017 جىلى بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنە قويىلعان. ءتىپتى دەپارتامەنت ۇسىنعان نەگىزدەمەلەر سول كەزدەگى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى سەرىك تولەنبەرگەنوۆ پەن اۋماقتىق باسقارمالار باسشىلارى تاراپىنان ءتيىستى قولداۋعا دا يە بولىپتى. ءسويتىپ وتىرىستا قارالعان ماسەلە بويىنشا №30 ساندى حاتتاما تۇزىلگەن. مۇنداي ۇسىنىستى دەپارتامەنت جەتەكشىلەرى 2018 جىلدىڭ 15 اقپانى كۇنى №01-05-6/405 ساندى قىزمەتتىك حات بويىنشا سول كەزدەگى وبلىستىق ەنەرگەتيكا جانە تۇرعىن ءۇي- كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى اتىنا دا جولداعان ەكەن. ايتسە دە وڭىردەگى قۇزىرلى مەكەمەنىڭ ءبىرى وعان جاۋاپ قايتارماي ءۇنسىز قالعان.
مىنە, وسىلايشا اقتوبە ايماعىندا الەۋمەتتىك جانە وندىرىستىك ءوڭىردىڭ ءوزى تالاپ ەتىپ وتىرعان كارىزدىك-تازالاۋ قوندىرعىلارى قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءىسى اياقسىز قالىپ كەلەدى. بۇل ماسەلەنىڭ كوتەرىلگەنىنە 4-5 جىل ۋاقىت وتسە دە ەشتەڭە وزگەرگەن جوق, دانا ابايدىڭ سوزىمەن ايتقاندا «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس».
«ەشتەن كەش جاقسى» دەمەي مە حالقىمىز. سوندىقتان دا بۇگىندە ەل-جۇرتتى تولعاندىرىپ جۇرگەن ماسەلەگە وبلىس باسشىسى وڭداسىن ورازالين قايتادان قوزعاۋ سالسا, ءىس ورنىنان جىلجىر ما ەدى؟!
اقتوبە