ۇكىلىم-اي

«ۇكىلىم-ايدىڭ» وسى ءبىر كلاسسيكا­لىق نۇسقاسىن سىرلى سەزىممەن جۇ­رەك سىزداتا اندەتەتىن بايعالي دوسىم­جا­نوۆتىڭ ۇنىنە ەشنارسەنى تەڭگەرگىڭ كەلمەيدى. وعان تاڭعالعان جانداردىڭ ىشىندە ريشات ءابۋلليننىڭ: «ۇكىلىم-ايعا» ءانشى بىتكەن ىنتىق. ءبارى ايتقىسى كەلەدى. بىراق جۇرەكتەرى داۋالامايتىن بولۋى كەرەك, ءبارى ىشتەي تىنادى. مەنىڭ دە باتىلىم بارمايدى. ءبىر جولى سۋات ابۋسەيىتوۆتىڭ ورىنداۋىندا تىڭدادىم. ونىڭ جۇرەگى دە تەبىرەنىستى جۇرەك, «ۇكى­لىم-ايدى» ەرىكسىز تىڭداتتى. ازىر­شە «ۇكىلىم-ايدى» وسى ەكى انشىدەن تىڭ­داپ ءجۇر, ءبىزدىڭ جۇرت. بىزدەن كەيىنگى تول­قىننىڭ زەردەسىنە جەتە مە, جەتپەي مە, بۇل «ۇكىلىم-اي», وسىعان ويلانىپ قا­لام دا, بايعاليدىڭ ءۇنىن ەستىپ وتىر­عان­داي: ء«بارىبىر قيامەتقايىم بولسا دا ولمەي­تىن ءان», دەپ ءوزىمدى جۇ­باتاتىنىم بار» دەگەن ءسوزىن دە ءار كەز ەس­كە الاتىنىم بار.

...1974 جىلدىڭ قوڭىر كۇزى. ءبىراز حالىق اندەرىن راديوعا (بۇل كەزدە مەن مۋزىكا رەداكتسياسىنىڭ باس رەداكتورى ەدىم – ي.ج.) قايتا جازدىرۋدى ويلاس­تىرىپ, بەلگىلى انشىلەردى شاقىرىپ, ولاردىڭ پىكىرىن ىجداعاتپەن تىڭداپ, كوكەيلەرىندە نە سىر بار, نە تىلەك بار, قانداي اندەر ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز جاتىر, وسىنىڭ ءبارى-ءبارىن اقىلعا سالىپ, قوزعاي باستادىق. كوپتەگەن ءانىمىزدىڭ ءتول ءسوزى وزگەرتىلىپ, سو­تسيا­ليستىك قوعامنىڭ ساياساتىنا وراي ناسيحات قۇرالى رەتىندە, ءتىپتى, باسقا ءبىر ءان بولىپ ايتىلعانى قيا­ناتتىڭ قيا­ناتى ەدى. امال نە, حالىق مۇ­راسى­نا جاسالعان بۇل قورلىققا دا ءتوزىپ باق­­قانبىز. عاجايىپ اندەرىمىزدىڭ ءوز ءسوزىن قالاي عانا قالپىنا كەلتىرەمىز, دەپ دارمەنسىز ويعا تىرەلە بەرەتىنبىز. وسى وي جۇرەك سىزداتىپ جۇرگەندە ءبىر جولى راديونىڭ ءانشىسى سۋات ابۋ­سەيىتوۆپەن سىرلاسۋ ۇستىندە ول كىسى: – «ۇكىلىم-اي» ءانىن مەن دە ايتام, بىراق, باي­عالي اعادان جاسقانام دا جۇرەم. بايكەڭنىڭ تولعاۋى ول بولەكشە ءبىر دۇنيە. «مەنمىن!» دەيتىن انشىلەردىڭ ءوزى بايكەڭدى تىڭداعاندا: ء«ا, دۇنيە!» دەپ ەرىكسىز شەر كۇيىگىن تارتاتىن شىعار. ءان­شىنىڭ ءانشىسىن قۇسالى عىپ قوياتىن ءبىر قۇدىرەتتى ءان.

مەن «ۇكىلىم-ايدى» ايتايىن دەپ ايت­قام جوق, وعان تۇرتكى بولعان شاكەن اعا... ايمانوۆ! ول كىسى كەيدە ءوزىنىڭ ەمەن-جارقىن وتىراتىن كوڭىلاشار سات­تەرىندە: ء«اي, شۇبات, بۇگىن ۇيگە كەل», دەيدى ءامىرلى ۇنمەن. ەركەلەتكەنى. سول وتىرىس انمەن وتەدى. بەيسەۋبەت قىسىر ءسوز بولمايدى. شاكەن اعا تولقي سوي­لەپ, كەرەمەت اندەرىمىزدى بىرىنەن-ءبىرىن اسىرىپ, مۋزىكا عۇلامالارىنىڭ ويىنا ورالمايتىن, اۋزىنا تۇسە بەر­مەيتىن تەرەڭ ءماندى تەبىرەنىستى سوزدەردى ايت­قاندا, ءوزىمىز ورىنداپ جۇرگەن ءار انگە تەرەڭىرەك ءۇڭىلۋىمىز كەرەك ەكەن دەپ ويلانىپ قالامىز. سونداي تول­عانىستى اڭگىمەنىڭ ءبىر تۇسىندا شا­كەن اعا «ۇكىلىم-ايدى» جاي عانا ىڭىل­داپ وتىرىپ: ء«اي, شۇبات, ۇعىپ ال, «ۇكى­لىم-اي» بايعالي دوسىمجانوۆتىڭ ان­شىلىك پاسپورتىنا اينالدى. سەن دە سوعان ۇقساۋعا تىرىسىپ ءجۇرسىڭ. ايت... ايتقانىڭ جاقسى. ءبىر ءاندى ءار ەستى ءانشى ءار قىرىنان جارقىراتادى. ءساتتى ورىندالىپ, جان-جۇرەكتى تەربەپ جاتسا, ول ءاننىڭ ءىنجۋ-مارجان دەلىنەتىنى دە سوندىقتان. «ۇكىلىم-ايدىڭ» كەيبىر ءسوزى وزگەرىستەرگە ۇشىراعان. ونى ەكىنىڭ ءبىرى بايقاي بەرمەيدى جانە ونى زەردەلەپ جۇرگەن دە ەشكىم جوق. اۋەزى قۇدىرەتتى بولعان سوڭ, سوعان قىزىعىپ, اركىم وزدە­رىنشە جاماپ-جاسقاعان ولەڭ جولدارىن, ءتىپتى, تۇتاس شۋماعىن قوساتىنى بار. «ۇكىلىم-ايدىڭ» اۋەنى امالسىزدان سول سوزدەردى سۇيرەتەدى دە جۇرەدى, جامان جارعا دۋشار بولعان ەسىل ازامات سەكىلدى. شۇبات, ءوزىڭ قاراشى, قازاقتىڭ اندەگى ولەڭ ۇيقاستارىندا ءمىن بولمايدى, ەمىن-ەركىن قيسىنداسىپ, اۋەزدىڭ ءۇن يىرىمىنە ەش قىلاۋ تۇسىرمەيدى. بايعالي ورىندايتىن «ۇكىلىم-ايدىڭ»:

اۋىلىم كوشىپ بارادى ىلايكولگە,

ءدۇريا بەشپەنت جاراسار قىناي بەلگە,

ۇكىلىم-اي , جەڭەشە-اي,

ساعىندىم سەنى... سەنى وزگەشە-اي!

قايران جار قايتا اينالىپ قوسىل­ماي ما,

اينالايىن, كوزىڭنەن جىلاي كورمە,

ۇكىلىم-اي , جەڭەشە-اي,

ساعىندىم سەنى... سەنى وزگەشە-اي! – دەپ كەلەدى العاشقى شۋماعى. ەندى قارا, شۇبات, وسى شۋماقتىڭ ءۇشىنشى جولى اندە: قايران جا-ار اينالىپ قوسىلماي ما, دەپ ايتىلادى. «جار» دەگەن ءسوز ءان ولشەمىن بۋىنعا بولگەندە امال جوق, «جا-ار» دەپ ەكىگە ءبولىنىپ, ەكى بۋىن بوپ تۇر. بۇل – تىزەمەن كەلتىرۋ. و باستاعى ءسوزىن بىلمەگەندىك. ءبىز – بايعالي دو­سىم­جانوۆ, كاۋكەن كەنجەتاەۆ, ري­شات ابدۋللين, انۋاربەك ۇمبەت­باەۆ... ە,­ بۇعان قادىرلى بەكەن جىلىس­باەۆ­­تى دا قوسايىق, ءبارىمىز عايىبىنان باس قوسا قالعانىمىزدا الگى «قايران جا-ار» دەيتىن جەرىن: «قايران عاشىق اينالىپ قوسىلماي ما» دەپ ايتۋشى ەدىك. ال بايعالي وسى جولدى ۇمى­تىپ قالىپتى. كەيىن ءبىز وسى جەرىن «بۇل قالاي؟» دەگەنىمىزدە بايعالي: «سول كۇنى راديوستۋدياداعى دىبىس رەجيسسەرلەرى جاتا جابىسىپ, بۇگىنگى جازدىرعان اندەرىڭىز دۇرىس, ەندى «ۇكىلىم-ايدى» جازدىرىڭىزشى دەپ بولماي قويدى. سول كۇنى اسىعىستاۋ ەدىم. امال جوق, كوندىم. ءاندى جازۋ ۇستىندە «جا-ار» دەگەن ءسوز قايدان اۋزىما تۇسە كەتتى, بىلمەيمىن, ءان سو­لاي جازىلدى. بىراق كەيىن سونى ەس­كە الىپ, ىشتەي «اتتەگەن-اي» دەپ وكى­نىپ, قورعانشاقتاپ, قىسىلىپ ءجۇر­دىم. «قالايدا قايتا جازدىرام» دەۋ­مەن ۋاقىت شىركىن وتە بەردى. ءان راديودان ايتىلعان سايىن دەگبىرىم قاشادى. ء«ان ءسوزى وسىلاي ما؟» دەيتىن ءتىرى پەندە جوق. ول ءسوزدى, شاكەن, وزىڭ­نەن عانا ەستىپ وتىرمىن, «ۇكىلىم-اي­دى» قايتا جازدىرام. اتتەڭ, دا­ۋىس باياعىداي ەمەس. جۇرەك تە سالقىن تار­تىپ قالىپتى. بۇل انگە ۇزدىككەن جاننىڭ قۇشتار سەزىمى كەرەك, ونىڭ جالىنى دا باسىلىپ بارا ما, ءاي, سولاي شىعار» دەدى. بۇل − بايعاليدىڭ شىن ءسوزى. ءا, شىركىن, «ۇكىلىم-اي»... ال, شۇبات... سۋات دەيتىن اتىڭ تۇيەنىڭ شۇباتى بوپ كەتتى, حا-حا-حا! اشىعان ايران... ءيا, كوكسۋى كىلكىلدەگەن ىركىت بولماي تۇرىپ, «ۇكىلىم-ايدىڭ» الگى جولىن تۇزەپ ايت... تۇزەپ! وعان سەنىڭ انشىلىك قۇدىرەتىڭ جەتەدى, مەن سەنى ءسۇيىپ تىڭدايمىن عوي» دەدى.

«ۇكىلىم-اي» جونىندە مۇنداي ءۋاجدى سۋات ءان سوزىنە وتە زەردەلى پروفەسسور بەكەن جىلىسباەۆتان دا ەستىدى. سەمەي, باياناۋلا جاعى: «قايران عاشىق اينالىپ قوسىلماي ما؟» دەگەن جولىن ەجەلدەن ايتاتىنىن ءبىلدى. ءان ونى تەبىرەنتتى دە ءجۇردى.

...كەيىن سۋات ابۋسەيىتوۆ «ۇكىلىم-ايدى» شاكەن ايمانوۆ ايتقان سوزبەن راديوعا جازدىردى. سۋاتتىڭ ورىنداۋى دا ادامدى ارماندى, اڭساۋلى جان ەتىپ قوياتىن تولعانىستى دۇنيە بوپ شىقتى. راديودان بەرىلە باس­تا­دى. ال ءبىر كۇندەرى راديونىڭ پود­ۆال­­داعى فونوتەكاسىندا باتەرەيا جارى­لىپ, ىستىق سۋدىڭ بۋى كوپ پلەن­كا­نى ءبۇلدىرىپ, ىستەن شىعاردى. وقىس اپات. قانشاما مۋزىكالىق شىعارما ىس­تەن شىقتى, ول وكىنىشتىڭ ورنى تول­مايتىن ءبىر سۇمدىق وقيعا بولدى. كوپ شىعارمانىڭ ىشىندە سۋات ابۋ­سەيىتوۆ جازدىرعان «ۇكىلىم-اي­دان» دا ايى­رىلدىق. ءبىراز اسىلىمىز وسىلايشا وپىن­دىردى.

سۋات ابۋسەيىتوۆ «ۇكىلىم-ايدى» قاي­­تا جازدىرام دەپ كوپ قامدانىپ, رە­پە­تيتسيا جاساپ ءجۇردى. ۋاقىت وتە بەردى. ءا, دۇنيە, قاي ارمان ورىندالىپ, قاي تىلەك الدىڭنان شىعىپ جاتىر, ماقپالداي جۇمساق, سىرلى اۋەزى جان تەبىرەنتەتىن سۋات ابۋسەيىتوۆتەي اقىلدى, سىرباز, بايسالدى, سەرى كوڭىلدى جايساڭ جاننان ءبىر كۇنى ءبىز دە ايىرىلىپ قالدىق. قايران ءانشى «ۇكىلىم-ايدى» وزىمەن بىرگە الا كەتتى...

 * * *

سۋاتتىڭ:

«ۇكىلىم» دەپ اتىڭدى ارداقتادىم,

كوپ بارۋعا اۋلىڭا ار ساقتادىم.

اڭدىپ جۇرگەن دۇشپانعا سىر بىلدىرمە,

بۇدان ارتىق ايتۋعا ءسوز تاپپادىم,

− دەپ ۋھىلەگەن ءۇنى كۇنى بۇگىنگە دەيىن جۇرەگىمدى ۇيىتادى دا جۇرەدى.

ءىليا جاقانوۆ,

قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,

كومپوزيتور, ونەر زەرتتەۋشىسى