ەلدىڭ كۇنگەيىنەن پويىزبەن استاناعا نەمەسە كوكشە وڭىرىنە جول شەككەن جولاۋشىنىڭ شۋدان وتكەننەن كەيىنگى كوزى توقتالار العاشقى كورىنىس – وڭ قاپتالدان الىس تۇرسا دا انداعايلايتىن حانتاۋى. ارينە, الاتاۋداي اسقار ەمەس. قاراكوك جارتاستى, سوناۋ-سوناۋ جىلدارى توسكەيدەگى كوكتەۋىن كوكتەم سايىن جازەكەڭ جارىقتىق, ەكى مارتە ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆ تولگە تولتىرىپ وتىراتىن سۇڭقار شىڭىنان وزگە جاراتىلىسى جاتاعانداۋ بولعانىمەن, قالىڭ قاتپارلى. سول قاتپار بىرتە-بىرتە الىس زامانداردا وسىندا ايال قىلىپتى دەلىنەتىن شىڭعىسحاننىڭ قاھارلى قاباعى الدەنەدەن جادىراي جازىلعانىنداي دالاقاينار اتتى كەڭ جازىققا اينالىپ كەتەدى. كوكتەمدە كوك جايقىن دارياداي, كۇزدە التىنمەن اپتالعانداي رەڭدەنەتىن وسى دالانى كورگەن سايىن ءاردايىم ويعا شومىپ, اتالاس بابالارىم باستان وتكەرگەن ءبىر قاسىرەتتى حال ەسكە ءتۇسىپ ەلەگىزيمىن, جارىق دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى سول وقيعامەن ساباقتاسىپ جاتاتىن كۇللى قازاقتىڭ ءبىر ۇلى پەرزەنتىنىڭ بەينەسىن ەلەستەتەم...
ەلدىڭ كۇنگەيىنەن پويىزبەن استاناعا نەمەسە كوكشە وڭىرىنە جول شەككەن جولاۋشىنىڭ شۋدان وتكەننەن كەيىنگى كوزى توقتالار العاشقى كورىنىس – وڭ قاپتالدان الىس تۇرسا دا انداعايلايتىن حانتاۋى. ارينە, الاتاۋداي اسقار ەمەس. قاراكوك جارتاستى, سوناۋ-سوناۋ جىلدارى توسكەيدەگى كوكتەۋىن كوكتەم سايىن جازەكەڭ جارىقتىق, ەكى مارتە ەڭبەك ەرى جازىلبەك قۋانىشباەۆ تولگە تولتىرىپ وتىراتىن سۇڭقار شىڭىنان وزگە جاراتىلىسى جاتاعانداۋ بولعانىمەن, قالىڭ قاتپارلى. سول قاتپار بىرتە-بىرتە الىس زامانداردا وسىندا ايال قىلىپتى دەلىنەتىن شىڭعىسحاننىڭ قاھارلى قاباعى الدەنەدەن جادىراي جازىلعانىنداي دالاقاينار اتتى كەڭ جازىققا اينالىپ كەتەدى. كوكتەمدە كوك جايقىن دارياداي, كۇزدە التىنمەن اپتالعانداي رەڭدەنەتىن وسى دالانى كورگەن سايىن ءاردايىم ويعا شومىپ, اتالاس بابالارىم باستان وتكەرگەن ءبىر قاسىرەتتى حال ەسكە ءتۇسىپ ەلەگىزيمىن, جارىق دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوزى سول وقيعامەن ساباقتاسىپ جاتاتىن كۇللى قازاقتىڭ ءبىر ۇلى پەرزەنتىنىڭ بەينەسىن ەلەستەتەم...
...1835 جىلعى كوكتەمنىڭ جايما-شۋاق ءبىر كۇنىندە ءۇيسىن دۋلاتتىڭ شىمىر رۋىنان تارايتىن سامبەت اتالىعىنىڭ دالاقاينارداعى جيىرماشاقتى ءۇيلى شاعىن عانا ءبىر اۋىلى مامىرا-جاي كۇيدەن ءبىر ساتتە ايىرىلىپ, جاۋ تيگەندەي بولادى. ول جاۋ – عاسىردان اسا جوڭعارمەن جاعالاسىپ ازاتتىعىن ساقتاسا دا ابدەن السىرەگەن, قازاق ەلىنىڭ بۇكىل وڭتۇستىگىن ون سەگىزىنشى عاسىردىڭ اياعىندا باسىپ العان قانىشەر قوقاندىقتار ەدى. ال دالاقاينارعا بۇل جولى كەلگەن, ارينە, ولاردىڭ زورلىق-قورلىقشى بيلەۋشىلەرى ەمەس-ءتى. الىم-سالىق جيناۋشى بەس لاشكەرى عانا. الارىن اسىعىمەن الىپ ەسىرگەن ولار اقىر اياعىندا قىز-كەلىنشەكتەردى قورلاماقشى بولادى. ال بۇعان اۋىلداعى ايگىلى اڭىراقاي شايقاسىندا مىڭ قولدى باسقارعان, ۇلى تولە ءبيدىڭ ءوزى ءبىر جولى تۇتقىننان بوساتىپ العان ءىنىسى, البان رايىمبەكتىڭ اتاسى حانگەلدىمەن, قانجىعالى بوگەنبايمەن سىيلاس بولعان قوسى باتىردىڭ نامىسشىل ۇرپاقتارى كونسىن بە؟! بەسەۋىنىڭ دە باسىن كەسىپ, ولىكتەرىن شۋدىڭ سۋىنا اعىزىپ جىبەرەدى. وسىمەن ءىس ءبىتتى دەپ وتىرا بەرۋ, اناۋ ۇزىناعاشتاعى, مىنا توقپاق پەن مەركىدەگى قوقاندىق بەكىنىستەردەن جازالاۋشى جاساق شىعىپ, قىناداي قىرمايدى دەپ ويلاۋ تىم قاتەرلى ەكەنىن, نە دە بولسا قوقاننىڭ قولى جەتپەيتىن, رەسەيگە باعىنىشتى بوپ قالعان تەرىسكەيدەگى اعايىنعا قاراي شۇعىل تۇردە ۇدەرە كوشۋ كەرەكتىگىن تۇسىنگەن اۋىل از ۋاقىتتا بۋىنىپ-ءتۇيىنىپ, تۋلاق باتىردىڭ باستاۋىمەن حانتاۋىنان كوكشەتاۋعا دەيىن سوزىلار اۋىر دا الىس ساپارعا شىعادى. سول شاعىن كوشتە ۇلى جارىقشاقتى ەرتىپ, كىشكەنتاي عانا نەمەرەسى بايمىرزاسىن الدىنا العان قازانعاپ اقساقال دا بار ەدى.
الدەنەشە ايلىق جول ازاپتى بولعانىمەن كوكشە وڭىرىندەگى ەل-جۇرتتىڭ جۇرەگى جىلى, بەيىلى كەڭ ەكەن, «اعا بالاسى كەلىپتى», دەپ اقسارى كەرەي مەن ارعىننىڭ اتىعاي, قاراۋىلىنىڭ اقساقالدارى اقىلداسا كەلە قايراقتى بويىنان مول قونىس بەرەدى. كوپ ۇزاماي «ءۇيسىن اۋىلى» دەيتىن ۇياداي عانا مەكەن پايدا بولىپ, ءوسىپ-ونە باستايدى. وسىندا ەرجەتكەن بايمىرزا قاراۋىل قاناي باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاعى – قالامپىر اتتى ارۋعا ۇيلەنەدى. ءسويتىپ, 1864 جىلدىڭ جازىندا جاس وتاۋدا شەكەسى تورسىقتاي, توستاعانداي كوزدەرى وت شاشا جالتىلداعان, بالپاناقتاي ۇل كەلەدى دۇنيەگە. قازاق ماڭدايىنا ورنار جۇلدىزداي بوپ كەلگەن بۇل ۇل كەيىنىرەكتە ءوزى: «نۇرماعامبەت بايمىرزا ۇلى – مەنىڭ اتىم, الاشقا ماعلۇم بولعان اسىل زاتىم», – دەيتىن اتاقتى بالۋان شولاق ەدى! بويىنا اللانىڭ ءوزى الاپات كۇش-قايرات بىتىرگەن, سول كۇشىمەن ءومىر بويى ەل نامىسىن تۋ ەتىپ, جات پيعىلدىلاردى جاسقاۋمەن وتكەن ەر بالۋان, ارقانىڭ سوناۋ سەگىز سەرى, ءبىرجان سال, اقان سەرى سەكىلدى جۇلدىزدارى شوعىرىنا جارقىراي قوسىلعان, الاتاۋ اتىرابىنداعى قازاقتىڭ سوڭعى سال-سەرىسى كەنەنگە ۇستازدىق شاراپاتى تيگەن عاجايىپ اقىن, سازگەر, ءانشى, قازاقتىڭ تسيرك ونەرىن قالىپتاستىرۋشى, قۇرالايدى كوزگە اتقان مەرگەن, ساياتشى... سياقتى تولىپ جاتقان اسىل قاسيەتتەر يەسى, ناعىز سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى ۇلى تۇلعا سوناۋ 1919 جىلدىڭ 18 قاڭتارىندا وقىس كەلگەن توسىن سىرقاتتان كوز جۇمعالى 95 جىلداي ۋاقىت وتسە دە, قۇدايعا شۇكىر, تۋعان حالقىنىڭ كوڭىلىنەن كوشكەن ەمەس. اسىل مۇرا-اندەرى قايدا دا شىرقالىپ, جاس ۇرپاق بالۋان اتا رۋحىنا باعىشتالعان جارىستاردا سايىسىپ جاتادى. ول سايىستاردىڭ ءبىر پاراسى الماتىداعى بالۋان شولاق اتىنداعى ءزاۋلىم سپورت سارايىندا وتەدى. استانادا, تارازدا, باسقا دا كەنتتەردە كوشەلەر, حانتاۋىنىڭ ەتەگىندەگى اتا-بابالارى مەكەن ەتكەن اۋىل دا, اقمولانىڭ بۇلاندى اۋدانىنداعى ءبىر مەكتەپ تە سارىارقا ساڭلاعىنىڭ اتىمەن اتالادى.
ايتسە دە, ءوزى ءومىر كەشكەن ولكەدە كومەسكى تارتا باستاعان بالۋان اتانىڭ رۋحاني بەينەسىن جاڭعىرتۋدا بۇلاندى اۋدانىندا 2004 جىلدىڭ جازىندا ول كىسىنىڭ 140 جىلدىق مەرەيتويى وتكىزىلىپ, اس بەرىلۋىنىڭ يگى اسەرى بولدى. سول ءبىر قۋانىشتى كۇندە جامبىل وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ءبورىباي جەكسەمبين ۇلى تۇلعانىڭ ءۇيىندى توپىراق كۇيىندە ەلەۋسىز جاتقان بەيىتىنىڭ باسىنا جامبىلدىق جۇرتشىلىق كۇشىمەن ەڭسەلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلاتىنىن مالىمدەگەن-ءدى. ءدۇيىم ەل الدىندا بەرىلگەن بۇل ۋادەنىڭ ورىندالۋى اكىمنىڭ ءوزىنىڭ جانە كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى ومىربەك بايگەلديدىڭ, تاعى باسقا ازاماتتاردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن جەدەل قولعا الىنىپ, جوبانى جاساۋ تالانتتى ساۋلەتكەر سالاۋات دەمبايعا جۇكتەلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە بيىكتىگى 18 مەترلىك اسقاق ستەللا, ونى اينالا بالۋان شولاقتىڭ سەگىز قىرىن بەينەلەيتىن سەگىز گرانيت تاس, وراسان كۇش يەسىن بەينەلەيتىن كلاسسيكالىق ۇلگىدەگى ءمۇسىن ورناتىلىپ, ەسكەرتكىش قانا ەمەس, بىرەگەي ساۋلەتكەرلىك ونەر تۋىندىسى دۇنيەگە كەلدى. 2005 جىلدىڭ تامىزىندا ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا قالىڭ ەل, بالۋان اتامىزدىڭ كەلىنى جانى ءجانناتتا بولعىر عازيزا جەڭگەمىز, نەمەرە-شوبەرەلەرى قاتىستى. بۇلاندى ورمانىنىڭ جيەگىنە جامبىلدىقتار دا اكەلىپ تىككەن كيىز ءۇي قالاشىعى ورناپ, ەل الدىندا بالۋاننىڭ اتالاس تۋىسى رەتىندە مەن جانە عۇلاما عالىم اقسەلەۋ سەيدىمبەك ەكەۋمىز نۇرماعامبەت بايمىرزا ۇلىنىڭ جارقىن ءومىرى مەن وشپەس ونەرى, ونەگەسى جايلى بايانداما جاسادىق. كوكشە ءوڭىرىنىڭ كوگىن ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ اسا قۋاتتى ۇنىنە اينالعان بالۋان شولاق اندەرى ۇلى اتانىڭ كوزى تىرىسىندەگىدەي كوپكە دەيىن كەرنەپ تۇرىپ الىپ ەدى-اۋ...
وسى سالتاناتتىڭ جاڭعىرىعىنداي, جالعاسىنداي جامبىل وبلىسى, شۋ اۋدانىنىڭ ورتالىعى تولە بي كەنتىندە اۋدان اكىمى, قازىردە پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى قوجاحان جاباعيەۆتىڭ باستاۋىمەن, وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆتىڭ قولداۋىمەن بالۋانعا ارناپ ايتا قالارلىقتاي كورنەكتى دە اسەرلى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلدى.
ودان بەرى دە ءبىرتالاي ۋاقىت ءوتتى. ويلاپ قاراساق, كەلەسى جىلى بالۋان شولاقتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولادى ەكەن. ءبىر عاسىردان اسا قازاقتىڭ ايبىنى, ماقتانىشى بولىپ كەلە جاتقان ءپىر تۇتار پەرزەنتىنىڭ اتىن ارداقتاۋ عانا ەمەس, ونىڭ ۇلتىمىزعا قالدىرعان ۇلاعاتىن بۇگىندە اۋاداي قاجەت وتانشىلدىق رۋحىمىزدى كۇشەيتە ءتۇسۋ ءۇشىن دە الداعى مەرەيتويىن قانداي شارالارمەن وتكىزگەن ءلازىم؟ ەندى وسى جونىندەگى ءوز پىكىرىمدى بىلدىرسەم دەيمىن.
2005 جىلعى سالتاناتتا اقمولا وبلىسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى ءماجيت ەسەنباەۆ بالۋان شولاقتىڭ حايروللا باستاعان ۇرپاقتارى وتىرعان تاستىوزەك اۋىلى مەن بالۋان اتا بەيىتى ارالىعىنداعى بەس شاقىرىمدىق جولدى اسفالتتاۋعا ۋادە ەتكەن ەدى. ارادا وتكەن سەگىز جىلدا سەگىز مەتر جول سالىنعان جوق. ۇلى ارۋاقتى سىيلاۋشىلار ءبىلۋى ءۇشىن استانا-قىزىلجار كۇرەجولىنىڭ ماكينسك قالاسىنىڭ تۇسىنا كورسەتكىش تاقتا دا ورناتىلمادى. وسىلار جونگە كەلتىرىلسە.
ماكينسك دەدىك. بۇل – بۇلاندى اۋدانىنىڭ ورتالىعى. ودان ون شاقتى شاقىرىم جەردە ماكينكا دەيتىن اۋىل جانە بار. اراسى اتشاپتىرىمداي عانا ءبىر قالا مەن ءبىر اۋىلدىڭ اتاۋىن يەلەنەتىندەي ماكين دەگەن كىم؟ سۇراستىرىپ بىلسەك, پاتشا زامانىندا كەلىمسەكتەرگە قازاق جەرىن ولشەپ, بولشەكتەپ بەرگەن جاي عانا زەملەمەر ەكەن. ءوز اتىن ءوزى قاعازداتىپ بەكىتىپ بەرسە كەرەك. سونىمەن, بۇل اتاۋ وتارشىلدىقتىڭ كۋاسىنە, ەسكەرتكىشىنە اينالىپ الىپتى.
ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنداي سوراقىلىقتان قۇتىلۋدىڭ مەزگىلى تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى كۇنى-اق جەتكەن. قازاققا بالۋان شولاقتاي سايىپقىراندى سىيلاعان بۇلاندى ءوڭىرىنىڭ ورتالىعى سول اتامىزدىڭ اتىمەن اتالۋى قۇدايعا دا, ادامعا دا ءجون بولماق. بۇل رەتتە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءبىر ءسوزىندە: اقمولا... بۇل بالۋان شولاق پەن قاجىمۇقاننىڭ تۋىپ-وسكەن ولكەسى», دەگەنىن دە ەسكەرۋ قاجەت.
ەستۋىمىزشە, الماتىداعى بالۋان شولاق سپورت سارايىنىڭ الدىنا ەسكەرتكىش ورناتۋ ماسەلەسى شەشىلگەندەي ەدى, بىراق ءالى ك