قالا ماڭىنداعى اۋىلداردا قىلمىس نەگە كوپ؟

سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق, وتكەن جىلى تالدىقورعان قالاسى بو­يىنشا تىركەلگەن قىلمىستاردىڭ سانى 17,9 پايىزعا تومەندەگەن. ياعني, ارعى جىلى 4443 قىلمىس وقي­عاسى تىركەلسە, 2019 جىلى بۇل كورسەتكىش 796 جاعدايعا ازايىپ, 3647 قىلمىس جاسالعان. بىراق ماماندار قالاداعى قىلمىس ستا­تيستيكاسىنىڭ تومەندەۋىن قىل­مىسكەرلەردىڭ ىزگىلەنۋىنەن ەمەس, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا سەرگەك ارەكەت ەتە باس­تاۋىمەن بايلانىستىرادى.

بۇل ارينە قۋانارلىق كورسەت­كىش. الايدا, وسى تالدىقورعان قالاسىنا جاقىن ماڭدا ورنالاسقان اۋداندارداعى ۇرلىق-قارلىق, بۇزاقىلىق كوبەيىپ وتىر ەكەن. مىسالى, ەسكەلدى اۋدانىنداعى قىلمىستىق احۋال قالىپتى بولماي تۇر. وبلىس ورتالىعىنا ءتيىپ تۇرعان اۋداندا وتكەن جىلى زاڭ بۇزۋشىلىق دەڭگەيى 2 پايىزعا عانا تومەندەگەن. ال بۇل اۋدان­دا 2019 جىلى 509 قىلمىس تىركەلىپتى. ايتپاقشى, ەسكەلدى اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ جاعدايى كورشىلەس كوكسۋ اۋدانىنىڭ ەل-جۇرتىنا قاراعاندا كوش ىل­گەرى سياقتى. اسىرەسە كوكسۋ اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى بالپىق بي اۋىلىنداعى جاعداي سىن كوتەر­مەيدى. 

وبلىستىڭ باس قالاسىنان 18 شاقىرىم عانا قاشىقتىقتا جاتقان بالپىق بي اۋىلىندا قىلمىس ازايماي تۇر. وتكەن جىلى الاقانداي اۋىلدا 275 قىلمىس تىركەلىپتى. بۇل بۇكىل اۋدان بو­يىنشا بولعان وداعاي ارەكەت­تەردىڭ 62,2 پايىزىن قۇراپ وتىر. ءارى قوعامدىق قاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرگەن قىلمىستىڭ وتىز ەكىسى ءالى كۇنگە دەيىن اشىلماپتى.

– وتكەن جىلى قىلمىستىڭ الدىن الۋ, اشۋ جانە قوعامدىق ورىنداردا ءتارتىپتى نىعايتۋ بارىسىندا  جوسپارلى تۇردە ءىس-شارالار جۇرگىزىلدى. ناتيجەسىندە, بۇگىنگى تاڭدا اۋدان بويىنشا­ قىلمىس بىلتىرعى سايكەس مەر­­زىممەن سالىستىرعاندا 50 جاع­دايعا تومەندەگەنى بايقالادى. قىلمىستىڭ اشىلۋ دەڭگەيى 89,3 پايىزدى قۇرادى. ەڭ كۇردەلى جاعداي بالپىق بي اۋىلدىق وكرۋگىندە ساقتالىپ, وتكەن جىلى 275 قىلمىس تىركەلدى. ول اۋدان­دا تىركەلگەن جالپى قىلمىس سا­نىنىڭ 62,2 پايىزىن قۇرايدى. اۋدانىمىزدا مال ۇرلىعى ۇلكەن ماسەلە بولىپ تۇر, – دەيدى كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى الماس ءادىل.

وسى ورايدا  كوكسۋ اۋداندىق پوليتسيا  ءبولىمىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى راميل گيماديەۆقا حابارلاسقان ەدىك. ءتارتىپ ساقشىسى وڭىردەگى قىل­مىسپەن كۇرەس جانە مال ۇر­لىعىنىڭ اشىلۋى جايىندا جاڭا دەرەكتەردى جاريا ەتتى. ماسەلەن,  جىل باسىنان اينابۇلاق, كوكسۋ بەكەتتەرى جانە بالپىق بي اۋىلدىق وكرۋگى اۋماعىندا جاسالعان مال ۇرلىعى جەدەل اشىلعان. قازىر قولعا تۇسكەن قىلمىستىق توپ مۇشەلەرى  ۋاقىتشا ۇستاۋ يزولياتورىنا قامالىپ, تەرگەپ-تەكسەرۋ امالدارى ءجۇرىپ جاتىر. جالپى,  كوكسۋ اۋدانىندا مال ۇرلىعىنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارى مەن با­رىمتاشىلاردىڭ جولىن كەسۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلگەن.

– قىلمىس سانىن ازايتۋ­ ءۇشىن زاڭدار قاتايدى. 2019 جىل­دىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قىلمىستىق زاڭنامانى جەتىل­دىرۋگە ارنالعان زاڭعا قول قويدى. كەيبىر قىلمىستارعا جازا اۋىر­لادى, ايىپپۇلدار ءوستى. مال ۇر­لىعىنا قاتىستى بولەك باپ بولادى. ەندى بۇل قىلمىس بويىنشا «تەرىس قىلىق» پەن «ورتاشا اۋىر قىلمىس» دەگەن انىقتاما بولمايدى. ال جازاسى كۇشەيتىلىپ وتىر. جازانىڭ كۇشەيتىلۋى ۇرلىقتىڭ جولىن كەسۋى ءتيىس, – دەدى ر.گيماديەۆ.

سونداي-اق اۋدان ورتالى­عىندا قىلمىستىڭ الدىن الۋ ماق­ساتىندا «مال ۇرلىعى», «پاتەر ۇرلىعى» دەگەن اتاۋمەن پروفيلاكتيكالىق شارالار ءوتىپ جاتىر ەكەن. مۇندا پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان تۇنگى تەكسەرۋ, باقىلاۋ جۇمىستارى كۇشەيتىلگەن. ناتيجەسىندە, قاڭ­تار ايىندا تىركەلگەن قىلمىستىڭ باسىم كوپشىلىگى  جەدەل اشىلعان.  اۋداننىڭ باس پوليتسەيى كەل­تىرگەن دەرەكتەرگە سايكەس, بيىل قىلمىستىق وقيعا دەرەگى وتكەن  جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سا­لىستىرعاندا 2 ەسەگە ازايىپ وتىر. ماسەلەن, 2018 جىلى ورىن العان قىلمىستىڭ 81 پايىزى اشىلسا, بۇل كورسەتكىش 2019 جىلى 89 پا­يىزعا جەتتى.

جالپى, ءتارتىپ ساقشىلارى قىل­مىستى اشۋمەن عانا ەمەس, ونىڭ الدىن الۋعا دا ءمان بەرۋى ءتيىس. ول ءۇشىن پوليتسيا مەن تۇر­عىندار اراسىنداعى قارىم-قا­تىناس جاريالى بولۋى شارت. وسى ماقساتتا اۋداندىق پوليتسيا بولىمىندە اشىلعان فرونت-كەڭ­سە تۇرعىندارعا زاڭگەرلىك كومەك كورسەتىپ وتىر. بۇل جەرگە تۇرعىندار ازاماتتىق الۋ, ايىپ­­پۇلدى انىقتاۋ, قارۋ-جا­راق ۇستاۋعا رۇقسات الۋ سياقتى سۇ­راقپەن ءجيى جۇگىنەدى ەكەن. 

– پوليتسيا جۇمىسىنا قاتىستى ايتىلعان سىن قىزمەتكەرلەردىڭ جۇمىسىن باعالاۋعا, كەتكەن كەم­شىلىكتەردى تۇزەتۋگە وڭ ىقپال ەتە­دى. جالپى, قىلمىستىڭ الدىن الۋ بارىسىندا ءبىز ۇنەمى بۇ­قاراعا ارقا سۇيەيمىز. سوندىق­تان دا تۇرعىندار نازارىنا وتكىر ماسەلەنى ۇسىنىپ, قولداۋ كۇتەمىز. مىسالى,  مال ۇرلىعىن دەر كەزىندە اشۋ پوليتسيا قىز­مەتكەرلەرىنە كوپ قيىندىق تۋ­عىزادى. كوپ جاعدايدا تۇر­عىندار ءىرى قارانى ۇزاق ۋاقىت قاراۋسىز جىبەرەدى دە, مالدىڭ قاي ۋاقىتتا جوعالعانىنان بەيحابار بولادى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ءوز تاراپىنان ءتورت ت ۇلىك مالدى قاراۋسىز قالدىرماۋدى سۇ­راي­دى. ءتىپتى مۇمكىندىك بولعان جاع­­دايدا مال باسىنا ەلەكتروندى سىرعا ورناتۋدى تاجىريبەگە ەنگىزگەن دۇرىس. سونداي-اق پاتەر ۇرلىعىنىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ ماقساتىندا كوشە مەن ءۇي اۋلاسىنا بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋعا دا كوڭىل ءبولۋ كەرەك, – دەيدى كوكسۋ اۋداندىق پوليتسيا  ءبولىمىنىڭ باستىعى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى راميل گيماديەۆ.

الماتى وبلىسى