جاپونيانىڭ اقشا بىرلىگى يەن – الەمدەگى نەگىزگى رەزەرۆتىك ۆاليۋتانىڭ ءبىرى. جاپون اقشاسىن بەينەلەيتىن «ەن» يەرەوگليفى «دوڭگەلەك» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. بۇل ەلدىڭ تاريحىندا يەنگە دەيىن دە بىرنەشە ۆاليۋتا بولعان. ەرتە زاماندا التىن جانە كۇمىس اقشانى پايدالانعان. ەجەلگى داۋىردە كۇنشىعىس ەلى ۆادوۋكايحوۋ دەگەن اقشانى قولدانعان. قازىرگى جاپون ارالدارىنان ۆادوۋكايحوۋعا دەيىن پايدالانىلعان مۋمونگينسەن, فۋحونسەن دەگەن اقشا تۇرلەرى دە تابىلدى.
بايىرعى جاپونيادا بىرنەشە ءىرى التىن كەنى جۇمىس ىستەگەن. ەجەلگى كۇنشىعىس ەلىندە اقشا تەك التىن مەن كۇمىستەن قۇيىلعان. مەتالل اقشانى قۇيۋعا جەرگىلىكتى كەندەردى پايدالانعان. ءحVى عاسىردا ەلدى باسقارعان تويوتومي حيدەيوشي وبان دەگەن اقشا شىعاردى. بىراق سالماعى 165 گرامم, كولەمى 10-17 سانتيمەترلىك وبان ساۋدا-ساتتىققا ەمەس, ماراپاتتاۋعا عانا جۇمسالدى. جاپون تاريحىندا اقشانىڭ ساياسي ارەناعا شىعۋى وسى وباننان باستالادى.
يەننىڭ شىعۋى تۋرالى
جاپونيادا العاشقى قاعاز اقشالار 1600 جىلدار شاماسىندا شىعا باستادى. يامادا ەلدى مەكەنىندەگى يسە قالاسىندا يامادا حاگاكي دەپ اتالاتىن ۆاليۋتا ءتۇرى پايدا بولدى. بۇل اقشا دەگەننەن گورى قاعاز تۇبىرتەككە ۇقسايتىن تولەم قاعازى بولاتىن. يامادا حاگاكيدىڭ اينالىم جۇيەسىن كوپەستەردەن قۇرالعان ارنايى توپ پەن عيباداتحانا ءدىندارلارىنىڭ ۇيىمى باقىلاپ وتىردى. يسەگەگۋ عيباداتحاناسى تۇڭعىش قاعاز اقشانى شىعارعان مەكەمە سانالادى.
جاپونيادا يەن بىرىڭعاي ۆاليۋتا بولىپ ەنگىزىلگەنگە دەيىن توكۋگاۆا قارجى جۇيەسى جۇمىس ىستەدى. تۇڭعىش رەت 1869 جىلى قۇيىلعان يەن نەگىزگى اقشا بىرلىگى رەتىندە بەكىتىلدى. عاسىرلار بويى قولدانىستا بولعان سەن (1/100 يەن), رين (1/1000 يەن) دەگەن بولشەك اقشالار 1954 جىلى اينالىمنان شىقتى. بىراق جاپون قارجى الەمىندە بۇل تەرميندەر قازىر دە قولدانىلادى.
1871 جىلعى قارجى رەفورماسىنا دەيىن ساۋدا-ساتتىقتا ءار ءوڭىر ءوز اقشاسىن پايدالاندى. بۇل كەزدە جاپون ارالدارىندا مىڭنان استام اقشا ءتۇرى اينالىمدا ءجۇردى. 1879 جىلى اقشا بىرلىكتەرى تولىعىمەن يەنگە اۋىستىرىلىپ, 1901 جىلى ايداھار بەينەلەنگەن كۇمىس يەن جاسالدى. باستاپقىدا يەن تەك التىن مەن كۇمىستەن قۇيىلدى. قاعاز يەندەر كەيىنىرەك شىعارىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا جاپونيا جەڭىلگەننەن كەيىن ەلدىڭ ۆاليۋتاسى قۇنسىزدانا باستادى. بىراق ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋ كەزەڭىندە يەننىڭ قۇنى كوتەرىلىپ, حالىقارالىق قارجى وپەراتسيالارىندا جوعارى ورىنعا يە بولدى. بۇگىندە يەن الەمدەگى ەڭ تۇراقتى ۆاليۋتانىڭ ءبىرى.
1872 جىلى مەيدزي ۇكىمەتى ۇلتتىق بانكتەر تۋرالى زاڭ قابىلداپ, جەكە مەنشىك ۇلتىق بانكتەرگە ايىرباستالاتىن بانكنوتتار شىعارۋعا رۇقسات بەردى. الايدا 1876 جىلعى زاڭ بويىنشا بانكنوتتار ايىرباستالۋ كۇشىنەن ايىرىلدى. ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ۋاقىتىندا بانكنوتتاردى التىنعا ايىرباستاۋ توقتاتىلدى. بۇدان كەيىن جاپونيا ەلدەگى ەكونوميكالىق احۋالعا بايلانىستى بىرنەشە رەت التىن اقشا ستاندارتىن ەنگىزىپ, وزگەرتىپ وتىردى. 1933 جىلى التىن ستاندارتى الىنىپ تاستالدى. 1933-1939 جىلدار اراسىندا جاپونيا ستەرلينگ وداعى قۇرامىندا بولدى. بۇل ۋاقىتتا 1 يەننىڭ باعاسى 14 بريتانيا پەنسىنە تەڭەلدى.
1932 جىلى جاپونيادا قارجى مينيسترلىگى مەن ورتالىق بانك جۇرگىزەتىن ۆاليۋتالىق باقىلاۋ ەنگىزىلدى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە يەن كورەيا, تايۆان, مانچجوۋ-گو, تايلاند جانە جاپونيا ۇكىمەتى باقىلاۋىندا بولعان فرانتسيا وتارى
ۇندىقىتاي تۇبەگى مەن ماكاو جەرىندە وداقتىڭ بازالىق ۆاليۋتاسى رەتىندە ءجۇردى. 1948 جىلى امەريكا باسىپ العان وكيناۆا ارالىندا يەن اينالىمنان شىعىپ, 1958 جىلى ءبىرجولا دوللارعا اۋىستىرىلدى. جاپوننىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالى وكيناۆا ايماعىنا اراعا ءبىراز ۋاقىت سالىپ بارىپ, 1972 جىلى قايتا ورالدى. 1973 جىلى دوللاردىڭ دەۆالۆاتسياسىنا بايلانىستى يەننىڭ ەركىن اۋىتقىمالى ۆاليۋتا باعامى ەنگىزىلدى. اقش دوللارىنا قاتىستى رەۆالۆاتسيالار ناتيجەسىندە يەننىڭ سالماعى ارتتى.
قارجىلىق جۇيەسى جەتىلگەن ەل
جاپونيانىڭ قۇندى قاعازدار نارىعى ىسكەرلىك مامىلە كولەمىن 1980 جىلداردىڭ سوڭىنان باستاپ ۇلعايتتى. قۇندى قاعاز كومپانياسىنىڭ ءۇش توبى جۇمىس ىستەدى: ءبىرىنشى توپ «نومۋرا», دايۆا», «نيككوۋ», «يامايچي» دەگەن كومپانيالاردان تۇردى. بۇل كومپانيالار ۇلكەن تورتتىكتى قۇراپ, نيۋ-يورك قارجى بيرجاسىنا مۇشە بولدى. «نومۋرا» كومپانياسى الەمدەگى قۇندى قاعازدار فيرماسىنىڭ ەڭ ءىرىسى سانالدى. 1986 جىلدىڭ وزىندە ونىڭ كاپيتالى 10 ميلليارد دوللاردى قۇراعان. سول كەزدىڭ وزىندە «نومۋرا» مەن «دايۆا» اقش-تىڭ قازىنالىق وبليگاتسيالار نارىعىندا كوش باستاعان. ەكىنشى توپقا ورتا بيزنەستەگى ون كاسىپورىن كىرسە, ءۇشىنشى توپقا شاعىن فيرمالار ەندى.
جاپونيا ساقتاندىرۋ كومپانيالارى حالىقارالىق قارجى جۇيەسىندە كوش باستاپ, 1980 جىلدارى بۇل ەلدە ءبىر ادامنىڭ مەنشىگىندەگى ءومىرىن ساقتاندىرۋ قۇنى اقش-پەن سالىستىرعاندا 50 پايىزعا جوعارى بولدى. بۇگىندە توكيو قالاسى پاريج, ميۋنحەن, نيۋ-يورك, لوندون, تسيۋريح, بەيجىڭمەن قاتار الەمنىڭ ءىرى ساقتاندىرۋ ورتالىعى سانالادى. جاپوننىڭ «دايچي لايف ينشۋرانس» كومپانياسى 346,9 ميلليارد دوللار اكتيۆىمەن دۇنيەجۇزىنىڭ ەڭ ءىرى ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ قاتارىندا تۇر.
بۇگىندە جاپونيا بانكى قۇنى 1000, 2000, 5000, 10000 بولاتىن بانكنوتتار شىعارادى. ءار بانكنوتتا جاپون تاريحىنداعى قايراتكەر تۇلعالاردى تانىتاتىن يلليۋستراتسيا بەدەرلەنگەن. 1000 يەندە باكتەريولوگ نوگۋچي حيدەيو (1876-1928) بەينەلەنسە, 2000 يەننىڭ بەتىندە مۋراساكي شيكيبۋ (978-1014 جىلدار شاماسى) جازعان الەمدەگى تۇڭعىش رومان «گەندزي مونوگاتاري» يلليۋستراتسياسىن كورۋگە بولادى. ال 5000 يەندە جازۋشى حيگۋچي يچيونىڭ (1872-1896), 10000 يەندە جازۋشى, اعارتۋشى فۋكۋدزاۆا يۋكيچيدىڭ (1835-1901) سۋرەتى بار. 1, 10, 50, 100, 500 يەندىك مونەتالار دا اينالىمدا. ءار جىلدارى جاڭا تەحنولوگيانىڭ كومەگىمەن يەننىڭ جاڭارتىلعان بانكنوتتارى شىعارىلادى.
تولەم كارتوچكاسىنىڭ وتانى
قازىرگى جاپون قارجى جۇيەسى مەملەكەتتىك بيۋدجەت, جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ بيۋدجەتى, ارنايى قورلار مەن مەملەكەتتىك كاسىپورىندار قارجىسىن قامتيدى. جاپونياداعى 47 پرەفەكتۋرانىڭ ارقايسىنىڭ دەربەس بيۋدجەتى بار. بۇل ەلدە 12 ساقتاندىرۋ جانە زەينەتاقى قورى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە جاپونيا 1,678 مىڭ دوللار كىرىسپەن الەمدەگى بيۋدجەتى قوماقتى, قارجىلىق جۇيەسى ەڭ جەتىلگەن مەملەكەت ساناتىندا.
بۇل ەلدە تاۋار باعاسى تۇراقتى. مەيلى قالا, مەيلى شاعىن اۋىل بولسىن, كەز-كەلگەن زاتتى بىردەي باعامەن ساتىپ الۋعا بولادى. ياعني, ازىق-ت ۇلىكتەن باستاپ, كوپشىلىك تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ بارلىعى ارنايى بەلگىلەنگەن باعامەن ساتىلادى. مىسالى, ۇلكەندى-كىشىلى كىتاپ دۇكەنىنىڭ كەز كەلگەنىنەن كىتاپتى باسپادان شىققان قۇنىمەن ساتىپ الاسىز.
بۇل ەلدە ۆاليۋتا باعامى دا تۇراقتى. اقشانى اۋەجايداعى ايىرباس پۋنكتتەرىندە نەمەسە بانكتە عانا اۋىستىرۋعا بولادى. ەلگە 1 ميلليون يەننەن ارتىق اقشا الىپ كىرگەن شەتەلدىكتەر كەدەن ماعلۇمداماسىن تولتىرادى. قازىر 1 جاپون يەنىنىڭ تەڭگەگە شاققانداعى قۇنى 3,67 تەڭگە ەكەنىن ايتا كەتەيىك.
جاپونيادا دۇكەندەر مەن ساۋدا ورىندارىندا تەك يەنمەن تولەم جاسالادى. 1963 جىلى الەمدەگى تۇڭعىش پلاستيكالىق بانك كارتوچكاسى وسى ەلدە شىعارىلدى. ياعني, جاپونيا تولەم كارتوچكاسىنىڭ وتانى سانالادى. الايدا توكيو سياقتى ءىرى قالالاردا بولماسا, ايماق تۇرعىندارى تولەم كارتوچكاسىنان گورى قولما-قول اقشامەن ەسەپتەسۋدى ءجون كورەدى. دامىعان كاپيتاليستىك ەل بولا تۇرا كوپتەگەن دۇكەندەردە كارتوچكا قابىلدامايدى. كورشىلەس وڭتۇستىك كورەيادا كارتوچكا جانە ەلەكتروندى تولەمدەردى پايدالانۋ بۇكىل ساتىپ الۋدىڭ 90 پايىزىن قۇراسا, جاپونيادا كەرىسىنشە. حالقى ەلەكتروندى ەسەپتەسۋدەن گورى قولما-قول اقشانى ۇناتادى. سوندىقتان بۇل ەلدە ەلەكتروندى كارتالىق تولەمدەر بۇكىل ساۋدا-ساتتىقتىڭ 20 پايىزعا جۋىعىن عانا قۇرايدى. بۇنىڭ سەبەبىن ەل ەكونوميكاسىنىڭ تىرەگى سانالاتىن كىشى جانە ورتا بيزنەستى دامىتۋعا باسىمدىق بەرىلگەنىمەن تۇسىندىرۋگە بولادى. جاپوننىڭ «ماكۋروميرۋ» كومپانياسى 2018 جىلى جۇرگىزگەن ساۋالداما ناتيجەسىنە نازار سالساق, 20-69 جاس ارالىعىنداعى تۇرعىنداردىڭ 96,2 پايىزى كارتوچكاسى بولا تۇرا قولما-قول تولەمدى ءجون كورەتىنىن ايتقان. جەكەلەگەن جاپونداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, كارتوچكانى پايدالانباي, قاعاز اقشامەن تولەم جاساۋ ادامنىڭ ەسەپتەي ءبىلۋ, ياعني اقشا ساناۋ قابىلەتىن ارتتىراتىن كورىنەدى.
شارافات جىلقىباەۆا,
جاپونتانۋشى