الا-قۇلا جۇمىس نەمەسە توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ بولاشاعى قانداي؟

وبلىستاعى باسقا اۋداندار سياقتى ەرتىس, ماي اۋداندارىنىڭ جۇرتشىلىعى دا اۋىز سۋعا ءزارۋ. وسىدان ون جىل بۇرىن بۇل ماسەلەنى اۋىلداردا كەشەندى بلوك ءمودۋلىن (كبم) ورناتۋ ارقىلى جاسايمىز, اۋىلدار سۋعا قارق بولادى دەدىك. باستاما جەردە قالعانداي. اۋىلداردى ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جىل سايىنعى جولداۋلاردا ايتىلىپ كەلەدى. بۇل الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جاڭارتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى, ويتكەنى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى قانداي سۋ ءىشىپ وتىرعانىمەن بايلانىستى. جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ كبم-داردىڭ اۋىلداردىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىكتەرىن وتەي المايتىنىنا كوزدەرى جەتتى. بۇرىنعى توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتادان جاڭعىرتاتىن جاڭا جوبالاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ەكى اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى شەشىمگە دە قول جەتكىزدى.

وبلىستاعى باسقا اۋداندار سياقتى ەرتىس, ماي اۋداندارىنىڭ جۇرتشىلىعى دا اۋىز سۋعا ءزارۋ. وسىدان ون جىل بۇرىن بۇل ماسەلەنى اۋىلداردا كەشەندى بلوك ءمودۋلىن (كبم) ورناتۋ ارقىلى جاسايمىز, اۋىلدار سۋعا قارق بولادى دەدىك. باستاما جەردە قالعانداي. اۋىلداردى ورتالىقتاندىرىلعان تازا اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جىل سايىنعى جولداۋلاردا ايتىلىپ كەلەدى. بۇل الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق جاڭارتۋدىڭ العىشارتتارىنىڭ ءبىرى, ويتكەنى, حالىقتىڭ دەنساۋلىعى قانداي سۋ ءىشىپ وتىرعانىمەن بايلانىستى. جەرگىلىكتى باسشىلاردىڭ كبم-داردىڭ اۋىلداردىڭ سۋعا دەگەن قاجەتتىلىكتەرىن وتەي المايتىنىنا كوزدەرى جەتتى. بۇرىنعى توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتادان جاڭعىرتاتىن جاڭا جوبالاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندى. ءسويتىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبىنەن ەكى اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتادان قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى شەشىمگە دە قول جەتكىزدى.

2010 جىلى ەلىمىزدە قابىلدانعان «اق بۇ­لاق» باعدارلاماسى اياسىندا وبلىستاعى «بە­لو­ۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىن قايتا قۇرۋ» تۋرالى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى باستالدى. بۇل جوبانى ابىرويلى اتقارىپ, اۋىلدارعا سۋ جەتكىزىپ بەرۋ ءمىن­دەتى – تاپسىرىس بەرۋشى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنە جۇكتەلدى.

ەرتىس اۋدانىنداعى جالپى ۇزىندىعى 388,4 شاقىرىم بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى بويىنشا جوبانى جۇرگىزۋشى «وSت-پروەكت» جشس, باس مەردىگەر – استانالىق «سپەتسپلاستۆودستروي» جشس. قۇرىلىستىڭ جالپى قۇنى 5,7 ملرد. تەڭگە. 2010-2011 جىلدارى يگەرىلگەنى 1 ملرد. 498 ميلليون تەڭگە. ال, 2012 جىلى 2 ملرد. 324 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپ, ونىڭ 1 ملرد. تەڭگەسى يگەرىلگەن. سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى 2013 جىلى اياقتالادى دەپ جوسپارلاندى. وبلىستىق تابيعاتتى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتتەرىنشە, قازىرگى كەزدە كوميتەتتىڭ 2012 جىلعى 23 تامىزداعى حاتى نەگىزىندە سۋ قۇبىرلارى ماگيسترالدىق جۇيەلەرىنىڭ قۇرىلىسى توقتاپ تۇر.

ماي اۋدانىنداعى توپتىق سۋ قۇبىرى بويىنشا باس مەردىگەر – استانا قالاسىنداعى «تسەنترستروي-كومپلەكت نس» جشس. جوبانىڭ جالپى قۇنى 6,4 ملرد. تەڭگە. قۇرىلىس 2014 جىلى اياقتالىپ, اۋىلدارعا تازا سۋ كەلەدى دەپ جۇرگەندە توقتاپ قالدى. يگەرىلگەنى – 349 ميلليون تەڭگە.

توپتىق سۋ قۇبىرلارى دەگەنى­­­مىز نە؟ ەندى وسىنىڭ مانىسىنە كەلەيىك. جالپى, بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسى 1970 جىلى باستالىپ 1979 جىلى ىسكە قوسىلدى. توراپتى سۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزىندىعى 1840 شاقىرىم بولسا, ونىڭ 420 شاقىرىمى ەرتىس اۋدانىنىڭ اۋماعىندا. وبلىستىڭ ەرتىس, اقتوعاي اۋداندارىن, كوكشەتاۋ وبلىسى, ومبى وبلىسى اۋىلدارىن اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتەتىن الىپ سۋ قۇبىرى جۇمىس جاسادى. قۋاتى ساعاتىنا 50 مىڭ تەكشە مەتر. سۋ توعاندارى, 1, 2-ءشى سۋ كوتەرۋ سورعىشتارى بار, سىيىمدىلىعى 3000 تەكشە مەتر بولاتىن 2 سۋ ساقتايتىن ىدىس, سۋدى حيميالىق جولمەن تازارتاتىن ستانسا, تۇرعىن ۇيلەر كەشەنى, اكىمشىلىك جانە وندىرىستىك نىساندار ەرتىس اۋدانى اۋماعىندا ورنالاستى. كەشەندە جۇزگە جۋىق ادام ەڭبەك ەتتى. وكىنىشكە قاراي, 1997 جىلى ونەركاسىپ, ەلەكتر قۋاتىنىڭ تولەمدەرىنە قارىزى ءۇشىن بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى جۇمىسىن توقتاتتى. ال, 2000-2002 جىلدارى وتكەن بانكروتتىق ءراسىم ناتيجەسىندە اتى دا, زاتى دا مۇلدە جويىلدى. اۋدان باسشىلىعى جانە « ۇلى ەرتىس» قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى بولعان, مارقۇم اعامىز جانايدار رامازانوۆ بىرنەشە جىل بويى بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋعا ارەكەت ەتتى. بىراق جۇمىس العا باسا قويمادى. ودان كەيىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى, از شىعىن جۇمساپ, توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ جۇمى­سىن جاڭارتپاقشى بولىپ جۇمىس باستاعان. قۇبىردى قايتادان جاڭارتۋ جۇمىسىنىڭ جوباسىنا كىرىسپەس بۇرىن, 2004 جىلى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتى قۇرىلىستىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەرىن دايىنداپ, مەملەكەتتىك ساراپتاما دان رۇحسات تا الدى. دايىندالعان تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە ارقىلى سۋ جەلىلەرىن جۇرگىزۋدىڭ 3 جوباسى ۇسىنىلدى. ءبىرىنشىسى تەرەڭ ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ ارقىلى جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ بولاتىن. الايدا, بۇل تاسىلگە ءمان بەرمەي ماسەلەگە نەگە ءمان بەرىلمەگەنىنە ءبىز قايتا ورالامىز, سۋ قۇبىرلارىن تارتۋدىڭ 2009 جىلعى جوباسى دۇرىس دەپ تانىلىپ, ۇڭعىما بۇرعىلاۋ جۇمىستارى, جەراستى سۋلارىندا مينەرالدى قوسپالاردىڭ كوپتىگىنەن (1 ل. سۋدا 10 گر), جەر استىنان شىعاتىن سۋ مولشەرىنىڭ (دەبيت) ازدىعىنان (سەكۋندىنا 0,4-4,5 ليتر) جانە ۇڭعىمالاردىڭ تەرەڭدىگىنە (1100 مەتر) بايلانىستى, وكىنىشكە قاراي, 2004 جىلى جاسالعان جوبا قابىلدانبادى.

ءسويتىپ, بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ جوباسى 2009 جىلى قايتا دايىندالىپ, جالپى قۇنى 6256,0 ميلليون تەڭگەنى قۇرايتىن جوبا مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتەدى. تاپسىرىس بەرۋشى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى بولىپ انىقتالادى. 2010 جىلى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى وتكىزگەن كونكۋرس جەڭىمپازى 5705,0 ميلليون تەڭگەمەن ءوتىنىش بىلدىرگەن استانا قالاسىنىڭ «سپەتسپلاستستروي» جشس قۇرىلىستى جۇرگىزەتىن بولادى. 2010-2012 جىلدار ارالىعىندا يسا بايزاق اۋىلى -ەرتىس-قاراوتكەل-قاراقۇدىق, بايزاق-سەۆەرنىي-قارااعاش, بايزاق-مايقوڭىر باعىتتارىندا بارلىعى 116 كم. سۋ قۇبىرى تارتىلدى. 10 كيلوۆولتتىق ەلەكتر جەلىسى سالى­نىپ, قۋاتى 630 كۆت بولاتىن 2 ەلەكتر قۋا­تىن باقىلاۋ پۋنكتى (كتپ) قويىلدى. 1-ءشى كوتەرۋ سورعىشىنىڭ, سۋ جيناۋ ىدىستارىنىڭ جۇمىسى باستالادى. سۇزگى قۇرىلعىلارى مەن ناسوستىق ستانسالارعا قاجەتتى شۇڭقىرلار قازىلىپ, سۋ قويمالارىن قالپىنا كەلتىرىپ الادى. ەلەكتر جەلىلەرى دە تارتىلىپ, قۇرى­لىس-مونتاج جۇمىستارى اتقارىلدى. ەرتىس وزەنىنىڭ جيەگىنە ورناتىلعان ناسوستىق ستانساعا قاجەتتى قۇجاتتار دا جاسالىپ, جەرى دە رەسىمدەلگەن. مەردىگەر كومپانيانىڭ ديرەكتورى دميتري نەفەدوۆتىڭ مالىمەتىنشە, جوباعا قاراستىرىلعان قارجىنىڭ 198 ميلليون تەڭگەدەن استامى 2010 جىلى يگەرىلسە, 2009 جىلى 800 ميلليون تەڭگە يگەرىلىپتى. ال, 2011 جىلى سەرىكتەستىك 2 ملرد. 340 ميلليون تەڭگەنى يگەرۋلەرى ءتيىس ەدى. الايدا, سول جىلى مامىر ايىندا قارجىلاندىرۋ توقتاتىلىپ, كاسىپورىن 1 ملرد. تەڭگە عانا يگەر­گەن كورىنەدى. ال, ناسوستىق, سۇزگىلىك ستان­سالارعا ورناتىلاتىن قۇرىلعىلار گەرما­نيادان اكەلىنىپتى. قارجىلاندىرۋدىڭ توقتا­تىلعانىنا قاراماستان, كومپانيا جۇمىستى جالعاستىرىپتى. بىراق, تاعى دا, وكىنىشكە قاراي, 2012 جىلى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ شەشىمىمەن جۇمىس توقتاتىلدى.

ەندى كوميتەتتەگىلەر نە دەيدى, سوعان نازار سالايىق. ياعني ولاردىڭ ايتۋىنشا, ەرتىس وزەنىن سۋ كوزى رەتىندە پايدالانىپ, 27 اۋىلدى سۋمەن قامتيتىن ۇزىندىعى 388 شاقى­رىمدى قۇرايتىن سۋ جەلىلەرىنەن باس تارتۋ قاجەت. بۇنىڭ ورنىنا جەراستى سۋلارىن پايدالاناتىن جاڭا جوبا دايىنداۋ كەرەك. ال كەرەك بولسا! 2004 جىلى سۋ كوميتەتى بۇل جوبانى قاجەت ەتپەي قولدارىن ءبىر سىلتەپ ەدى. ماسەلەنىڭ مانىسىنە كەلسەك, «قۇبىردى قايتا­دان جاڭارتۋ جۇمىسىنىڭ جوباسىنا كىرىسپەس بۇرىن, 2004 جىلى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى دەپارتامەنتى, قۇرىلىستىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن دايىنداپ, مەملەكەتتىك ساراپتامادان رۇق­سات تا الدى. دايىندالعان تەحنيكالىق-ەكونو­ميكالىق نەگىزدەمە ارقىلى سۋ جەلىلەرىن جۇرگىزۋ­دىڭ 3 جوباسى ۇسىنىلدى. ءبىرىنشىسى, تەرەڭ ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ ارقىلى جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ بولاتىن. الايدا, بۇل تاسىلگە ءمان بەرمەي, سۋ قۇبىرلارىن تارتۋدىڭ 2009 جىلعى جۇمىس جوباسى دۇرىس دەپ تانىلدى», دەپ ءبىز جوعارىدا ايتتىق.

ال, اۋدانداعى ءوزىمىزدىڭ سۋ ماماندارىنىڭ ايتۋلارىنشا, ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋعا, ارقايسىسىنا مينەرالدىق قوسپالاردان (1ل. سۋدا 10 گر.) تازارتۋ جۇيەسىن ورناتۋعا كەم دەگەندە 1,5-2 جىل كەرەك. ونىڭ ۇستىنە جەراستى سۋلارىنا بارلاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. اۋدانداعى 14 اۋىلدىڭ اربىرەۋىنە كەمىندە تەرەڭدىگى 600-1100 م بولاتىن 3 ۇڭعىما (بارلاۋ, پايدالانۋ قوسالقى) بۇرعىلاۋ كەرەك, شىعاتىن سۋ مولشەرى سەكۋندىنا بار بولعانى 0,4-4 ليتر. كوميتەتتەگىلەر اۋەلگى جوبانى وزگەرتۋگە اۋدانداعى حالىق سانىنىڭ ازايۋىن سەبەپ ەتەدى. 2004 جىلى اۋداندا 30 مىڭ حالىق بولسا, بۇگىنگى كۇنگە 20268 ادام تۇرادى. ولاي بولعان كۇندە سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى اۋداننىڭ بولاشاعىن بولجاپ, جەرگىلىكتى سۋ ماماندارىمەن, اكىمدەرمەن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ بارىپ, ينۆەستيتسيالىق جوبانى قولعا الۋلارى كەرەك ەدى. ال جاڭا جوبا بويىنشا اۋىلدارعا بەرىلەتىن تازا اۋىز سۋدىڭ وزىندىك قۇنى قىمبات. ەگەر 2010 جىلعى باعا بويىنشا 1 تەكشە مەتر سۋدىڭ باعاسى 67 تەڭگەنى قۇراسا, جەراستى سۋلارىن پايدالانعان جاعدايدا (سالىستىرۋعا بلوكمودۋلدىك سۋ باعاسى الىنعان) سۋدىڭ وزىندىك قۇنى 250-300 تەڭگەنى قۇراماق. اۋىلداردىڭ بۇگىنگى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايىن ەسكەرگەندە بۇل وتە ءتيىمسىز. ەكىنشىدەن, سۋ تارتۋ قۇرىلىسىنىڭ نەگىزگى تالاپتارى مەن ەرەجەلەرى ورىندالمايدى. جالپى, ەرەجە بويىنشا سۋ اۋىلداعى ءار ۇيگە تارتىلىپ, سۋ شىعىنىن ەسەپتەيتىن قوندىرعىلار قويىلۋى ءتيىس. مىسالى, 2012 جىلى ەرتىس اۋدانىنىڭ گولۋبوۆكا اۋىلىندا سۋ تارتۋ جۇيەسى جاڭارتىلعاندا, سۋ ءار ۇيگە جەتكىزىلىپ 312 سۋ شىعىنىن ەسەپتەيتىن قوندىرعى ورناتىلدى. اۋدانداعى سۋ ماماندارىنىڭ ايتۋلارىنشا, ەندىگى جەردە اۋىلداردىڭ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, حالىق ءۇشىن سۋ توراپتى جەلىلەرىن قىسقارتىلعان كۇيدە قالدىرعان ءجون. ياعني بارلىق تارتىلعان قۇبىرلار بويىنداعى, نەگىزگى قۇرىلىس نىساندارىنداعى (1,2-ءشى سۋ كوتەرۋ ستانسالارى, سۋ تازارتۋ ستانساسى, سۋ ساقتالاتىن جۇيە) جۇمىستاردى تولىعىمەن اياقتاۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, قۇبىرلار تارتىلعان 12 اۋىلدا, ءار ۇيگە سۋ تارتۋ جوبالارىن دايىنداپ, ىسكە قوسۋ قاجەت. اۋدانداعى 15 كەشەندى بلوك-ءمودۋلىنىڭ 2-ءۋى جۇمىس جاسامايدى. بۇگىنگى تاڭدا سۋ دەبيتىنىڭ ازدىعىنان (سەكۋندىنا سۋ بەرۋ مولشەرى), جوعارىداعى بارلىق نىسانداردى پايدالانۋعا بەرۋگە مۇمكىندىك بولماي وتىر. 2012 جىلى 5 بلوك-مودۋل كەشەندى اۋىستىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ءتىپتى, 36 اۋىل تۇرعىندارى سۋدى از الاتىندىقتان, بلوك-مودۋل كەشەندەرىن جۇمىس جاعدايىندا ۇستاۋ, جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ اۋدان بيۋدجەتىنە دە شىعىن كەلتىرىپ وتىرعان كورىنەدى. ءبىر كەشەندى بلوك-مودۋل جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 500-752 مىڭ تەڭگە شىعىن اكەلسە, جوندەۋ جۇمىستارىنا ورتا ەسەپپەن 15000-20000 مىڭ تەڭگە قارجى بولىنەدى ەكەن. قۇرىلىس ۋاقىتشا توقتاتىلعانىنا بايلانىستى 7,2 مىڭ تۇرعىنى بار 14 اۋىلعا سۋ قۇبىرلارى تارتىلماي قالدى. ياعني وسى اۋىلداردا تەرەڭ ۇڭعىمالاردان (500-دەن-1000 مەترگە دەيىن) سۋ تازارتۋ قۇرىلعىلارىن ورناتا وتىرىپ جەرگىلىكتى سۋ قۇبىرى جۇيەسىن سالۋ نۇسقاسى ۇسىنىلدى. بىراق بۇل اۋىلداردا جەراستى سۋ كوزدەرىنىڭ قورىن قايتا باعالاۋ جۇمىستارى جوسپارلانباعان, سەبەبى, توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا قۇرۋ بارىسىندا جەرۇستى سۋ كوزىنىڭ (ەرتىس وزەنىنىڭ) قورى پايدالانىلادى

ەندى سەمەي پوليگونى زاردابىن كورگەن ماي اۋدانىندا قۇرىلىسى باستالعان ماي توپتىق سۋ قۇبىرىنىڭ قۇرىلىسىنا كەلەيىك. بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن جۇمىس 2 كەزەڭگە ءبولىندى. العاشقى كەزەڭدە قۇرىلىسقا 364,1 ميلليون تەڭگە قاراجات بولىنگەن, سونىڭ ىشىندە 2010 جىلى 199,2 ميلليون تەڭگە يگەرىلدى. 2011 جىلى جوسپارلانعان 164,9 ملن. تەڭگەدەن, 49,4 ميلليون تەڭگە يگەرىل­دى. وتكەن جىلى جوسپارلانعان جۇمىستار جۇرگى­­­­زىلگەن جوق, ناتيجەسىندە 115,5 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى قاراجات يگەرىلمەدى. اۋدان باسشىلىعىنىڭ ايتۋىنشا, سۋ رەسۋرس­تارى كوميتەتىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن سۋ قۇبىرىنىڭ نەگىزگى ماگيسترالدى تراسساسىنىڭ قۇرىلىسىنا, «ەرتىس وزەنى جايىلماسى» ەرەكشە قورعاۋداعى مەملەكەتتىك تابيعي قورعالىمى اۋماعىندا ورنالاسقان كىرمە جولدار ءۇشىن جەر تەلىمىن رەسىمدەۋ ماسەلەلەرىن شەشپەي وتىر. سەرىكتەستىك باسشىلارى اۋداندىق اكىمدىكپەن كەزدەسۋدەن جانە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدەن جال­تارۋدا. سوندىقتان جۇمىس كەستەسىندە كورسەتىلگەن مەرزىمگە ساي ۇلگەرمەۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ جانە انىقتالعان كەمشىلىكتەردى جويۋ جونىندە شارالار قولدانۋعا مۇمكىن بولماي وتىر. كوميتەتتىڭ مالىمەتى بويىنشا «تسەنترستروي-كومپلەكت نس» جشس سوتتىڭ شەشىمىنە سايكەس ىقىلاسسىز مەردىگەر دەپ تابىلىپ, جۇمىستاردىڭ ورىندالۋ كەلىسىمشارتى بۇزىلعان كورىنەدى. سمەتالىق قۇنى 4,4 ملرد. تەڭگە تۇراتىن قۇرىلىستىڭ ەكىنشى كەزەنىنىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن سۋ رەسۋرستارى كوميتەتى مەملەكەتتىك ساراپتامادان وتكىزۋگە تاپسىرىپتى. اۋدان اكىمى نىعمان پىشەنباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋىل تۇرعىندارى اۋىز سۋ تاپشىلىعىن كورىپ وتىر. جالپى, ماي توپتىق سۋ قۇبىرى 1980 جىلدارى سالىندى. سۋ قۇبىرى 7-8 جىل بويى يەسىز قالدى, سول سەبەپتەن ءىشىنارا بولىكتەنىپ قالدى, سۋقابىلداعىش جانە سۋ قۇبىرى ورىندارى جەكە مەنشىككە بەرىلىپ, ءتىپتى, قۇرىلىس ماتەريالى رەتىندە ساتىلدى. سۋ قۇبىرىنىڭ جالپى ۇزىندىعى جوبا بويىنشا 271 شاقىرىم, 1981 جىلى ۇزىندىعى 71,2 شاقىرىم ءبىرىنشى كەزەڭى پايدالانۋعا بەرىلدى. سۋ قۇبىرىنىڭ باستى عيماراتى: سۋقابىلداعىش, تازارتقىش ورىندارى, سۋدى دەڭگەيلىك كوتەرگىش ستانسالارى باسكول اۋىلىندا ورنالاسقان. بۇل سۋ قۇبىرى ماي اۋدانىنىڭ 26 اۋىلىن جانە اقسۋ اۋدانىنىڭ ءبىر اۋىلىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىستى بولاتىن. 2001 جىلى سۋ قۇبىرىنىڭ جۇمىسى توقتادى. سول سەبەپتەن ماي توپتىق سۋ قۇبىرىنا قوسىلعان اۋىلدار اۋىز سۋسىز قالدى. اشىق سۋ كوزدەرىنەن تاسىلاتىن جانە قۇدىق سۋىن پايدالانىپ وتىر. جاڭا توپتىق سۋ قۇبىرى جوباسى بويىنشا سۋقابىلداعىشتى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاراستىرىلعان, الدىن-الا زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ گەولوگيالىق ماتەريالدارىنا سۇيەنە وتىرىپ جاڭا ۇڭعىمالاردى بۇرعىلاۋ, باسكول ۋچاسكەسىندە 7 ۇڭعىما جانە مايتۇبەك ۋچاسكەسىندە 7 ۇڭعىما, سونىمەن قاتار, جالپى ۇزىندىعى 143,0 شاقىرىم پوليەتيلەن قۇبىرىن توسەۋ قاجەت. قۇرىلىستىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ جالپى قۇنى مەردىگەرلىك شارت بويىنشا 364 117 000 تەڭگەنى قۇرايدى. 2011 جىلعا 164 899 251 تەڭگەنىڭ جۇمىسى جوسپارلانعان بولاتىن, ال مەردىگەردىڭ ناقتى ورىنداعان جۇمىسىنىڭ كولەمى 49 469 775 تەڭگە. 2011 جىلى مەردىگەر باسكول ۋچاسكەسىندە 7 ۇڭعىما جانە مايتۇبەك ۋچاسكەسىندە 7 ۇڭعىمانى بۇرعىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى, سونىمەن قاتار, جوعارىدا اتالعان ۋچاسكەلەردە ەلەكتر باعاندارى ورناتىلىپ جانە جالپى ۇزىندىعى 5,5 شاقىرىم جول سالىندى. اۋداندىق اكىمدىك جاسالعان جۇمىستاردىڭ ساپاسى تومەن ەكەنىن ايتادى. ال وتكەن جىلى جوسپارلانعان جۇمىستاردىڭ قۇنى 115 429 475,7 تەڭگە. بۇل جىلى ءتىپتى, مەردىگەر بولىنگەن قاراجاتتى دا يگەرە المادى. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى ماناربەك احامباەۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىرى ىستەن شىققاننان كەيىن حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 2002 جىلدارى ماي, جۇمىسكەر, ساتى, مالايسارى, كەنتۇبەك, كوكتوبە, باسكول قاراتەرەك, اباي اۋىلدارىندا كبم-دار پايدالانۋعا بەرىلدى. كبم-دار «ماي سەرۆيس» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ بالانسىنا بەرىلگەن, بۇگىنگى كۇنى بارلىق كبم-دار جۇمىس جاساپ تۇر.

وبلىستاعى ەكى اۋدانداعى توپتىق سۋ قۇبىر­لارى قۇرىلىسىنىڭ سوڭى نە بولادى دەگەن ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا وراي وبلىستىق پرو­­كۋراتۋرانىڭ بەرگەن جاۋاپتارىنا ءۇڭىل­دىك, بۇل نىساندار پروكۋراتۋرا تاراپىنان تەك­سەرىلمەپتى. ەرتىس اۋدانىنداعى بەلوۆود توپ­تىق سۋ قۇبىرى مەن ماي توپتىق سۋ قۇبى­رىن قايتا جاراقتاندىرۋ ماسەلەسىن 2012 جىلدىڭ قاراشا ايىندا پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ تەكسەرگەنى بەلگىلى. تەكسەرۋگە وبلىستىق تابيعات رەسۋرستارى باسقارماسى, قارجىلىق باقىلاۋ ينسپەكتسياسى, ساۋلەت-قۇرىلىس باقىلاۋ جانە ليتسەنزيالاۋ دەپارتامەنتى, سونداي-اق, وبلىس پروكۋراتۋراسى مەن قارجى پوليتسياسى قاتىستى. نىسانداردىڭ اقشالاي قارجىلاندىرۋدىڭ بولماۋى سەبەبىنەن اياقتالماعانى انىقتالدى. تەكسەرۋ ناتيجەسىندە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە وبلىس اكىمدىگىمەن بىرلەسىپ بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرى مەن ماي توپتىق سۋ قۇبىرىن ۋاقىتىندا ىسكە قوسۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ, اتالعان نىساندار قۇرىلىسىن قار­جىلاندىرۋعا نازار اۋدارۋعا قاتاڭ تاپسىرما بەرىلگەن بولاتىن. بىراق پرەزيدەنت اكىمشىلىگى تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرما دا سول كۇيى ورىندالماي قالعانىن ءبىز بۇگىن وسى ماقالانى جازۋ بارىسىندا كورىپ وتىرمىز.

وبلىس باسشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتىك «اق بۇلاق» باعدارلاماسى وڭىردە ويدا­عىداي جۇزەگە اسىرىلسا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دەنساۋلىعى دا ەداۋىر جاقسارا تۇسەدى ەكەن. سونداي-اق, 2020 جىلعا دەيىن وبلىستاعى اۋىلداردىڭ 80 پايى­زى ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. بۇل كۇندەرى «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى اياسىندا 142 اۋىلدا اۋىز سۋمەن قامتۋ نىساندارى قالپىنا كەلتىرىلگەن. بۇل رەتتە 75 اۋىلدا كەشەندىك بلوك-مودۋلدەر ورناتىلىپتى. بۇل ماقساتقا 9 ملرد. تەڭگە قارجى جۇمسالىپتى. وڭىردەگى جۇمىس جاساماي تۇرعان 11 كبم-ءدى جۇمىسقا قوسۋ ءۇشىن بيۋدجەتتەن قوسىمشا 27 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. سۋدىڭ ءوزى جوق بولسا دا, سۋشا اعىپ جاتقان قار­جى بار. ءتىپتى, ەرتىس اۋدانىنداعى ءبىر سۋ نىسا­نى جەكە ءبىر ادامعا ساتىلىپ كەتىپ, بۇل قوندىرعىنى وبلىس باسشىلىعى اۋداننىڭ كوممۋنالدىق مەنشىگىنە قايتارىپ الىپتى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى الىبەك نەسىپبەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, 2020 جىلعا دەيىن وبلىس بويىنشا 412 اۋىلدى ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋمەن قامتۋ جوسپارلانۋدا. بۇل ءۇشىن جىل سايىن 30-دان اسا قۇرىلىستىڭ جوباسى جاسالادى ەكەن. 2012 جىلى سۋمەن قامتۋ وبەكتىلەرىن ىسكە اسىرۋعا 2,6 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. اۋىلدىڭ 7 مىڭ تۇرعىنى اۋىز سۋعا قول جەتكىزدى جانە 1700-دەن استام ۇيگە سۋ ەسەپتەگىش قۇرالدار ورناتىلا وتىرىپ ورتالىقتاندىرىلعان سۋ جۇيەسىنە قوسىلدى. وبلىستاعى 1800 اۋلا ورتالىقتاندىرىلعان سۋدى پايدالانادى. وڭىرىمىزدەگى 10 اۋىلدىڭ تۇرعىندارى اۋىز سۋدى وزگە اۋىلدان تاسىپ ءىشىپ وتىر. وب­لىستىق قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ باسشىسى باۋىرجان ەسمۇحانوۆتىڭ ايتۋىنشا, «اق بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا تازا اۋىز سۋمەن قامتۋ نىساندارىن سالۋ ءۇشىن 2011-2012 جىلدار ارالىعىندا 3,5 ملرد. تەڭگە بولىنگەن. ونىڭ 97 پايىزى يگەرىلىپتى. وسى جىلدار ارالىعىندا 12 نىسان ىسكە قوسىلعان. بيىل ەكىباستۇز-مايقايىڭ سۋ تارتقىشىنىڭ قۇرىلىس جۇمىستارى اياقتالادى دەپ كۇتىلۋدە. سونداي-اق, 2013 جىلى اقسۋدىڭ قالقامان, ەرتىس اۋدانىنىڭ ەرتىس جانە شارباقتى اۋدانىنىڭ گالكين اۋىلدارىندا سۋمەن قامتۋ نىسانىن سالۋعا 883 ميلليون تەڭگە ءبولىندى. قوسىمشا 1 ميلليارد تەڭگەدەن استام قارجى قاجەت. باسشىنىڭ سوزىنشە, جەراستى سۋ قورلارىنىڭ انىقتالماۋى, جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاردىڭ دۇرىس بولماۋى باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا بوگەت بولىپ وتىر. وبلىستاعى 6 جوبانىڭ مەملەكەتتىك تەكسەرۋ قورىتىندىسى الىنباعان. جوبالاردىڭ قاتارىندا ەرتىس اۋدانىنىڭ پانفيلوۆ اۋىلى, پاۆلودار اۋدانىنىڭ پرەسنوە جانە لۋگانسك, ماي اۋدانىنىڭ كوكتوبە اۋىلدارى, كاچير جانە باياناۋىل اۋداندارىنىڭ ورتالىقتارى بار. وسى كەمشىلىكتەردىڭ سالدارىنان ءالى كۇنگە دەيىن جوبالاردى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى انىقتالماعان. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى نۇرجان اشىمبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, بىلتىر ەلىمىزدىڭ قۇرىلىس ىستەرى جونىندەگى كوميتەتىنە وبلىستاعى 13 سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نىسانىنىڭ جوباسى ۇسىنىلىپ, ۇشەۋىنە قارجى ءبولىنىپتى. ال, قالعان 10 جوبا اۋدان اكىمدەرىنىڭ سالعىرتتىعىنان قابىلدانبادى دەگەن ءسوز. قوس كەشەننىڭ اياقتالۋى گۇلنار دوسجانوۆا باسقاراتىن وبلىستىق ءما سليحاتتىڭ ەكولوگيا جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى تۇراقتى كوميسسياسىنىڭ نازارىندا. دەپۋتاتتار جۇمىس بارىسىمەن تانىسۋعا ءجيى بارىپ تۇردى. بەلگىلىسى, بەلوۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ قايتا قۇرۋ جۇمىستارىنا ارنالعان تەندەرلەردى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە قاراستى سۋ كوميتەتى جۇرگىزدى. بىراق, تەندەرلىك كوميسسيادا جەرگىلىكتى سۋ رەس­ۋرستارى قۇبىرلارىنىڭ جاعدايىن بىلەتىن نە اۋداننان بارعان, نە وبلىستان قاتىسقان وكىلدەر جوق. بار ماسەلەنىڭ ءما­نىسى سوندا, مەردىگەر ۇيىمنىڭ جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارمەن بايلانىستا بولماعاندارى انىق.

– جالپى, ماي جانە بەلوۆود توپتىق سۋ قۇبىرلارى الەۋمەتتىك ماڭىزى بار نىساندار. سوندىقتان تۇرعىندار ەكى نىساننىڭ 2014 جىلى ىسكە قوسىلىپ, ماي جانە ەرتىس اۋداندارى تۇرعىندارىنىڭ سۋمەن قامتاماسىز ەتىلۋىن تالاپ ەتىپ وتىر, – دەيدى وبلىستىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى گۇلنار دوسجانوۆا.

ياعني بۇل نىسانداردىڭ اكىمشىسى سۋ رەسۋرس­تارى كوميتەتى بولعاندىقتان, قۇبىرلاردى قايتا قۇرۋ جۇمىستارى بويىنشا تەندەردى اتالعان كوميتەت وتكىزدى. بىراق بۇل نىساندار پاۆلودار وبلىسىندا ورنالاسقانىن, جەرگىلىكتى حالىقتى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان باعدارلاما ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندىقتان جەرگىلىكتى بيلىك ورگاندارى جانە دەپۋتاتتاردىڭ زاڭمەن قاراستىرىلعان وكىلەتتىكتەرى شەڭبەرىندە بۇل جوبالاردىڭ ىسكە اسىرىلۋىن قاداعالاۋ قاجەت. اۋداننىڭ 21 اۋىلىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, اۋىلىشىلىك جەلىنىڭ جوبالىق قۇجاتىنا 180 ميلليون تەڭگە قاجەت دەپ تاپقان. ال, كبم قۇرىلعىلارىنىڭ جۇمىسىنا كەلەر بولساق, كەيبىر كبم-دار ءتىپتى قولدانىسقا بەرىلمەك تۇگىلى, ەشبىر مەكەمەنىڭ ەسەبىنە الىنباي, قاراۋسىز قالىپتى. بۇگىندە ەرتىس اۋدانى بويىنشا ەسەپتە 15 كبم تۇر. ونىڭ بەسەۋى جۇمىس ىستەمەيدى. بۇل بەستىكتەگى ءتورت كبم ورنا­تىلعاننان بەرى ەشقانداي مەكەمەنىڭ بالانسىندا جوق. مەملەكەتتىك كوميسسيا بۇل كبم-دەردى قابىلداماعان. قىرۋار قارجى جەلگە ۇشتى. بيىل حالىق دابىلىنان سوڭ كبم ماسەلەسى وبلىستىق ءماسليحاتتا قارالىپ, 36 ميلليون تەڭگە ءبولىنىپتى. ەندى قىزىلجار, يسا بايزاقوۆ, لۋگوۆوي جانە ۇزىنسۋ اۋىلدارىندا قاراۋسىز قالعان كبم-دەر قالپىنا كەلتىرىلمەك. ءبىر وبلىستاعى ينۆەستيتسيالىق جوبا سانالاتىن ەكى ۇلكەن سۋ كەشەنى بەلوۆود جانە ماي توپتىق سۋ قۇبىرلارىنىڭ جاعدايى, مىنە, وسىنداي. ەكى اۋداندى باسقارعان باسشىلار كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا سالىنعان توپتىق سۋ قۇبىرلارىن تالان-تاراجعا سالدىرماي ساقتاپ قالسا, جاعداي مۇنداي كۇيگە تۇسپەس ەدى.

فاريدا بىقاي,

«ەگەمەن قازاقستان».

پاۆلودار وبلىسى.