ويدى وي قوزعايدى... قوزعالعان وي تۇمانىنىڭ باستاۋ كوزىندەي بۇلكىلدەپ جاڭا ءبىر كوزدەرى اشىلادى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 21 قاڭتارداعى سانىندا جارىق كورگەن دارحان قىدىرالىنىڭ «اقىلعا ساۋلە قونباسا...» دەگەن ماقالاسىن وقىعان سوڭ زامانىمىزدىڭ تاسىن ورگە دومالاتار زيالى جاستاردى تاربيەلەۋ جولىندا ابايدىڭ وسيەت سوزدەرىنە قايتا ءبىر ءۇڭىلىپ, جاڭاشا بايلام تاپقانداي بولدىق.
اباي ولەڭدەرىن ابدەن كەمەلىنە كەلگەن شاقتا, 40 جاستان باستاپ قانا ءوز اتىنان جاريالاي باستاعان. 40 جاس – كەمەل كەزەڭ, «اكمە جاس» سانالادى. مۇنىڭ دا ۇلكەن ءمانى بار. اباي وعان دەيىن دە ولەڭ شىعارىپ, حالىق اراسىندا بيلىك ايتقان, شەشەندىك ويلارىمەن بولىسكەن. بىراق وسى اراعا دەيىن اباي كوپ ىزدەنۋمەن, ءبىلىم جيناۋمەن بولعان. اباي ءوز زامانىنىڭ زيالىسى رەتىندە ءوزى ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامدىق ورتانى تاربيەلەگەن. وعان دالەل ابايدىڭ اقىندىق ورداسىنىڭ بولۋى, ونەرلى جاستاردى جانىنا جيناپ, ولارعا باعىت بەرىپ وتىرۋى.
زيالىلىققا ۇمتىلۋ, زيالى بولۋ بۇگىنگى زامان جاستارى ءۇشىن مۇراتقا اينالۋى كەرەك. جاستار سانالى تۇردە ماڭايىنا ءبىلىم مەن بيىك ادامگەرشىلىكتىڭ جارىعىن شاشۋ تۋرالى ويلانۋى شارت.
ال وسى زيالىلىقتى قوعامدا قالىپتاستىراتىن كىم؟ كىم كىمدى تاربيەلەۋ كەرەك؟ قوعام زيالى ادامدى تاربيەلەۋى كەرەك پە؟ الدە قوعامدى زيالى ادام تاربيەلەۋى قاجەت پە؟ قازىرگى ءبىلىم جۇيەسى زيالىلىققا تاربيەلەي الا ما؟ وقىعان ادامنىڭ ءبارى بىردەي زيالى بولماي شىعۋى دا زاڭدىلىق. بۇل ويدى ابايدىڭ ەڭ وزىق شاكىرتى شاكارىمنىڭ «سەن عىلىمعا بولساڭ ىنتىق...» ولەڭىندە
شىن زالىمعا بەرمە عىلىم,
ول الار دا وق قىلار.
قارۋىم دەر, كىسى اتىپ جەر,
ول عىلىمدى ايلا ەتەر.
... دۇنيەنى تۇزەتۋشى,
ءھام بۇزۋشى – ءبىر عىلىم.
ءارى زالىم, ءارى عالىم,
ەل تۇبىنە سول جەتەر, دەپ بەرەدى. بايقاساق, دانىشپان اقىن عىلىمدى يگەرگەن ادامداردىڭ دا ۇجدانى تازا بولماسا, ەلگە زيان ەكەنىن ايتقان. بۇل – اقيقات.
جاپون حالقىندا يكيگاي فيلوسوفياسى دەگەن ۇعىم بار. يكيگاي تۇجىرىمى – ادام ءوزىن الەمنىڭ ءبىر بولشەگى رەتىندە ساناۋى جانە وزىنە بەلگىلەنگەن نەسىبەگە ريزاشىلىقپەن قاراۋى. يكيگاي – جاپون حالقىنىڭ ادامنىڭ ومىرگە ءوزىن ارناۋ تۇجىرىمداماسى بولسا, ۇجدان – قازاق حالقىنىڭ قانشاما داۋىرلەردە قانداي دا ءبىر قيىندىقتارعا قاراماي ءوزىن ساقتاۋ, بولاشاققا جەتكىزۋدىڭ ءتۇيىنى. ۇلتتىق تاربيەنى الەمگە تانىتۋدىڭ جولى.
شاكارىمنىڭ ۇجدان تۋرالى ايتقان تانىمدىق تۇجىرىمداماسى قازاق حالقىنىڭ ۇزاق عاسىرلار بويى قالىپتاسقان ادامنىڭ تازا, ادال ءومىر ءسۇرۋىنىڭ قاعيداسى. ىنساپ, ادىلەت, مەيىرىم ارقىلى قازاق ءوز رۋحىنىڭ قورعانىس فۋنكتسياسىن قالىپتاستىرعان. ۇجدانعا بىرىككەن ىنساپ, ادىلەت, مەيىرىم ۇشتاعانى قازاق زيالى جاسىنىڭ وزەگى بولۋى كەرەك.
زيالىلىقتىڭ تاعى ءبىر ولشەمى اباي ايتقان ەستى ادام, تولىق ادام, شىنشىل ادام ۇعىمدارىمەن استاسىپ كەلەدى. ولاي بولسا, قوعامدىق سانانى رۋحاني جاعىنان تاربيەلەۋ زيالى تۇلعانىڭ مىندەتى بولادى. زيالى تۇلعا ءوز زامانىنىڭ رۋحاني يممۋنيتەتىن قالىپتاستىرۋشى. رۋحاني يممۋنيتەتى مىقتى ەل – سىرتتان كەلگەن قانداي كەسەل بولسا دا قورعانا الاتىن ەل. ۇلان-بايتاق قازاق ەلىنىڭ قاي جەرىن الساق تا كيەلى, قاسيەتتى. بىراق سونىڭ ىشىندە ۇلتتىڭ ۇيىسۋى مەن ۇلتتىق يممۋنيتەتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ ورتاسى بار. ول – ەستى قازاقتىڭ ەڭسەلى ورداسى سەمەي قالاسى. الاش زيالىلارى ءوز وتاۋلارىن تىككەن مەكەندە اباي, شاكارىم دۇنيەگە كەلىپ حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىن تولىقتىردى, ءوز ىلىمدەرىن تاراتىپ وتىردى.
تۇڭعىش وي مەكتەبى دە ابايدىڭ اينالاسىندا قۇرىلىپ, ءوزىنىڭ زيالىلىق نۇرىن شاشتى. سەمەي جەرىندە وتەتىن ابايدىڭ 175 جىلدىق تورقالى تويى الەم نازارىندا. توي وتكىزۋ – كوشە مەن عيماراتتاردى جوندەۋدە ەمەس, جالپى التى الاشتى بىرىكتىرەتىن رۋحاني رەنەسسانس بولۋى كەرەك.
اباي ءوزىنىڭ 32-قارا سوزىندە: «..عىلىمدى, اقىلدى ساقتايتۇعىن مىنەز دەگەن ساۋىتى بولادى. سول مىنەز بۇزىلماسىن! كورسەقىزارلىقپەن, جەڭىلدىكپەن, يا بىرەۋدىڭ ورىنسىز سوزىنە, يا ءبىر كەز كەلگەن قىزىققا شايقالىپ قالا بەرسەڭ, مىنەزدىڭ بەرىكتىگى بۇزىلادى. ونان سوڭ وقىپ ۇيرەنىپ تە پايدا جوق. قويارعا ورنى جوق بولعان سوڭ, ولاردى قايدا ساقتايسىڭ؟ قىلام دەگەنىن قىلارلىق, تۇرام دەگەنىندە تۇرارلىق مىنەزدە ازعىرىلمايتىن اقىلدى, اردى ساقتارلىق بەرىكتىگى, قايراتى بار بولسىن! بۇل بەرىكتىك ءبىر اقىل, ار ءۇشىن بولسىن!» دەيدى. دانىشپاننىڭ ايتىپ تۇرعان مىنەزى زيالى تۇلعا مىنەزى بولۋ كەرەك.
قۇرمەتتى زيالى دەگەن كىم؟ بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى: الاش زيالىسى, الاشتىڭ تۇپكوسەمى ءاليحان بوكەيحان ۇلى دەيمىز. ول ءوزىنىڭ جەكە باسىنا ءتونىپ تۇرعان قاۋىپ-قاتەردى بىلە تۇرا حالقى ءۇشىن, وتانى ءۇشىن, ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن ەل ىشىندە بولىپ, بارلىق اۋىرتپالىقتى تەڭدەي ءبولىسىپ كوتەردى. مىنە, ناعىز زيالى ازاماتتىڭ مىنەزى وسىنداي!
قازاق ەلىنىڭ بۇگىنگى زور بايلىعى – تاۋەلسىزدىك. اباي حالقىنا وي تاۋەلسىزدىگىن ۇسىندى. اباي ءوز شىعارمالارى ارقىلى ويى ازات, رۋحى ەركىن حالقىن بولاشاققا باستايتىن جاسامپاز زيالى تۇلعانىڭ مودەلىن جاسادى.
قازاق حالقىنىڭ بولاشاقتى تاربيەلەيتىن زيالى جاسىن قالىپتاستىرۋدىڭ باستى تەتىگى – ابايدىڭ تولىق ادامى مەن شاكارىمنىڭ ۇجدان تانىمىن يگەرتۋدە.
بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ءوزىنىڭ اعارتۋشىلىق ميسسياسىنىڭ ساپاسىن ءتۇسىرىپ الدى. ەلىمىزدەگى كوپتەگەن قيىنشىلىقتار ءبىلىمى بار, بىراق اعارتۋشىلىق ساپاسى تومەن مامانداردان. ساپالى وقىعان ادام – الدىمەن ءوز ەلىنىڭ اعارتۋشىسى. ادامزات باسىنداعى بارلىق قيىندىقتاردى اعارتۋشىلىق قانا جەڭەدى.
مەيىر ەسكەندىروۆ,
شاكارىم ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور