«مەن قازاقپىن» دەپ وتكەن جۇبان اقىن

باتىس قازاقستان وبلىسىن­داعى اق­جايىق اۋدانى اۋماعىنا كىرە بە­رىستە «جۇبان ەلى» دەگەن جا­زۋ كوزگە بىر­دەن تۇسەدى. ءيا, اق­جايىقتىقتار وز­دەرىن «جۇبان ەلىنەنبىز» دەپ اتاپ, ماق­تانىش ەتەدى. ونىڭ سەبەبى – اقىن سان جىرلاعان, جىل سايى­ن كەلىپ ارا­لايتىن تۋعان جەرى – جى­لاندى, ساي­قۇدىق, تايپاق ءوڭىرى ءدال وسى اۋدان اۋماعىندا جاتىر.

جۇبان اقىن كوزى تىرىسىندە تۋعان جەرىنە ءجيى كە­لىپ, شارۋا­شى­لىقتاردى ارالاپ, حالىقپەن كەزدەسىپ جۇرەتىن. 1980 جىلى ساي­­قۇدىقتىقتار اسارلاتىپ كىتاپ­حانا سالعان كەزدە جۇبان مول­داعاليەۆ ءوز قارجىسىنا 500 كىتاپ سىيعا تارتقان ەكەن. قازاق كسر جوعارعى سوۆەتىنىڭ دەپۋتاتى رەتىندە تۋعان جەرىنىڭ – تاي­پاق ءوڭىرىنىڭ تالاي تۇيىتكىلدى ماسە­لەلەرىن دەپۋتاتتىق ساۋال سا­لىپ ءجۇرىپ شەشكەنىن اعا بۋىن ءالى ۇمىت­پايدى.

جۇباندى جەرلەستەرى دە ەرەكشە سۇيەدى. 1990 جىلى, اقىن­نىڭ 70 جىلدىعى تۇسىندا اۋىل­داس­تا­رى قاراجات جيناپ, وكرۋگ ورتالىعى قۋرايلىساي اۋىلىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش ورناتتى. «جۇبانعا ەسكەرتكىش ورناتامىز دە­گەندە بۇكىل اۋىل قولدادى. قاريا­لار زەينەتاقىلارىن بەر­دى. ءسويتىپ مۇسىنگە قاجەتتى 40 مىڭ كەڭەس سومى (رۋبل) تەز جي­نال­دى», دەيدى سول كەزدەگى اعا شوپان, ماقتاۋلى مالشى بول­عان ناۋ­رىزباي ابىلقايىروۆ اقسا­قال. ناۋ­رىزباي اعا سول جولى باس­تا­ما­عا ءبىر ءوزى 1 مىڭ سوم قوسقان ەكەن.

تۋعان جەردەن تۇركسوي-عا دەيىن

مىنە, سودان بەرى اقىننىڭ 5-10 جىل سايىن كەلەتىن مەرەيتويلارى ونىڭ تۋعان جەرىندە جۇيەلى ءوتىپ كەلەدى. ادەتتەگىدەي بيىلعى توي دا ەرەكشە باستالدى.

الدىمەن جۇبان مولدا­عا­­­ليەۆ اتىنداعى باتىس قا­­زاق­ستان وبلىستىق عى­لىمي-ام­بە­­­باپ كىتاپحاناسى, ال­ماتى قالا­سىنداعى ۇلتتىق كى­تاپحانا, عابدول سلانوۆ اتىن­داعى اتىراۋ وبلىستىق كى­­تاپحاناسى جانە اق­جايىق اۋدان­دىق كىتاپحاناسى اراسىندا ونلاين ۆيدەوكونفە­رەنتسيا ۇيىم­داستىرىلدى. بەي­نە­جيىنعا ال­ماتى قالاسىنان قو­سىلعان مىڭباي ءراش, اقۇشتاپ باق­تىگەرەەۆا, يسرايل ساپارباي, تەمىرحان مەدەتبەك, نۇرداۋلەت اقىش سىندى قالامگەرلەر جۇبان اقىن جايلى ەستەلىكتەرىن ورتاعا سال­دى. اتىراۋ قالاسىنان سازگەر ءارى قالامگەر ءىليا جاقانوۆ ءما­تىنىن مولداعاليەۆ جازعان ايگى­لى «ەدىل-جايىق» ءانىنىڭ شىعۋ تا­ري­حىن اڭگىمەلەپ بەردى. ال اقىننىڭ جەرلەستەرى مادەنيەت سا­لا­سىنىڭ ارداگەرى جايساڭ اق­باي, اقىن ايتقالي نارىكوۆ جۇ­بان اقىننىڭ تۋعان جەرىنە, اقجا­يىق وڭىرىنە كەلگەن كە­زىندەگى وقيعالاردى ورتاعا سال­سا, اقىن, جۇبانتانۋشى ۇزىل­دىك ەلەۋباەۆا اقىننىڭ تۋعان جە­رىندە بيىل اتقارىلاتىن مەرەي­تويلىق شارالار تۋرالى ايتتى.

– بۇگىن اقجايىق اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان شىققان ءبىر توپ قالامگەر, زيالى قاۋىم وكىلدەرى جۇبان مولداعاليەۆتىڭ كىندىك قا­نى تامعان جەرى – قۋرايلىساي, ساي­قۇدىق اۋىلدارىنا اتتاندى. وسىلايشا اقىن تويىنا ستارت بەرىلدى. جىل سوڭىنا قا­راي اۋدان ورتالىعىندا جۇبان مول­داعاليەۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ورتالىعى اشىلماق, ول جەردە اقىن مۇراجايى, كىتاپحانا جا­نە كوپشىلىك شارالار وتكىزەتىن ارنايى زال بولماق, – دەيدى ۇزىلدىك ەلەۋبايقىزى.

«جۇبان اقىننىڭ جۇز­جىل­دىق مەرەيتويى اتالىپ وتەتىن جىلدىڭ باسىندا ۇيىم­داس­تى­رىلعان ونلاين كونفە­رەن­تسيا­عا قازاقستاننىڭ ءار ايما­عىن­داعى كىتاپحانالاردىڭ قا­تى­سۋى – قالامگەر تويىنىڭ جال­پى­حالىقتىق سيپاتىن كورسەتەدى», دەيدى اقىننىڭ كوزىن كورگەن ارىپ­تەستەرى.

ايتا كەتەتىن جايت, جۇبان تويىنا حالىقارالىق تۇركسوي ۇيىمى دا اتسالىساتىنى بەلگىلى بولدى.

«رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدە تويلانۋى جوسپارلانعان مە­رەي­تويدىڭ اقىننىڭ تۋعان ءوڭىرى اقجايىق اۋدانىنان باستاۋ الۋى دا زاڭدى ءارى ابىرويلى ءىس دەپ بىلەمىن. اقتاڭگەر اقىن, ءارى تا­ماشا اۋدارماشى جۇ­بان مولداعاليەۆتىڭ مەرەيتو­يى حا­قىنداعى اقپاراتتار حا­لىق­ارالىق تۇركسوي ۇيى­مىنىڭ 2020 جىلعى «تۇركى مادەنيەتىنىڭ كۇنتىزبەسىنە» ەنگىزىلىپ, ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ مادەنيەت سالاسى مينيسترلىكتەرىنە تاراتىلدى. جۇبان اقىننىڭ مەرەيتويىن تۇرىك ەلىندە دە لايىقتى دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ تۋرالى شە­شىم قابىلدانىپ, تۇركسوي ءىس-شا­رالار جوسپارىنا الىندى. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق جانە وبلىستىق دەڭگەيدەگى اقىن مەرەيتويىنا قاتىستى ءىس-شا­رالارعا دا ءوز ۇلەسىمىزدى قوسۋعا جا­نە بۇل باعىتتاعى كەز كەلگەن ۇسى­نىستى قابىلداۋعا دايىن ەكەنىمىزدى بىلدىرەمىن», دەلىنگەن تۇركسوي باس حاتشىسى دۇيسەن قاسەيىنوۆتىڭ اقجايىق اۋدانى اكىمى قاليار ايتمۇحامبەتوۆكە جولداعان جەدەلحاتىندا.

جۇبان تويىنىڭ عيبراتى

اقىننىڭ تويى تومەننەن باستاۋ, جوعارىدان قولداۋ بولماسا, ءوز دارەجەسىندە وتپەس تە ەدى. بۇل رەتتە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اكىمى عالي ەسقاليەۆتى ەرەكشە ءبولىپ ايتۋعا بولادى. ءوڭىر باسشىسى رەتىندە العاشقى ءىسساپارىن ءدال وسى اقجايىق اۋدانىنان باستاعان عالي ناجىمەدەن ۇلى سول كۇننەن باستاپ جۇباننىڭ جۇزجىلدىق تويىن عيبراتى مول, ەلگە پايدالى ەتىپ وتكىزۋگە تاپسىرما بەرگەن.

بقو اكىمى عالي ەسقاليەۆ جۇبان مولداعاليەۆتىڭ عاسىرلىق تويىنىڭ عيبراتى قانداي دەگەن تاقىرىپتا بىزبەن دە وي بولىسكەن ەدى:

-اقىن جۇبان مولداعاليەۆ جالپى قازاققا ورتاق بولعانىمەن, ارينە, اقىن ارۋاعىنىڭ الدىندا ءبىزدىڭ, جەرلەستەرىنىڭ يىعىنداعى پارىز دا, قارىز دا كوبىرەك. ءوز زامانىنىڭ زاڭعار تۇلعاسىن جاقىنىراق ءتۇسىنۋ ءۇشىن, جانىن تەرەڭىرەك ۇعۋ ءۇشىن مەن ونىڭ سويلەگەن سوزدەرىن قايتالاپ وقىپ, سانامنان تاعى ءبىر وتكىزدىم. اسىرەسە اقىننىڭ 1986 جىلعى 31 جەلتوقساندا جازۋشىلار وداعىنا قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى گ.كولبين كەلگەندە ايتقان ايگىلى ءسوزىن قايتا-قايتا وقىپ شىقتىم. سوندا تۇسىنگەنىم – اقىن سول ءبىر جۇرەكجاردى ءسوزىن كولبينگە نەمەسە سول زالدا وتىرعان ارىپتەستەرىنە عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاققا باعىشتاپ ايتقانداي ەكەن. مۇنى ءبىز ارادا 33 جىلدان ارتىق ۋاقىت وتكەندە انىق بايقاعاندايمىز.

اقىندى تولعاندىرعان نە ەدى؟! جۇبان اعا سول مىنبەردە تۇرىپ نە ايتقىسى كەلدى؟ ارادا 33 جىل وتكەندە نە وزگەردى؟ اقىننىڭ ەسكەرتۋلەرىنىڭ قايسىسى ورىندالدى؟ قايسىسى ءالى دە وزەكتى؟ مىنە, اقىن تويىن اتاپ وتكەلى وتىرعان وسى كەزەڭدە ءبىز ەڭ الدىمەن اقىن اماناتىن ساراپتاپ, قالامگەردى تولعاندىرعان ماسەلەلەردى ەكشەپ العانىمىز دۇرىس ەكەن.

جۇبان اعامىز سول سوزىندە قازاق حالقىنىڭ الدىنداعى بىرنەشە ماسەلەنى توتەسىنەن قويادى: ولاردىڭ ەڭ باستىسى – الەۋمەتتىك ادىلەتسىزدىك, تىڭ يگەرۋدىڭ ۇرانىمەن قازاقستانعا نەشە ءتۇرلى ادامداردىڭ, سونىڭ ىشىندە «قىلمىسكەرلەر مە الاياقتاردىڭ» كەلگەنى, ولاردىڭ «بايىرعى حالىقتىڭ ۇلتتىق نامىسىنا تيەتىن ارەكەتتەر جاساعانى», «كوپ جەردە قازاق مەكتەبىنىڭ سانى كۇرت كەمىپ كەتۋىن», «ال بالالار باقشاسىنىڭ ماسەلەسى بۇدان دا وتكىر» ەكەندىگىن, كەيبىر وبلىس باسشىلارى «قازاقتار ءبارىبىر اتاجۇرتىنان ەشقايدا كەتپەيدى, سوندىقتان ەڭ الدىمەن جاعدايدى كەلىمسەكتەرگە جاساۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىمدا بولعانىن العاش رەت بيلىك الدىندا اشىق ايتتى. «رەسپۋبليكانىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق جاستارى ورىس ستۋدەنتتەرىنەن كوپ ەكەن دەگەن» كىنالاۋعا: «ولار قازاقستاندا كوپ بولماعاندا, قايدا بولماق؟!» دەگەن ريتوريكالىق سۇراقپەن جاۋاپ بەرگەن. مىنە, ارادا وتكەن وتىز ءۇش جىلدىڭ بيىگىنەن قاراساق, اقىن جانىن مازالاعان كوپ ماسەلەگە قول جەتكەنىن كورەمىز.

بۇل ارينە, تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسى! قازىر قازاقستاندا دەموگرافيالىق احۋال مۇلدەم وزگەردى. قاي سالانى الساق تا بايىرعى ۇلت سانىنىڭ باسىمدىعى ايقىن. مەملەكەت تاراپىنان سوڭعى كەزدەرى قولعا الىنعان باستامالار, كوپ بالالى وتباسىلارىن قولداۋ باعدارلامالارى بۇل احۋالدى ودان ءارى بەكىتە تۇسەرى انىق. الىسقا بارماي-اق ورال قالاسىنداعى جاعدايدى الساق: كەڭەس وكىمەتى جىلدارىندا وبلىس ورتالىعىندا قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن ەكى-اق مەكتەپ بولاتىن. وندا نەگىزىنەن شالعاي اۋىلداردان كەلگەن مالشى-شوپان بالالارى وقيتىن. ال بۇگىندە ورال قالاسىندا جالپى سانى 50 مىڭعا جۋىق وقۋشى وقيتىن 51 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ 24-ءى – تولىقتاي مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن, ال 13-ءى – ارالاس مەكتەپ.

«جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقتار كوبەيىپ كەتتى» دەگەن ايىپتاۋدىڭ بارىپ تۇرعان ابسۋرد ەكەنىن بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان انىق كورەمىز. قازىر قازاقستان جاستارىنا ءبىلىم الۋدا ەش كەدەرگى جوق. ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان مەملەكەتتىك «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ كەز كەلگەن جەرىندەگى ەليتالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الىپ جۇرگەن قازاق جاستارى مىڭداپ سانالادى.

جۇبان اعامىز ءوز سوزىندە قازاقستاندا تۇراتىن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءوز ءتىلى مەن مادەنيەتىن ساقتاۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن ەدى. تاۋەلسىز قازاقستاندا تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز, ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قۇرىلىپ, بۇل ماسەلە دە شەشىمىن تاپتى. قازىر كەز كەلگەن از ۇلت وكىلى قحا جانىنان ءوزىنىڭ ورتالىعىن قۇرىپ, مادەنيەتى مەن ءتىلىن ۇيرەتىپ, ناسيحاتتاي الادى.

جۇبان مولداعاليەۆتىڭ ءار سوزىنەن سالماقتى تۇجىرىم, ءسوز بەن ءىستىڭ بىرلىگىن بايقاۋعا بولادى. «اڭگىمە رياسىز, مەيىلىنشە اشىق, جۇرەكجاردى بولۋى كەرەك. ادام بىرنارسەدەن قاتەلەسىپ كەتەم, بىرەۋگە جاقپاي قالام دەپ قورىقپاۋى ءتيىس. الايدا بىزدە كوبىنەسە ۇندەمەي قالعان نەمەسە كولگىرسىگەن, ىققا جىعىلعىش, ىستەن گورى ۇرانداعىش ادامدار العا شىعىپ كەتىپ جاتادى» دەگەنى بۇگىنگى كۇننىڭ دە سيپاتىن ءدال بەرەتىندەي. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ مەرەيتويلاردى اتاپ ءوتۋ توي تويلاۋ ءۇشىن ەمەس, وي-ءورىسىمىزدى كەڭەيتىپ, رۋحاني تۇرعىدان دامۋىمىز ءۇشىن وتكىزىلەتىنىن ەسكەرتىپ, داڭعازا ۇرانداردى, ءتيىمسىز شارالاردى ازايتىپ, ناقتى ىسپەن اينالىسۋ قاجەتتىگىن تاپسىرعان بولاتىن, دەيدى ءوڭىر باسشىسى.

 ەلدىڭ ەرگە قۇرمەتى

اقىن قايرات جۇماعاليەۆ جۇبان مولداعاليەۆتىڭ ءوز ومى­رىندە كەمىندە ءۇش مارتە ەرلىك جا­سا­عانىن ايتاتىن. مۇنىڭ ءبىرىن­شىسى – 1941-1945 جىلعى قاندى قىرعىندا قارۋمەن دە, قالاممەن دە سوعىسىپ, امان كەلۋى بولسا, ەكىنشى ەرلىگى 1964 جىلى كەڭەستىك يدەولوگيا كۇشىنە ءمىنىپ, ء«تۇرى ۇلتتىق, مازمۇنى سوتسياليستىك» جاڭا كەڭەس حالقىن قالىپتاستىرۋ ساياساتى داۋرەندەپ تۇرعان كەزىندە ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسيانى وياتىپ, «مەن – قازاقپىن» دەپ ساڭق ەتە قالعان پوەماسى. ال ءۇشىنشى ەرلىگى – 1986 جىلعى جەلتوقسان وقي­عاسىنان كەيىن كولبينگە قاس­قايىپ تۇرىپ ءوز حالقىنىڭ نامىسىن قورعاپ ايتقان ءسوزى ەدى. اقىن­نىڭ كوزىن كورگەن, ارىپتەس بولعان ءبىر توپ اقساقالدىڭ جۇ­بان مولداعاليەۆكە «حالىق قاھار­مانى» اتاعىن بەرۋ تۋرالى ۇسى­نىسى دا وسىدان شىقسا كەرەك.

جوعارىدا ايتتىق, «ەلىم» دەگەن ەرگە ەلدىڭ دە قۇرمەتى ەرەكشە. بيىل جۇزجىلدىق مەرەيتوي اياسىن­دا باتىس قازاقستان وبلىسىندا جىل سوڭىنا دەيىن ءىرىلى-ۇساقتى 817 شارا وتكىزۋ جوسپار­لانعان ەكەن.

– كۇزگە تامان اۋدان ور­تا­­لىعىندا جۇبان ورتا­لى­عى­نىڭ اشىلۋى بولادى. بۇل ور­تالىقتىڭ ىرگەتاسىن قۇيۋ راسىمىنە اقىن اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا اپا­مىز قاتىسىپ, باتاسىن بەرىپ كەتكەن ەدى. مۇندا اقىنعا ار­نالعان مۋزەي, اقىننىڭ كىتاپ­حاناسى ورنالاسادى. جانە اۋدان ورتالىعىنداعى بارلىق مادەني-رۋحاني شارا وتەتىن ارنايى زالى بولماق, – دەيدى اقجايىق اۋدا­نىنىڭ اكىمى قاليار ايتمۇ­حامبەتوۆ.

مەرەيتويعا بايلانىستى شا­را­لاردىڭ ءبىر پاراسىن ج.مول­داعاليەۆ اتىن­دا­عى وبلىستىق عىلىمي امبە­باپ كىتاپحانا قول­عا العان. مۇندا اقىننىڭ ءومى­رى مەن شىعارماشىلىعىن نا­سيحاتتاۋعا ارنالعان ادىس­تە­مەلىك-بيبليوگرافيالىق قۇ­رال جاساقتالسا, AQJAYIQ تە­لە­ارناسى «مەن قازاقپىن!» ات­تى تەلەجوبانىڭ تۇساۋىن كە­سىپ, اقىننىڭ ءومىرى مەن شى­عارماشىلىعىنا ارنالعان بەينەفيلم دايارلاماق. ودان بولەك كىرىسپەسى ءۇش تىلدە دايىندالاتىن «جۇبان ەنتسيكلوپەدياسى» جارىق كورەدى. اقىن تويىندا ەستە قالاتىن شارالاردىڭ ءبىرى – ورال قالاسىندا قالامگەردىڭ كەۋدەمۇسىنى تۇرعان جەرگە ەندى اقىننىڭ تۇتاس بەينەسى سومدالعان ۇلكەن ەسكەرتكىش ورناتىلادى.

– ورال قالاسىندا جۇباننىڭ ەسى­مىمەن بايلانىستى عيمارات­تارعا ەسكەرتكىش تاقتا ىلەمىز. جۇ­­بان اقىننىڭ جازعان ولەڭ­دەرىنە جازىلعان پاتريوتتىق ان­دەر بايقاۋى, جازبا اقىندار ءمۇشايراسى, اقىندار ايتىسى جوسپارلانعان. بۇل شارالار «جۇباننىڭ جىرى – عاسىرلار ءۇنى» اتتى رەسپۋبليكالىق عى­لىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيامەن قورىتىندىلاناتىن بولادى, – دەيدى باتىس قازاقستان وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى سايران دۇيسەنتەگى.

«مەن – قازاقپىن. ءوز حال­قىم­دى ماقتان ەتەمىن. ماعان ونىڭ كوپ قاتپارلى تاريحى قىم­بات, ال ونىڭ بۇگىنگى كۇنى ودان دا قىمبات» دەپ وتكەن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ عا­سىرلىق تويى باستالدى. ەندى ونىڭ ەلگە, اسىرەسە جاس ۇرپاققا بەرەر عيبراتى مولىنان بولعاي.