جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تسيفرلى بولاشاعى

اقىلدى تەحنولوگيالار ادام ەڭبەگىن الماستىرىپ, عى­لىم­دا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جە­تىستىكتەرگە قول جەتكىزە باس­تادى. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ونەر­كا­سىپتە, مەديتسينادا, سپورتتا, تىپتەن سۋرەت ونەرىندەگى قايتالانباس جە­تىستىكتەرى سالانى ءارى قاراي دامىتۋعا ينجەنەرلەردىڭ دە, ين­ۆەس­تورلاردىڭ دا بار ىقىلاسىن اۋدارىپ وتىر, دەپ باعالايدى ساراپشىلار. فورۋمنىڭ پلەنارلىق وتىرىسىنا دەيىن وتكەن بىرنەشە كەزدەسۋلەر ەۋرازيالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ دامۋ بولاشاعىنا بايلانىستى ءوربىدى. ورتالىق ازيا, ازەربايجان, موڭعوليا بويىنشا ايماقتىق ديرەكتورى اندرەي بەكلەميشەۆ, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ف.حوحشيلد, ۇلى­بريتانيا مەملەكەتتىك تسيفرلى قىز­مەتىنىڭ ديرەكتورى كريس فەر­گيۋسون, Amazon Web Services ترانسفورماتسيا بويىنشا ديرەكتورى ل.ماكسۆەللا جانە «01 Edu System» ەۋروپالىق ءبىلىم پلاتفورماسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ن.ساديراك پىكىر الاڭىندا جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مەديتسينا, ءبىلىم سالاسىندا, كلي­ماتتىق ەرەكشەلىكتەردى انىق­تاۋداعى جەتىستىكتەرىنە توقتالدى. شەتەل­دىك ساراپشىلار سونداي-اق اۋىل شارۋا­شىلىعىندا, سىن-قاتەرلەر, ۋربانيزا­تسيا, اۆتوموبيل ءوندىرىسى, كريپتوۆاليۋتا, بلوكچەين, ياعني بانك جۇيەسى تاياۋ كەلەشەكتە جاساندى ينتەللەكت جەتىس­تىك­تەرىنە تولىعىمەن سۇيەنەتىنىن اتاپ ءوتتى. ەكونوميكانى دۇرىس باسقا­رۋ تەتى­گىندە جاساندى ينتەللەكت قول جۇ­مى­سىن الماس­تىرىپ, 2030 جىلعا جەيىن ءىت شە­شىم­دەر ەنەرگيانىڭ 30 پايىزىن تۇتىنا­تىن بولادى. سوندىقتان دا عىلىمي-تەح­نيكا­لىق ۇدەرىستەردە ەۋرازيالىق وداق ەلدەرى ءۇشىن بىرىڭعاي تسيفرلى كەڭىستىك قاجەت.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرە­مەر-ءمينيسترى ا.مامين, رەسەي فەدە­راتسياسى ۇكىمەتىنىڭ باس­شىسى م.مي­شۋستين, بەلارۋس رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى س.رۋ­ماس, مولدوۆا رەسپۋبلي­­كاسى­نىڭ پرەمەر-ءمينيسترى ي.كي­كۋ, ارمەنيا پرەمەر-ءمي­نيسترى­نىڭ ورىنباسارى م.گري­گوريان, قىر­عىز رەسپۋبليكاسىنىڭ پرە­مەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ج.را­زا­قوۆ, ەۋرازيا ەكونو­مي­كا­لىق كوميسسيا­سىنىڭ القا تور­اعاسى ت.ساركيسيان مەم­لەكەتتەر تاجى­ريبەسىن ءارى قاراي نىعاي­تۋ ماسە­لەسىن قوزعادى.

پرەمەر-مينيستر ا.مامين اتاپ وتكەندەي, قازاقستاندا جاساندى ين­تەل­لەكتىنى پاي­دا­لانۋدىڭ جالپى ەكونومي­كالىق تيىمدىلىگى تاياۋ كەلەشەكتە جىلىنا 25 ملرد دوللاردى قۇرايدى. تارا­تا ايتار بولساق, قىزمەت كورسەتۋ سالا­سىندا جىلىنا 15 ملرد دوللار, تاۋ-كەن وندىرىسىندە جىلىنا 9 ملرد دوللار قۇرا­ۋى مۇمكىن. بۇگىندە قازاقستاندا سالا­نى دامىتۋدىڭ العىشارتتارى قالىپ­تاستى. «اlem» باعدارلامالار ءىت-مەكتەبى زاماناۋي ادىستەر مەن وقىتۋ ادىستەمە­سىن پايدالاناتىن حالىقارالىق ورتالىق رەتىندە بەلگىلەنسە, Astana Hub IT-ستار­تاپتار حالىق­ارا­لىق تەحنوپاركى يننوۆا­تسيا ور­تالىعىنا لايىق. وتكەن جىلى اشىل­عان يننوۆاتسيالىق IT-ۋنيۆەر­­سيتەتىنىڭ Amazon جانە UNICEF دامۋ ينستيتۋت­تارى جانە ال­دىڭعى قاتارلى ءىت كومپا­نيا­لار­مەن ىنتىماقتاستىعى قاراستى­رىلۋدا. پرەمەر-مينيستر اتاپ وت­كەن­دەي, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى بازاسىندا ماماندار دايارلاۋعا ما­ماندانعان Qwazar كومپانياسىمەن بىرلە­سىپ, باعدارلاما جاساۋدان يننوۆا­تسيالىق مەكتەپ اشۋ دا جوسپارلا­نىپ وتىر. دۇنيەجۇزىلىك ەكونو­ميكالىق فورۋممەن بىرلەسىپ «اس­تانا» حالىقارالىق قارجى ورتا­لىعى بازاسىندا ءتورتىنشى ونەر­كاسىپتىك رەۆوليۋتسيا ورتالىعىن اعىمداعى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اشۋ تۋرالى كەلىسىم جاسالعان. بۇگىندە قازاقستاندا Smart Data Ukimet جوباسى اياسىندا جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋ بويىنشا جۇمىستار جولعا قويىلعان. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا سمارت جۇيەسى جانە جاساندى ينتەللەكت ينستيتۋتى قۇرىلىپ, دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن بىرلەسە وتىرىپ, زەرتحاناسى, دەرەكتەردى وڭدەيتىن زەرتتەۋ ورتالىعى, سونداي-اق جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتاتىن عىلىمي پاركى بار ۇلتتىق كلاستەر قۇرۋ سالانى زاماناۋي دەڭگەيگە كوتەرەتىن مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى, دەپ اتاپ ءوتتى قازاقستاننىڭ ۇكىمەت باسشىسى. سوندىقتان دا ەاەو شەڭبەرىندە جاساندى ينتەللەكتىنى دامىتۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار كەرەك. ورتاق ستاندارتتار مەن ەرەجەلەردى ازىرلەۋدە, عى­لى­مي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن دامى­تۋدا, دەرەكتەردى وڭدەۋ مەن ينتە­گراتسياداعى ساياساتتا بەلسەندى ىق­پالداستىق قاجەت. جاساندى ين­تەللەكتى لوگيستيكا مەن كولىك سالاسىندا ءترانزيتتى مارشرۋتتاردى وڭتايلاندىرۋعا, كەدەن سالاسىندا شەكارادان ءوتۋدى جەدەلدەتۋ, كولەڭكەلى جانە كونترافاكتىلىك اينالىمدى ازايتۋعا ىقپال ەتەدى.

وسى تۇستا McKinsey & Company قازاقستانداعى زەرتتەۋلەرىنە نازار سالاتىن بولساق, جاساندى ين­تەللەكتىنى قازاقستاندا دەندەپ ەنگىزۋ ءۇشىن 2030 جىلعا قاراي  5-10 مىڭ دەرەكتەر ساراپ­شىلارى, 20-25 مىڭ دەرەكتەردى ازىرلەۋشىلەر, 2-5 مىڭ دەرەكتەردى زەرتتەۋشىلەر قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. ال ينفرا­قۇ­رىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ مەم­لەكەتتىڭ ەنشىسىندە. بۇگىندە جاساندى ينتەللەكتىنىڭ كومەگىمەن الەمدە كوزى ناشار كورەتىن 50 مىڭنان استام ادامدى جۇمىسقا ورنالاستىرىپ, ءومىرىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەتىن ناۆيگاتسيالار جۇيەسى قولدانىستا دەسەك, قازاقستاندا بۇل ساناتقا جاتاتىندار سانى 25 مىڭ­دى قۇرايدى ەكەن. جاساندى ينتەللەكتىنىڭ مەديتسيناداعى, اسى­رەسە قاتەرلى دەرتتەردى انىقتاۋداعى تيىمدىلىگى زور. ەۋرازيالىق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ۇكىمەت باسشىلارى كوتەرگەن بۇل ماسەلە ادامزاتقا تون­گەن وزگە دە قاتەرلەردىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, رەسەي ۇكىمەتىنىڭ باسشىسى م.ميشۋستين اتاپ وتكەندەي, بۇگىندە 400-دەن استام كومپانيا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيدى. نەيروتەحنولوگيا جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا 2030 جىلعا قاراي 180 ملرد رۋبل سالۋدى قاراستىرىپ وتىرعان ەلدە وتكەن جىلى ۇلتتىق ستاندارتتار قابىلداندى. اتالعان قۇجات روبوتتى تەحنيكالىق جۇيەلەردىڭ, ونىڭ ىشىندە جۇرگىزۋشىسىز كولىك­تەردىڭ كوممۋنيكاتسياسىن قامتا­ماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. رەسەي­دىڭ ۇكىمەت باسشىسى جاساندى ينتەللەكت ءتىلىن ورىس تىلىنە بەيىم­دەۋ قاجەتتىلىگىن ايتسا, بەلا­رۋس رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى س.رۋماس جوعارى تەحنو­لوگيا­لار پاركى شىعىس ەۋروپادا زاماناۋي ورتالىققا اينالعانىن ءبىلدىرىپ, بۇگىندە وندا جۇمىس ىستەي­تىندەردىڭ سانى 800-گە جەتتى دەپ اتاپ ءوتتى. سونىمەن قاتار ءىت-دەن­ساۋلىق جۇيەسىندە ەلەكتروندى رەتسەپت بەرۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جاسالىپ, الداعى ۋاقىتتا ەلەكتروندى پاس­پورت بەرۋ دە وسى جۇيەگە ەنەتىن بولادى. قىرعىزستان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ج.رازاقوۆ اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك پەن كيبەرشا­بۋىلداردان قورعاۋ­داعى بىرلەسكەن قادامدار قاجەت­تىگىنە توقتالدى. شەكارا ماسەلەسىن, سونداي-اق وداققا مۇشە ەلدەردىڭ ۇلتتىق اكتىلەرىن بولدىرماۋ تۋرالى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميس­سياعا قوسىمشا مىندەت جۇك­تەۋ جانە وزگە دە قۇقىقتىق ماسە­لە­لەردە كوميسسياعا جۇكتەلەتىن تالاپتار بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

2022 جىلعا قاراي اقش, جاپو­نيا, باتىس ەۋروپا, قىتاي سياقتى كوشباسشى ەلدەردىڭ جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا شىعىندارى ەكى ەسەگە, ياعني 79 ملرد اقش دول­لارىنا دەيىن ۇلعايىپ, ريتەيل, بانك سالاسىنداعى جىلدىق ينۆەس­تيتسيا كولەمى ارتا تۇسەتىن بو­لادى. ساراپشىلار جاساندى ين­تەل­لەكتىنى دامىتۋدا وزىق ەلدەر­­مەن باسەكەگە تۇسە الماعانى­مەن, ەۋرازيالىق وداق ەلدەرى ين­تەگرا­تسياسى اياسىندا قاۋىپسىز­دىكتى ساقتاۋ شارالارىن ەلەكتروندى جۇيەگە كوشىرە وتىرىپ, قام­تاماسىز ەتۋدىڭ بارلىق العى­شارتتارى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

الماتى