كورنەكتى جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا جازعان جاڭا تۇرپاتتاعى شىعارمالارى كوركەمدىك الەمدى يگەرۋدىڭ تىڭ ارناسىن قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق رۋحتى سىلكىندىرەتىن وزگەشە ءدۇبىرلى قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر. الەمدىك ادەبيەتكە تۇرىك رۋحىنىڭ تىنىس-دەمىن اكەلگەن كلاسسيك جازۋشىنىڭ اسىرەسە سوڭعى كەزدە جازعان كەز كەلگەن شىعارماسى فورمالىق تۇرعىدان مۇلدە كۇردەلى, ءادىس-ءتاسىلى توسىن. ايتكەنمەن بۇل تۋىندىلاردىڭ ارعى قاتپارىندا, تەرەڭ دىڭىندە حالىق مۇراسىنىڭ قۇنارلى دا ايشىقتى بەلگىلەرى مول بولعاندىقتان, وقىرماندى تىلسىم تابيعاتىمەن قىزىقتىرىپ باۋراپ الادى. ءبىز «قىپشاق ارۋى», «كەسىك باس – ءتىرى تۇلۇپ», «جارماق» روماندارىنداعى كونە مەن جاڭانىڭ ساباقتاستىعىن, ءبىر سوزبەن ايتقاندا پوستمودەرنيستىك لەپتە جازىلعان وسى شىعارمالاردىڭ وزەگىندە ءورىلىپ جاتقان فولكلورلىق قولدانىستار مەن ءداستۇرلى تانىمنىڭ قىزمەتىن اشىپ كورسەتپەكپىز.
ەڭ نەگىزگى ءبىر ەرەكشەلىك – بۇل شىعارمالار باعزى تاريحتى بۇگىنگى ۇرپاقپەن شەبەر قاۋىشتىرعان, اقيقاتپەن ادىپتەلىپ, شىندىقپەن سۋارىلعان. سول سەبەپتەن دە ءححى عاسىرداعى دەرەكتىلىك پەن ناقپا-ناق اقپاراتتى تالاپ ەتەتىن جاڭا بۋىن وقىرماننىڭ سۇرانىسىنا مۇلتىكسىز جاۋاپ بەرىپ وتىر.
م.ماعاۋيننىڭ «قىپشاق ارۋى» حيكاياتىندا ءحى عاسىردان بۇگىنگە دەيىنگى ونەر ادامىنىڭ (قىپشاق حانى كوبەكتىڭ ءبادىزشى ۇلى سارجان, ونىڭ بۇگىنگى جالعاسى ءمۇسىنشى كوبەكوۆ سارجان) قيلى تاعدىرى ارقىلى ۇلتىمىزدىڭ تاريحى, ساياسي ءومىرى, مادەنيەتىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەسى قوزعالادى. حيكاياتتا ءحى-ءححى عاسىر ارالىعىنداعى وقيعالار, ياعني مىڭ جىلدىق شەگىندەگى ەل ومىرىندەگى ەلەۋلى بەل-بەلەستەر قامتىلادى. اۆتور حرونولوگيالىق اسا اۋقىمدى ءداۋىردى قامتۋ ءۇشىن ميفوپوەتيكالىق سيمۆولداردى ءساتتى قولدانىپ, ناتيجەگە جەتكەنى كورىنەدى. حيكاياتتا كەڭەستىك كەزەڭدە ءومىر سۇرگەن دارىندى ءمۇسىنشى سارجان تىلسىم جاعدايدا بۇگىنگى ومىردەن جوعالىپ, ءوزىنىڭ تۇپكى بەينەسى قىپشاق حانى كوبەكتىڭ ۇلى ءبادىزشى سارجاننىڭ داۋىرىنە وتە الادى. وسىلايشا زاماندار مەن داۋىرلەر, وتكەن مەن بۇگىن, ءتىرى مەن ءولى, ارۋاق پەن ادامدار ءوزارا توعىسىپ, تىلدەسىپ, الماسىپ جاتادى. ۋاقىت پەن كەڭىستىككە باعىنباۋ, عالامداردى ەركىن شارلاۋ, كەدەرگىلەردى ەلەمەۋ – ميفوپوەتيكالىق تانىمنىڭ ءتول بەلگىسى. ولاي بولسا, م.ماعاۋين بۇل شىعارماسىندا رەاليستىك ستيلدەن سانالى تۇردە الشاقتاپ, كەرىسىنشە, فولكلورلىق تانىمعا تابان تىرەگەن دەپ ءتۇيىن جاساۋعا ابدەن نەگىز بار.
ءداستۇرلى تانىمدا ءتىرى ادامنىڭ ءمۇسىنىن قاشاۋعا, سۋرەتىن سالۋعا تىيىم سالىنادى, ويتكەنى, بابالارىمىز ادامنىڭ جانى سول بەينەلەرگە كوشىپ كەتەدى دەپ سەنگەن. تۇرىك حالىقتارى ادام ولگەن سوڭ ونىڭ بەينەسىن ەلەستەتىپ قۋىرشاق جاساعان, ءمۇسىن قاشاعان, كەيىننەن تۇل ورناتقان, ونداي نىساندارعا ارۋاق (ونگون) دەپ تابىناتىن بولعان.
حيكاياتتىڭ باسىندا جازۋشى رەۆوليۋتسيا ەرلەرىن سومداپ, توقىراي باستاعان ءمۇسىنشى دوسىنا س.ا.پولوۆتسەۆانىڭ «قىپشاق تاس مۇسىندەرى» دەگەن البومىن تارتۋ ەتەدى. ءمۇسىنشى ريزالىق ءبىلدىرىپ, جازۋشى دوسىنىڭ ءمۇسىنىن قاشاعىسى كەلەدى. وعان كەيىپكەر بىلاي دەپ جاۋاپ بەرەدى:
«– بولمايدى, – دەدىم, سارجاننىڭ شىنىمەن ايتىپ تۇرعانىنا كوزىم جەتىپ. – مەن تاڭىرىگە, ارۋاققا جانە تىلسىمعا سەنەتىن كىسىمىن. جاداعاي, جالعىز-اق ولشەمدەگى فوتوسۋرەت ەمەس, باسىڭنىڭ, بار ءبىتىمىڭنىڭ ناقپا-ناق كوشىرمەسى – قولدان جاسالعان سىڭارىڭ... مۇمكىن, شايتان قونار. ەڭ قورقىنىشتىسى – مەنىڭ جانىم ءوزىمدى تاستاپ, سول مۇسىنگە كوشىپ كەتەتىن شىعار. تۇگەل بولماسا دا, تەڭ جارىم, بولشەك بىتىسىمەن.... راقمەت, اۋرە بولماي-اق قوي, – دەدىم».
بۇل ەپيزودتى حيكاياتتاعى ميفولوگيالىق سانانىڭ قۇلاقكۇيى دەۋگە بولادى. سارجان البومدى اقتارىپ وتىرىپ, قىپشاق ارۋىنىڭ تاس مۇسىنىنە تاپ بولادى, وعان عاشىق بولىپ قالادى. ول ءمۇسىن ورنالاسقان ۋكراينانىڭ حەرسون وڭىرىنە ساپار شەگەدى, مۋزەيلەردى ارالايدى, بالبالدارمەن سىرلاسادى, قىپشاق تاريحىنا قاتىستى ەڭبەكتەرمەن ءجىتى تانىسادى. اقىرى, تاس مۇسىندەگى قىز – ايسۇلۋ بەگىم ء(حى عاسىرداعى جارى), ءوزىنىڭ ءبىر كەزدەگى قىپشاق ورداسىنداعى ءمۇسىنشى كوبەك ۇعلى سارجان ەكەنىن سەزىنەدى. سارجان بۇل سىردى جازۋشى دوسىنا ايتقاندا, ول باستابىندا ونەر يەسىنىڭ قيالى ەكەن دەپ ويلايدى, بىراق كەڭەس ءمۇسىنشىسى ۇكىمەت باسشىسىنان ەكى مەترلىك ەكى كوكشىل ءمارمار تاس الىپ, ەجەلگى مۇسىندەردى (ايسۇلۋ مەن ءوزىن) قاشاپ, ولارعا, ءتىپتى, جان بىتىرگىسى كەلەدى. بۇل ىسكە ايسۇلۋ بەگىم ايان بەرۋ ارقىلى قولداۋ كورسەتكەن سوڭ سارجان ىسكە شۇعىل كىرىسەدى. ءمۇسىن جاسالىپ بولعانشا سارجان ەكى دۇنيەنىڭ ورتاسىندا جۇرەدى, بۇرىنعى بابالاردىڭ الەمىنە بارىپ, ساياحاتتاپ كەلىپ وتىرادى. مەجەلى مەرزىمگە جەتكەندە دوسىن شاقىرىپ, مۇسىندەرگە جان كىرگىزۋ ءراسىمىن جاسايدى. مىناداي ارباۋ ءسوز ايتادى: «ۋا, ءتاڭىرىم! قۋات بەر, قۇتىن قايتار, جان بەر!».
ەجەلگى تۇرىكتەر جاندى قۇت دەپ تە اتايدى, دەمەك, جازۋشى ماگيالىق ەسكى ۇلگىگە دە يەك ارتادى. سونىمەن, سارجاننىڭ جانى ءوزى قالىپتاعان تاسقا اينالىپ, ول 1173 جىلعا قايتادان ءوتىپ كەتەدى دە, ونەر يەسىنىڭ قالا كوشەلەرىنە تۇرعىزعان مۇسىندەرى, ءتىپتى, ەنتسيكلوپەدياداعى ءومىربايانى دا قىرىق كۇننىڭ ىشىندە تىلسىم جاعدايدا جوعالادى. قىسقاسى, «باسقا ءبىر كەڭىستىك, باسقا ءبىر ولشەمگە» ءوتىپ, كوزدەن تاسا بولعان ءمۇسىنشى 2004 جىلى 19 قازان كۇنى جازۋشىنىڭ ۇيالى بايلانىسىنا حابارلاسادى. سويتسە, سارجان ەلىمىزدىڭ الىس ءبىر تۇكپىرىندە اۋىلدا سۋرەت پانىنەن ساباق بەرەدى ەكەن, ايسۇلۋ حانىم ەكەۋى ارعى قىپشاق الەمىنەن 1986 جىلى كوكتەمدە ورالعان كورىنەدى, قىزدارى دا بار, اتى – ايبيكە. سارجان دوسىنا «حالقىمنىڭ قاسيەتىن ايگىلەدىم. تاسپەن بەدەرلەنگەن تاريحىن جاسادىم... باقىتتى بولدىق, ايسۇلۋ ەكەۋىمىز. ەكى جالعاننىڭ دا قىزىعىن كوردىك... قوزى مەن بايان تاڭىرىدەن قۇشاقتارى جازىلماس ءۇش كۇندىك عۇمىر سۇراعان ەكەن. ال ءبىز, مىنە, وتىز... جوق, تۋرا قىرىق ءتورت جىل! بۇدان اسقان قانداي باقىت, قانداي مەرەي, مارتەبە بولۋى مۇمكىن!؟», دەيدى.
جازۋشى ەپيكالىق ساناداعى قوزى مەن باياننىڭ قايتا ءتىرىلۋ سارىنىن ادەيى ەسكە سالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۆتور فولكلورلىق ۇلگىلەردى مولىنان پايدالانا وتىرىپ, ءمۇسىنشىنى (ارينە, وقىرماندى دا) سوناۋ وتكەن عاسىرلارعا بابالار داۋىرىنە شارلاتا الادى, ءارى ناقتى دەرەكتەردى, ءتىپتى, بيبليوگرافيالىق مالىمەتتەردى ۇسىنا وتىرىپ, بۇگىنگى ونەر ادامىنىڭ ء(مۇسىنشى مەن جازۋشىنىڭ) نازىك بولمىسىن, تالايلى تاعدىرىن, ۇلتتىق رۋحتى ورالتۋ جولىنداعى كۇرەسىن, بۇل جولدا جاسالعان ءارتۇرلى كولدەنەڭ كەدەرگىلەردى شىنايى سۋرەتتەيدى. حيكاياتتا اۆتور ەجەلگى قىپشاقتىڭ سىنعان ءمۇسىنىن بۇتىندەۋدى ماقسات قىلعان ونەرپازدىڭ جانكەشتى ءومىرىن سۋرەتتەي وتىرىپ, قازىرگى قازاقتىڭ تولىمدى كەسكىن-كەلبەتى, ءىرى ءتۇر-تۇلعاسى بابالار مۇراتىمەن ۇندەسكەندە تۇگەندەلەدى دەگەن ويدى يشارالايدى.
«قىپشاق ارۋى» حيكاياتىندا ميفوپوەتيكالىق ارلەۋلەر كوركەمدىك قۇرال رەتىندە, شىنىمەن, مول قولدانىلعاندىقتان (راسىندا, بۇل تۋىندى جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ جەكە شىعارماشىلىعىندا عانا ەمەس, قازاق ادەبيەتىندە مۇلدە توسىن, سونى ءستيلدىڭ باسى بولعاندىقتان دا) سىرتتاي قاراعان جانعا شىعارما تىلسىم راي تانىتادى. بىراق شىعارمادا بۇگىنگى تۇرمىس-تىرشىلىك دەرەكتەرمەن سۋرەتتەلىپ, قوعامدىق-رۋحاني ومىرىمىزدەگى ادەپكى ىستەر اينا-قاتەسىز اشكەرەلەنىپ وتىرادى.
م.ماعاۋيننىڭ جاڭا باعىتتاعى پروزاسىنىڭ ىشىندەگى ەلەۋلى ءبىر شىعارما – «كەسىك باس – ءتىرى تۇلۇپ» حيكاياتى. بۇل شىعارمادا موڭعولياداعى قازاقتار تاريحىندا «جالاما ايداعان جىلدار» دەپ بەلگىلەنگەن قاندى وقيعا سۋرەتتەلەدى. استراحاندا 1860 جىلى تۋعان ۇلتى قالماق, رەسەي ازاماتى دالاما دامبيجانتسان امۋرساناەۆتىڭ (جەرگىلىكتى قازاقتار ونى جالاما دەپ اتاعان, م.ماعاۋين جا-لاما دەپ جازادى, ءبىز اۆتوردىڭ جازۋى بويىنشا بەردىك) موڭعولياداعى قازاقتارعا سالعان ويران-لاڭى, قاسىرەتتى زوبالاڭى حيكاياتتا كەڭىنەن كورىنىس تابادى.
«كەسىك باس – ءتىرى تۇلۇپ» دەگەن شىعارمانىڭ اتىنىڭ وزىنەن ەجەلگى ءسوز ونەرىنىڭ بەلگى-بەدەرى مەنمۇندالاپ تۇر. سەبەبى شىعىس حالىقتارىنىڭ ءسوز مۇراسىندا كەسىك باس, كەسىك قول ايەل وبرازى تۇراقتى كەزدەسەدى. ماسەلەن, قازاقتا «قۋ باس», «كيەلى باس سۇيەك», «مۇستاقىم» دەگەن ەرتەكتەردە تىلسىم كەرەمەتكە يە ءولى باستىڭ شىتىرمان ءومىر تاريحى باياندالادى. بىراق جازۋشى حيكاياتتا بەينەلەگەن «كەسىك باس» ەرتەگىدەگىدەي كەرەمەتكە يە بەيمالىم باس ەمەس, ول – رەسەيدىڭ كۋنستكامەرا مۋزەيىندە ساقتالىپ تۇرعان, فورمالينگە باتىرىلعان قانىشەر قالماق جا-لامانىڭ باسى, ال, ء«تىرى ت ۇلىپ» – ول – چەحياداعى مۋزەيدە ساقتالعان قازاق بەكزاداسى اقىنبەك مارقۇمنىڭ تەرىسى ەكەن. ەرتەكتەردە «قۋ باس» ءتىرىلىپ, ءوز تاريحىن باياندايدى نەمەسە سول باس سۇيەكتەگى سىرلى جازۋ شىندىققا اينالادى. حيكاياتتا, كەرىسىنشە, اۆتور «كەسىك باس» پەن ء«تىرى ت ۇلىپتىڭ» تاعدىرىن ءوزى سۋرەتتەيدى. شىعارمانىڭ الدىمەن اتى, ودان كەيىن ىشىندەگى شىتىرمان حيكاياتتىق سارىندار فولكلورلىق ۇلگى-بەدەردى كورسەتىپ تۇر.
م.ماعاۋين بۇل شىعارماسىندا ءميفتىڭ ءتىرىلۋىن, قازاقتىڭ ەمەس, ناقتىراق ايتقاندا, موڭعول مالشى-اراتتارىنىڭ اراسىندا ايتىلاتىن ء«امىرسانانىڭ قايتا تىرىلەتىندىگى» تۋرالى ءميفتىڭ ومىرگە ورالۋىن تاڭبالايدى. تەگىندە, ايگىلى ساردار ءامىرسانا (كەزىندە ابىلايحانعا كەلىپ پانالايتىن جوڭعاريا قولباسشىسى) مانج-تسين اسكەرىنەن جەڭىلىپ, ورىسقا قاراي باس ساۋعالاپ, اتتاناردا ەلىنە «مەن كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە قايتا كەلىپ سەندەردى ءشۇرشىت-قىتايدان ازات ەتەم!», – دەپ, سەرت بەرگەن دەسەدى. حالىقتىڭ ساناسىندا باتىردىڭ وسى سەرتى ۇزاق ساقتالعانى سونداي, دوربەتتەر ورىس ساۋداگەرى ۆ.ۆ.بۋردۋكوۆقا كەزدەسكەندە ء«امىرسانا قاشان كەلەدى؟ ءبىزدى قاشان قىتاي ەزگىسىنەن قۇتقارادى؟ ول تۋرالى حابار-وشار بار ما؟» – دەپ, ۇنەمى سۇرايتىن بولعان. مۇنداي ۇعىمعا جەتكىزۋشى تاعى ءبىر سەبەپ, بۋددا ءدىنىنىڭ تۇسىنىگىندە ارۋاقتى ەرلەر باسقا ادامنىڭ كەيپىندە ومىرگە قايتادان تۋىپ, قاسيەتتى اۋليە – قۇبىلعان بولىپ جاراتىلا الادى دەگەن نانىم دا بار. موڭعولياعا اق تۇيەلى ديۋانا كەيپىندە كەلگەن جا-لاما حالىقتىڭ وسى پاك سەنىمىنە داپ-دايىن قوجا بولا قالادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ول حالىق زەردەسىندەگى ءامىرسانا تۋرالى ءميفتى قايتا تىرىلتكەن بەينە ەكەنى داۋسىز. حيكاياتتا قايتا تىرىلگەن ءامىرسانا بەينەسىن جازۋشى بىلايشا ورنەكتەيدى:
ء«وزىن باياعى ءامىرسانا حاننىڭ قايتا تىرىلگەن ءازيز تۇلعاسى – قۇبىلعان دەپ جاريالاعان, قوس وركەشى بالاداي اق اتانعا مىنگەن جۇمباق لاما ساسكە ءتۇس, ساۋدا ابدەن قىزعان, ۋ-دۋ, اشىق-جايساڭ ءبىر كۇنى ءدال وسى بازارعا كەلىپ كىرۋى ءتيىس ەدى...
– ءامىرسانا... – دەگەن تۇنشىعىڭقى ءۇن ەستىلدى توپ ورتاسىنان.
– ءامىرسانا...ءامىرسانا... – دەستى تاعى ءبىر داۋىستار.
داۋىسقا دابىر قوسىلدى, دابىر-گۋىلگە, گۋىل-جاپپاي ۇرانعا اينالدى...
– ۋا, حالقىم! – دەگەن, كۇمبىرلەگەن ءۇن ەستىلدى بيىكتەن. – ءدال تاپتىڭدار. سونىمەن قاتار ناقپا-ناق ەمەس. ءامىرسانا قايتىپ ورالدى. ول راس. بىراق ءوزى ەمەس. جاڭعىرىپ, جارالعان ءتىرى كەيپى. قۇبىلعان! مەن – جا-لاما, تيبەتتە, لحاساداعى دالاي-لامانىڭ وزىنەن باتا العان, ماڭگىلىك ءومىر داراعىنىڭ قاسيەتتى جاپىراعىن جەگەن جا-لاما, سول ءامىرسانانىڭ تۋعان شوبەرەسى بولام! ءيا, مەن – قۇبىلعان ءامىرسانا!».
اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا دەگەندەي, اقىرى, قوبدا قالاسىن مانج-قىتايدان ازات ەتكەننەن كەيىن جا-لامانىڭ اتاق-ابىرويى ارتىپ, ول باتىس ولكەنىڭ جارتى پاتشاسىنا اينالادى. قازاقتاردى قىرىپ-جويىپ, ىشكەرى قونىس اۋدارتىپ, كونبەگەن اقىنبەكتىڭ تەرىسىن تىرىدەي سويىپ, ت ۇلىپ جاسايدى. بۇل وقيعانىڭ كۋاگەرى, حالىق اقىنى ناجىكەش تاڭقاي ۇلى بىلاي دەپ جىرلايدى: «جايلادىق جاز ماۋسىمدا ولوننۋرعا, لاشكەردىڭ وكىمىمەن باردىق زورعا. سويعىزىپ اقىنبەكتى بىتەۋ ت ۇلىپ, قۇتىلماس ابدەن تۇستىك تەمىر تورعا».
ءامىرسانانىڭ قايتا ءتىرىلۋى تۋرالى اڭىزداۋ ۇلت ازاتتىعىن اڭساعان حالىقتىق ميف بولسا, بۇل ادام بالاسىنا جات زۇلىمدىق تۇسىنىك جا-لامانىڭ سىرقات ساناسىنان تۋعان وزگەشە جىرتقىشتىق كەسەل بولسا كەرەك. جانى شىعۋعا اينالعاندا ءشايىت اقىنبەك قانىشەردى قارعاپ كوز جۇمادى:
«جا-لاما! قارعىس اتسىن سەنى! باسىڭ نايزاعا شانشىلسىن! ەتىڭدى يت جەسىن! ەكى جالعاندا تىنىم تاپپا! تۇراعىڭ توزاقتىڭ تورىنەن بولسىن!».
بۇل قارعىس اينا-قاتەسىز ورىندالعانى حيكاياتتىڭ سوڭىندا كورىنىس تابادى. ءيا, موڭعوليانىڭ رەۆوليۋتسيالىق قىزىل وكىمەتىنىڭ كوسەمى د.ءسۇحبااتاردىڭ بۇيرىعىمەن نانزاد باتىر, دۋگارجاۆ, داش باستاعان توپ ب ۇلىكشىل قانىپەزەر جا-لامانىڭ بەكىنىسىنە شەبەرلىكپەن ەنىپ, ونى اتىپ ولتىرەدى.
وسى تاريحتىڭ كوركەم جاڭعىرىعى حيكاياتتا نانىمدى سۋرەتتەلەدى. جاۋىنگەر داش اتىپ ولتىرىلگەن جا-لامانىڭ باسىن كەسىپ الىپ, ونىڭ ءتانىن يتكە جەگىزەدى دە, كەسىك باستىڭ بۇزىلماي ساقتالۋىن ويلاستىرادى. سول كەزدە جا-لامادا قۇلدىقتا ارىپ-اشىپ جۇرگەن قازاقتىڭ ەكى شالى وعان كەزدەسىپ, اقىل كەڭەس بەرەدى.
«ەكى اقساقال ءارى ابىرجىپ, ءارى تاڭىرقاپ, ازعانا وتىردى دا, ز ۇلىمدىققا وراي جازا عوي دەپ توقتاعان. اقىرى, كۇتپەگەن كەڭەس شىعاردى. از-مۇز تۇز ءسىڭىپ, ءبىرشاما سورعىعاننان كەيىن, باستى سەكسەۋىلدىڭ تۇتىنىمەن ىستاۋ كەرەك ەدى. قازاقتىڭ شالدارى باسقاشا قيسىن تاپتى. تورسىق, تورسىق بار عوي. قىمىز اشىتاتىن. موڭعولدىڭ ەمەس, قازاقتىڭ تورسىعى. سونداي بولۋى كەرەك دەپ ۇعىندىردى. ءيا, تالاي كورگەن – ابدەن ىستالعان تەرىدەن تىگەدى ەكەن. مىنا جا-لامانىڭ باسى سول تورسىقتاي بولىپ ىستالسا, قانداي جاقسى... داشتىڭ كوڭىلىنە قونا كەتتى».
استراحان قالماعى جا-لاما اتا-بابا كەگى ءۇشىن قازاقتىڭ قىر سوڭىنا تۇسسە, الاشتىڭ قاراپايىم ەكى قارياسى ونىڭ باسىن باپپەن ىستاپ, كەك قايتارعانى تۇسپالدانادى. كەسىك باس ء«جۇز جىل كورمەدە تۇرسا دا, بۇزىلماستاي» ىستالىپ بولعان سوڭ جا-لاما تۋرالى جالپاق موڭعول جۇرتىنا تارالعان اڭىز-لاقاپتىڭ سوڭىنا نۇكتە قويىلادى. ياعني, حيكاياتتىڭ باسىندا جاندانعان ميف ەندى «ولەدى». ول بىلايشا كورىنىس تابادى:
«جا-لامانىڭ تۇزدالعان, ىستالعان, قازاقتىڭ كون تورسىعىنداي قاتىپ-سەمگەن كەسىك باسى نايزاعا شانشىلدى. ورتالىق رەۆوليۋتسيالىق وكىمەت الدامشى لاما, قانىشەر قاراقشىنىڭ شىنىمەن ولگەنىن, ەندى قايتىپ ورالماسىن, ەشقانداي ب ۇلىك, تولقۋعا جول جوق ەكەنىن, جاڭا, قىزىل ءدىننىڭ كۇش-قۇدىرەتىن ايگىلەۋ ءۇشىن سىرتتان كەلگەن سەنىمدى قالماق شەرىكتەرىنەن ارنايى جاساق قۇرىپ, نايزا ۇشىنا بەكىتىلگەن باستى جاڭعىرعان, جاڭارعان ۇلىستىڭ بارلىق ايماعىندا وتىرعان ەڭبەكشى حالىققا كورسەتىپ شىعۋ تۋرالى جارلىق بەردى.
جا-لاما ءولىپتى! باسى نايزاعا شانشىلىپ, ەل ارالاپ ءجۇر!..».
سونىمەن, حيكاياتتا 1912 جىلى اقىنبەك ايتقان قارعىس 1922 جىلى ورىندالىپ, جا-لامانىڭ ەتىن يت جەپ, باسى نايزاعا دا شانشىلادى. قارعىستا قاپىسىز ايتىلعانداي, «جانى دا ەكى دۇنيەدە تىنىش تاپپاعانى» بىلايشا بەينەلەنەدى:
«حح قاتىگەز, تەمىر عاسىر دۇنيەگە اكەلگەن ءاششادى قۇبىجىقتار اۋلەتىنىڭ بىرەگەيى عانا ەمەس, ەڭ العاشقى ءىرى تۇلعاسى جا-لامانىڭ قانعا تويماعان جارالى جانى كۇنى بۇگىنگە دەيىن تىنىم تاپقان جوق, ءوزىنىڭ كەسىك باسىن كۇزەتىپ, لەنينگراد-پەتەربۋرگتا ءالى ءجۇر دەسەدى».
جازۋشى «كەسىك باسقا اقى بەرسە دە, جۋىماس ەدىم. ءتىرى تۇلۇپتى سۇراپ ءجۇرىپ, ءوز كوزىممەن كوردىم...ءتىرى تۇلۇپتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى رەتىندە», دەيدى وسى كۇنگى پراگاداعى كەڭىستىككە قايتا ورالىپ.
حيكاياتتىڭ سوڭىندا جازۋشى ادامعا جاسالعان قيانات ادامزاتقا ورتاق ەكەنىن سەزدىرىپ, تالاي زوبالاڭدى باستان كەشكەن قازاقتىڭ سىرتقى تەرىسى سويىلسا دا, ىشكى جۇرەگى, ءور رۋحى قالپىندا قالا بەرگەنىن ايگىلەپ, الاش ۇرپاعىن قايسارلىققا ۇندەيدى, ەرەكشە فيلوسوفيالىق ءتۇيىن جاسايدى:
«تەرىمىز تىرىدەي سىپىرىلدى. سۇيەگىمىز عانا قالعان. قۇرى جان دىڭكەلەپ, قۋ سۇيەك ساۋدىراپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتىپپىز. زارىعاسىڭ, قامىعاسىڭ, بىراق تاۋبە ايتپاسقا تاعى امالىڭ جوق... تەرى – سىرتقى كەپ. حالىقتىڭ ءوزى ەمەس, جامىلعىسى, اۋىسپالى كيىمى. تاريحتىڭ ۇزاق جولىندا تاعى ءبىر وزگەرىپپىز. سۇيەك ءبۇتىن. جارا جازىلادى. ايتكەنمەن... اۋەلگى, تۋما كەبىمدى ۇمىتا المايدى ەكەم. قۋانىشتى دا, قايعىنى دا. نەشە مىڭ جىلدىق عۇمىرىمنىڭ جارىم ساعات, جارتى مينۋتىن».
م.ماعاۋيننىڭ قوعامدىق ساناعا ءدۇمپۋ تۋعىزعان كەلەسى ءبىر رومانى – «جارماق». «جارماقتا» قازاقستاننىڭ قازىرگى قوعامدىق-ساياسي ومىرىندەگى شەشىمىن تاپپاعان كەلەلى ماسەلەلەر ءسوز بولادى. بۇندا باس كەيىپكەر ەكىگە جارىلعان – مۇرات قازىبەكوۆ ۇلتتىق رۋحتىڭ جوقشىسى كەدەي تاريحشى, ال, ونىڭ جارتى بولشەگى – مارات قازىبەكوۆ كەرىسىنشە, داۋلەتتى بيزنەسمەن, بيلىكتەگى ەليتا.
تەگىندە, ءبىر ادامنىڭ ەكىگە جارىلۋ سارىنى قازاق ەرتەگىلەرىندە, الەمدىك ادەبيەتتە كەزدەسەتىن سارىن. روماندا مۇنداي جاعدايات بىلايشا كورىنىس تابادى: «بالجاننىڭ ءوڭى بۇزىلىپ كەتتى. يەگىنە دەيىن كومىلىپ, كورپە استىنا تىعىلعان. «سەن...سەن... – دەيدى ءدىر-ءدىر ەتىپ. – سەن... ەكەۋ ەكەنسىڭ عوي!», «بالجان, بالجان... قورىقپا, بۇل مەن عوي!», – دەيدى, ءتىپتى دە, مەن ەمەس, تەك ماعان ەگىزدىڭ سىڭارىنداي ۇقسايتىن بىرەۋ».
مىنە, ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك بىتىرگەن دارىندى تاريحشى جاس عالىمنىڭ ءبىر ءوزى تىلسىم جاعدايدا ەكىگە ءبولىنىپ, ءبىرى – جان جولىندا, ءبىرى ءتان جولىندا قىزمەت ەتەتىن جولايرىققا تۇسكەن ءساتى. ء«بىر ءبۇتىن – قوس جارماق. اناۋ, كەتكەن جارماعىم العاشقى قادامىنان باستاپ, ماعان تيەسەلى بار يگىلىككە يە بولعان. اۋەلى جۇرەك ەمەس, ەسەپپەن قوسىلعان سۇلۋ جار, وعان جالعاس مولشىلىق ءومىر, باراقات تىرشىلىك... بەرىك, ناقتى باعدار – بار بولىپ, باي بولىپ, تىنىشتىقتا داۋرەن ءسۇرۋ – باسقا نيەت, پيعىلدان ادا. ال مۇنداعى جارماق – قۇر كەۋدە عانا. راس, تەرەڭ ءبىلىم, ۇلتتىق تانىم, بىراق سوعان وراي قاجىماس قايرات, قايىسپاس جىگەر جوق».
سونىمەن, جاڭا قازاق سەناتور مارات بەيسەن ۇلى «اقىرزامان ادامى. قازاق اقىرزامانىنىڭ. بۇكىل دۇنيەدەن تۇڭىلگەن – ەشتەڭەدەن تايىنبايدى, يمان, ۇياتتان ادا – ەشكىمگە سەنبەيدى, سويتە تۇرا, ومىرگە وتە قۇشتار. ونىڭ ۇعىمىنداعى ءومىر – بيلىك پەن بايلىق».
بيزنەسمەن مارات بەيسەن ۇلى ءوز سىڭارى مۇراتقا اقشا تولەپ, ەجەلگى قىپشاق ۇلىسى تۋرالى كولەمدى كىتاپ تا جازدىرادى. ونى ءوز اتىنان شىعارعىسى كەلىپ, بارىمتالاپ الادى, بايلىققا ماس بولعان جاڭا قازاق سەناتور بولىپ سايلانعان سوڭ سىڭارىن, ياعني قارا حالىقتى جابىرلەۋمەن اينالىسادى. بۇعان توزبەگەن زيالى مۇرات ونى ءولتىرۋدىڭ ءتاسىلىن تابادى, سەبەبى تاريحشى مۇرات وزىنە قول جۇمساسا, ونىڭ جانى ءبىر – جارماعى سول ساتتە كوز جۇماتىنىن تۇسىنەدى. مارات بەيسەن ۇلى پارلامەنتتە «قازاقستان: دەموگرافيا جانە يمميگراتسيا» دەگەن تاقىرىپتا ۇلتسىزدانۋ ۇرانىن كوتەرىپ جاتقاندا ونىڭ سىڭارى مۇرات قول تۇزاققا اسىلا قالادى, سول ساتتە سەناتوردىڭ دا ءتىلى كۇرمەلىپ, بۋىنىپ, جاھاننامعا قابات اتتانادى.
ءبىر قىزىعى, مۇراتتىڭ جانى ۇشىپ, اسپاننىڭ ەكىنشى قاتىنا كوتەرىلگەندە سىڭارىنىڭ جانى كەلىپ, وعان قوسىلا كەتەدى. بۇل دا – بايىرعى تانىمنىڭ بەلگىسى. «ەندى عاراسات مايدانىندا بىرگە جاۋاپ بەرەمىز, ەكى كىسى, ەكى عۇمىر ەمەس, ءبىر كىسى, ءبىر عۇمىر رەتىندە. مەن عانا. جالعىز ءوزىم», دەپ تولعانادى زيالى مۇرات بەيسەن ۇلىنىڭ رۋحى.
جازۋشى م.ماعاۋيننىڭ جاڭا رومانىنىڭ باس كەيىپكەرى جارماق ەسىمىنىڭ ارعى تامىرىندا ەسكى تۇركىلىك تاريحي تانىمنىڭ قاتپار-قىرتىسى مول. جارماق دەگەن ءسوز «جارىلۋ», «جارتى بولۋ», «جارىمجان» دەگەن ۇعىمدى دا, سونىمەن بىرگە جارماق, ياعني «سوقىر تيىن» دەگەن ماعىنانى دا بەرەدى.
جارتى باستى, جارتى دەنەلى ادام بەينەسىندەگى ميفولوگيالىق كەيىپكەردى تاتار, باشقۇرتتار «يارىمتىك», موڭعولدار ەرەمدەگ-زەرەمدەگ (جارىمجان, مۇگەدەك) دەپ اتايدى.
ءدىڭى بەرىك, تامىرى تەرەڭ الىپ شىنارعا اينالعان ءسوز زەرگەرى م.ماعاۋين وسىنداي تۇركىلىك تۇپبەينەلەردى ارقاۋ ەتىپ, ءبىر ادامنىڭ ەكىگە جارىلعاندىعىن شىم-شىتىرىق تارتىسپەن سۋرەتتەيتىن ايگىلى زاماناۋي رومانىن كەيىپكەرىنىڭ اتى مەن ارەكەتىنە ۇقساتىپ «جارماق» دەپ ادەيى اتاعان.
سايىپ كەلگەندە, بۇل – تاۋەلسىزدىك العان سوڭ ونىڭ قىزىعى مەن شىجىعىنا بوككەن بايشىكەش جاڭا قازاقتار كاپيتاليزمنىڭ سىلدىراعان سوقىر جارماعىنا اشكوزدىكپەن تالاسىپ, ەسىنەن اداسىپ, قارا حالىقتى دا, قۇدايدى دا ۇمىتقاندىعى تۋرالى, مۇنىڭ اقىرى ەلدىڭ بولاشاعىنا ولشەۋسىز زارار بولاتىنىن اقساقالدىقپەن ەسكەرتكەن وسيەتنامالىق تۋىندى. كلاسسيك جازۋشى قازاق قوعامىندا ورىن الىپ وتىرعان جاڭا قازاق پەن ەسكى قازاقتىڭ اراسىنداعى قايشىلىقتى, ءدۇبارا-دۇرەگەيلەر مەن ۇلت زيالىلارىنىڭ ورتاسىندا ءورىس العان جىكتى شەبەرلىكپەن سۋرەتتەگەن. بۇل كەسەل تەرەڭدەي بەرسە, ۇلت تۇتاستىعىنا نۇقسان كەلەتىندىگىنە دايەكتى كوز جەتكىزىپ, داناگويلىكپەن دابىل قاققان. قازاقستانداعى ساياسي-الەۋمەتتىك ءومىردى دەرەكتى تولعاممەن ورە سۋرەتتەگەن شىنشىل شىعارماعا ميفوپوەتيكالىق بوياۋلار ناقىستى ساۋلە ءتۇسىرىپ, روماننىڭ كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىن كۇردەلەندىرىپ تۇر دەۋگە نەگىز بار.
قازاق حالقىنىڭ بەدەرلى تاريحى مەن شىنايى ءومىرىنىڭ قالتارىس-بۇلتارىستا ەسكەرۋسىز قالىپ ايتىلماي كەلگەن تىڭ پاراقتارى اتالعان شىعارمالاردىڭ التىن ارقاۋىنا اينالعان. ءومىر-تىرشىلىگىمىزدىڭ كۇندەرەگى, تەرەڭ تاريحىمىزدىڭ ءتىرى شەجىرەسى سەكىلدى شىنشىل رەڭدەگى بۇل شىعارمالار فولكلورلىق ايشىقتى بوياۋلارمەن شەبەر ارلەنىپ, جاڭا ستيلمەن اشەكەيلەنگەندىكتەن وقىرماندى كوكوراي كوركەمدىك الەمگە جەتەلەپ, عاجايىپ تىلسىم سىرلارعا ساياحات جاساتا الادى.
اقەدىل تويشان ۇلى,
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ ساراپشىسى, فولكلورتانۋشى عالىم