باعزى بابالارىمىز بالالارىنا ات قويۋدا سالت پەن داستۇرگە بارىنشا جۇگىنگەن. مۇنى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەڭبەكتەرىنەن دە تابامىز. ول ىرىم, ادەپ-عۇرىپتار تۋرالى ايتا كەلىپ: «بولاشاقتا ءبىر جاقسىلىق بولۋىن تىلەپ ايتىلاتىن ادەپ-عۇرىپتار دا ىرىم دەپ ايتىلادى. ماسەلەن, بىرەۋدىڭ ۇلى جوق بولىپ, ايەلى قىز تۋا بەرسە, ول سوڭعى ءبىر قىزىنىڭ اتىن ۇلتۋعان, مايكوت قويادى, ونداعى ويى كەلەسى بالام ۇل بولسىن دەگەندىك» دەپ جازادى.
وسىنداي ىرىممەن قوياتىن ەسىمدەر باسقا ۇلتتاردا دا كوپ. ماسەلەن, بالالارى شەتىنەي بەرگەن جاعدايدا تۇركىمەندەر كەلەسى تۋعان ۇلىنا دۋردى, وزبەكتەر توحتا, ماحكام (مىعىم, مىقتى), قازاقتار مەن قىرعىزدار توقتامىس, تۇرار, تۇراعۇل دەپ ات قويادى.
وتباسىندا قىزبالا كوپ بولىپ, ۇلعا ءزارۋ ادامدار دا وسىنداي ىرىمدارعا جۇگىنەدى. قازاقتار مۇندايدا قىزىنا ۇلبوسىن, ۇلتۋار, قىزتۋماس, جاڭىل, جاڭىلسىن, توقتاسىن دەپ ات قويادى. ال تۇركىمەندەر يستەر, داعىستاندىقتار قىزتۋمان, قىرعىزدار بۋرۋلچي (بۇرىلشى), توقتابۋبۋ, التايداعى سويوتتار كەرەچوك دەپ ات تەليدى. ەگەر التى نە جەتى قىزدان سوڭ ۇل تاپسا, اكە-شەشەسى سوڭعى قىزىن «قۇتتى بولدى, مايكوت قىزىم» دەپ ەرەكشە ەركەلەتىپ وتىرادى. وتباسىندا بىرىڭعاي قىزبالا دۇنيەگە كەلگەندە سوڭعى قىزدى ەركەكشە كيىندىرىپ قوياتىن دا ىرىم بار.
مۇسىلمان حالقى كوبىنە ۇل-قىزدارىن جىن-شايتاننان, ىبىلىستەن ساقتاندىرۋ ءۇشىن پەرزەنتتەرىنە ەلەۋسىز, ءتىپتى كەيدە ەرسى ات تا قويا بەرەدى. ورتالىق ازيا حالىقتارىندا ۇلدارىنا يتباي, كۇشىكباي دەپ ات قويۋ ءۇردىسى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. سونداي-اق كاۆكاز حالىقتارى (وسەتين, كاباردين) وتباسىندا بالا تۇرماسا جاڭا تۋعان بالاعا يتكە بايلانىستى ات قويادى. ولار بالانى الىپ كەتەتىن شايتاندار يتتەن قورقادى دەپ تۇسىنگەن. «ھە» بۋىنى يت دەگەن ماعىنا بەرەدى. ارابتار وسىعان بايلانىستىرىپ ھەسان, ھامەيد, ھەرزەت دەگەن ات قويادى. قۇمىقتار اقمىسىق, كۇشىك دەپ بالالارىنا ات قوياتىن بولعان. كۋتايسي گرۋزيندەرى دە بالاعا يت اتىن قويعان. بالا ناۋقاستانىپ قالعان جاعدايدا وعان ۋاقىتشا ءيتتىڭ اتىن بەرگەن. قازاقتاردا دا «يت ءتيدى» دەگەن ىرىم بار. بالالارى شەتىنەي بەرگەن وتباسىلاردىڭ پەرزەنتتەرىنە يت اتىن تەلۋى ياكۋتتاردا دا بار ەكەن. ولاردىڭ اراسىنان مايترۋك, بۋرگاس دەگەن ات ەستىسەڭىز, بۇل يتكە بايلانىستى قويىلعان دەپ ۇعىنا بەرىڭىز. ورال باشقۇرتتارىندا كۇشىك ەسىمدى ادامدار كوپ. كاگين تاتارلارى يت, التايلىقتار يتكودەن دەگەن اتتى ءجيى قولدانادى.
جاڭا تۋعان نارەستەگە كوز تيمەس, شايتان, ءىبىلىس الماس ءۇشىن ەرسىلەۋ ەسىم بەرەتىن ادەت تەك بىزدە عانا ەمەس, باسقا دا حالىقتاردا بار. ايتالىق, وسەتين حالقى قوڭىز دەگەن ەسىمدى بالالارىنا قينالماي قويا سالادى. قازاقتار يتباي, كۇشىك, كۇشىكباي, كوتىبار دەگەن ەسىمدەردى كوز تيمەس ءۇشىن قويىپتى.
ەرتەدە بالاسى تۇراقتاماعان ءۇي پەرزەنتتەرىن ازىرەيىلدەن قورعاۋ ءۇشىن ونى باسقا ۇيگە اپارىپ تاستاعان. ەكى-ءۇش كۇننەن سوڭ بالاسىن قايتادان ساتىپ العان. مۇنداي ىرىم وزبەكتەردە, تاجىكتەردە, قۇمىقتاردا دا كەزدەسەدى. قازاقتاردىڭ ساتىپالدى, ساتىلعان دەگەن ەسىمدەرى وسى ىرىمعا قاتىستى.
فەرعانا وزبەكتەرى بالالارىن امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن پەرزەنتتەرىن باسقا ايەلدىڭ باۋىرىنا سالادى. ول ايەل بالانى اپتا بويى باعادى. سوسىن اكە-شەشەسى بالانى ساتىپ الۋعا بارادى. بالانى باققان ايەلگە كادە-سىيىن جاساپ, پەرزەنتىن قايتا ساتىپ الادى. وزبەكتەردە دە ساتىپالدى دەگەن اتتىڭ ءجيى كەزدەسۋى وسىدان شىققان. ولار قىزعا «ساتقىن» دەگەن دە ات قويا بەرەدى.
بالالارىن ءتۇرلى پالە-جالادان ساقتاۋ ءۇشىن قازاقتار ەلەۋسىز, ەرسىلەۋ, قوراش ات قويسا امان تۇرادى دەگەن بابالارىمىزدىڭ وسى ءبىر قوجاناسىر قىلىعى زامانىنىڭ زاڭعار اقىنى قادىر مىرزا ءالىنىڭ ولەڭىنە دە ىلىكتى. اقىننىڭ «قازاقى قۋلىق» اتتى ولەڭىنەن ءۇزىندى بەرەيىك:
ويلاۋعا اركىم ەرىكتى,
بەرىلگەن بابام ويعا مىڭ.
قۇدايدان سوسىن كورىپتى,
بالاسى تۇرماي قويعانىن.
...ودان سوڭ تۋعان بالانىڭ,
تويىنا تۇيە سويىپتى.
شۋلاتىپ بايتاق دالانى,
شوقپىت دەپ اتىن قويىپتى.
قازاقتىڭ قىردا جەلدەگەن,
قىلىعى سو ءبىر ۇنايدى:
الدانىپ ءجۇرىپ پەندەدەن,
الداماق بولعان قۇدايدى!
ءجا, اقىننان اسىرىپ ايتا الماسپىز. كىسى ەسىمى كوركى مەن اقىلىنا ساي كەلىپ تۇرسا قانداي عانيبەت!
بىراق ءبىز ۇل-قىزدارىمىزدىڭ وسە كەلە قالاي قالىپتاساتىنىن بىلمەيمىز عوي. باستىسى, «بالانى جاستان» دەپ بالاڭىزعا سانا مەن سالتتى بەسىكتەن باستاپ ءسىڭىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىز. سوندا ءاربىر جەتكىنشەك ءوز ەسىمىنە لايىق تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى.
سابىربەك ولجاباي