اباي ءۇنى – حالىق ءۇنى

ۋنيۆەرسيتەت قىزمەتى جاستارعا ءبىلىم مەن تاربيە بەرۋگە باعىتتالعاندىقتان پرە­زي­دەنتتىڭ بۇل ماقالاسىن ەڭ الدى­مەن ءبىلىم سالاسىنا جۇكتەلگەن ۇل­كەن جاۋاپ­كەرشىلىك ءارى مىندەت دەپ قابىل­دايمىز.

ابايدىڭ ومىرلىك اسىل مۇراتى – ەلدى تۇزەتۋ, ۇلتتى تاربيەلەۋ ەدى. اباي ادام بالاسىنىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋى تۋرالى باتىس پەن شىعىس فيلوسوفياسىن, كونفۋتسي سىندى وي الىپتارىن تولىق زەرتتەگەننەن كەيىن ءوزىنىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن قالىپتاستىردى. ادامزات بالاسىنا «ادام بول!», ادامدىق قاسيەتتەرىڭدى ءومىرىڭنىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتاي ءبىل دەپ ۇران تاستادى. اباي ءوزى­نىڭ بۇكىل بولمىسىن, وي قۋاتى مەن اقىن­دىق كۇشىن ادام بويىنداعى كىسىلىك پەن ادامگەرشىلىكتى, ءبىلىم مەن پاراسات­تى, ادىلەتتىلىك پەن قايراتتى, ەل قامىن, قالا بەردى, بۇكىل ادامزات قامىن جەيتىن كەمەل تۇلعا, «تولىق ادامدى» تاربيەلەۋ جولىنا جۇمسادى. وسەك, وتىرىك, ماقتانشاق, ەرىنشەك, بەكەر مال شاشپاق سىندى كۇللى رۋحاني كەسەل­دەردەن اۋلاق بولۋعا شاقىردى. حا­كىم اباي ءۇشىن ادامدى جاراتقان اللا بول­عاندىقتان «ادامدى ءسۇيۋ, اللانىڭ حيك­مەتىن سەزىنۋ» ونىڭ ادامدىعىن انىق­تاماق. مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە اباي­دىڭ پەداگوگيكالىق ءىلىمى قاي ەلدىڭ دە ۇرپاق تاربيەلەۋ ىسىندە باسشىلىققا الىپ, تاجىريبەسىنە ەنگىزۋگە تۇرارلىق ەسكىر­مەيتىن ءىلىم.

پرەزيدەنت ۇلى ابايدىڭ تاعىلىمى ارقىلى قازاقستاندىق قوعامدى ىزگىلەندىرۋ ماسەلەسىن استىن سىزىپ كورسەتتى. «اباي­دىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالا­سىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينس­تيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك», دەدى. وسى رەتتە «ابايداي تۇڭ­عيىق وي مەن سىرشىل سەزىم يەسىن جاس ۇر­پاققا قالاي تانىتىپ, قالاي وقىتىپ ءجۇر­مىز؟ ابايدى تانۋ جانە تانىتۋ دارە­جەمىز قانداي؟ جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا اقىننىڭ رۋحاني مۇراسىن سىڭىرە الدىق پا؟ كەلەر ۇرپاققا بولاشاققا اپارار باعا جەتپەس قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى رەتىندە امانات ەتە الدىق پا؟», دەگەن زاڭدى ساۋالدار تۋىندايدى. ادىلدىگىن ايتۋ قاجەت, «ابايتانۋ» ءپانىن مەكتەپكە ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعانى قا­زاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندارىن عانا ەمەس, جالپى ۇستازدار قاۋىمىن قۋانت­تى. سوندىقتان جوعارى مەكتەپتە ابايتانۋ كۋرسى پەداگوگيكالىق ماماندىق­تاردىڭ بارلىعىنا مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزىلگەنى دۇرىس دەپ سانايمىن. پاندەر جۇيەسىنە ەنگىزىلىپ, ساعات سانى ناقتى كور­سەتىلمەسە, جاس وسكىندەردىڭ بويىنا اباي دانا­لىعىنىڭ ءدانىن سەبۋ جاي عانا يدەيا كۇيىندە قالا بەرمەك.

بىزدەر, ۇستازدار, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ, اباي مۇراسىن بالاباقشادان باستاپ جوعارى مەكتەپكە دەيىنگى دەڭگەيدە وقىتۋدىڭ ورتاق تۇجى­رىمداماسىن جاساپ, ەنگىزۋىمىز قاجەت. سول تۇجىرىمداما بويىنشا مەملەكەتتىك ستان­دارتقا نەگىزدەلگەن باعدارلامالار كەرەك. تۇجىرىمدامانى جاساۋعا فيلولوگ-عالىمدار عانا ەمەس, پەداگوگتار, پسيحولوگتار, فيلوسوفتار, الەۋمەتتانۋشىلار, IT-ماماندارى دا تارتىلۋى ءتيىس.

ۇلتتىق بولمىسىمىزدى قالىپتاس­تىرۋ ەڭ الدىمەن بالاباقشا مەن مەكتەپتەن, ءبىلىم بەرۋ ءىسى مەن تاربيەدەن باس­تالاتىنى تۇسىنىكتى. وسى رەتتە ەڭ ال­دىمەن, مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنت جاستار اراسىندا ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن قانشالىقتى بىلەتىنىن, ولاردىڭ قۇندىلىق باعدارلارىن انىقتايتىن الەۋمەتتىك ساۋالنامالار, مونيتورينگ جۇرگىزۋ تاعى باسقا جۇ­مىستار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. جاسىراتىنى جوق, قازىرگى جاستارىمىزدىڭ سانا-سەزىمى مەن بولمىسىنا باتىس مادەنيەتىنىڭ ىق­پا­لى ارتىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ السى­رەۋ تەندەنتسياسى بار. مىنە, سون­دىق­­تان دا تاربيە بەرۋدە ابايدىڭ «ادام بول!» قاعيداسىن باسشىلىققا الا وتى­رىپ, ۇلتتىق تاربيەنى, ادامزات با­­لا­سىنىڭ ۇرپاعىن تاربيەلەۋدەگى وزىق ءىس-تاجىريبەلەرىمەن ۇشتاستىراتىن كەز جەتكەن سەكىلدى. ول ءۇشىن ءبىلىم مەكە­مەلەرىندە تاربيە جۇمىسىنىڭ جال­پى­ۇلتتىق تۇجىرىمداماسى جاسالۋى قاجەت. ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى ادامگەرشىلىك-پاتريوتتىق تاربيەگە با­عىت­تالعان جۇمىستاردىڭ بارلىعى دا اباي­دىڭ گۋمانيستىك يدەيالارىنا نەگىز­دەلىپ, وسى ورتاق تۇجىرىمداما اياسىندا جۇزەگە اسىرىلعانى ءجون. ابايتانۋ سالاسىنان قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى عانا ەمەس, بارلىق پەداگوگ-مامانداردىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ دا اسا ماڭىزدى ماسەلە. ويتكەنى عىلىم ءبىر ورنىندا تۇرمايدى. تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى ۋاقىتتا ابايتانۋ سالاسىندا قانشاما جاڭالىقتار, دەرەكتەر اشىلدى. بىراق عىلىمداعى جاڭا­لىقتاردىڭ مەكتەپ پارتاسىنا, مۇعا­لىمدەردىڭ تاجىريبەسىنە كەشەۋىلدەپ جەتىپ جاتاتىنى جاسىرىن ەمەس.

پرەزيدەنت ماقالاسىندا رەسەيدەگى, فران­تسياداعى, ۇلىبريتانياداعى جانە باسقا دا مەملەكەتتەردەگى قازاق­ستان­نىڭ ەلشىلىكتەرى جانىنان «اباي ور­تالىقتارىن» قۇرۋ جوسپارلانىپ وتىر­عاندىعىن ايتتى. شىن مانىندە قازاق حالقىنىڭ رۋحاني-مادەني مۇراسىن اباي تۇلعاسى ارقىلى الەمگە تانىتۋمەن شۇعىلداناتىن عىلىمي ورتالىقتار اسا قاجەت. ۇلت ۇستازىنىڭ جەرلەستەرى رەتىندە اباي ورتالىقتارىن قۇرۋدىڭ العاشقى قارلىعاشى ءبىزدىڭ وقۋ ورنى بولعانىن ەرەكشە ايتقىم كەلەدى. س.امانجولوۆ اتىن­داعى شقمۋ عالىمدارى 2019 جىل­دىڭ 7 اقپانىندا پولشانىڭ سۆەچە قالاسىنداعى لينگۆيستيكالىق-تەح­نيكالىق ۋنيۆەرسيتەتكە ارنايى بارىپ, «اباي» مادەني-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىن اشتى. مۇنداعى ماقسات – ابايدى, اباي ارقىلى قازاقتى الەمگە تانىتۋ, عىلىمي-مادەني بايلانىس ورناتۋ. وسى باستاما وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن جۇزەگە استى. پرەزيدەنت مەرەيتوي قارساڭىندا اباي مۇرالارىنىڭ الەمنىڭ 10 تىلىنە اۋدارىلاتىنىن ايتتى. بۇل يگىلىكتى ءىس ۇزدىكسىز جالعاسا بەرمەك. وسى رەتتە جوو-داعى شەت ءتىلى جانە اۋدارما ءىسى ماماندارىنا ارنالعان ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنا ابايتانۋ ءپانىن (كومپونەنتتەرىن) ەنگىزۋ, ونى اكادەميالىق ۇتقىرلىق اياسىندا اباي ورتالىقتارىنىڭ, عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بازاسىندا وقىتۋ, «اباي» قورىق-مۇراجايىنا ءىس-تاجىريبەگە جىبەرۋ جۇمىستارى جولعا قويىلعانى ابزال. سوندا عانا ابايتانۋ سالاسىنان ساپالى ماماندارعا قول جەتكىزەمىز.

بيىل ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق جانە ايماقتىق دەڭگەيدە 500-دەن استام ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلادى. ءبىزدىڭ وقۋ ورنى سول ءىس-شارالاردىڭ بىرقاتارىنىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا بەلسەندى تۇردە قاتىسادى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى: «ناعىز ابايدى, اقىن ابايدى تانۋ ءۇشىن ونىڭ ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىندە ايتىلعان وي-تۇجىرىمداردىڭ ءمان-ماڭىزى اشىلۋى كەرەك», دەگەن تاپسىرما بەردى. وسى رەتتە ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى اباي قۇ­نان­باي ۇلىنىڭ قاراسوزدەرىن تومەنگى سى­نىپ وقۋشىلارىنا ۇعىنىقتى تىلمەن مازمۇنداپ بەرەتىن «دانانىڭ ءسوزى – اقىلدىڭ كوزى» دەگەن كىتاپ شىعارعانىن ايتا كەتكىم كەلەدى. ارينە, ابايدىڭ قارا­سوزدەرىن ءتۇسىنۋ, تالداۋ ۇلكەن ادام­دارعا وڭاي سوقپاسى انىق. سانالى عۇمى­رىن اباي­تانۋعا ارناعان مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءوزى: «اباي – مۇحيت, مەن سول مۇحيتتىڭ بە­تىن شومىشتەپ قانا قالقىپ الدىم», دەگەن ەكەن. سوندىقتان اباي دانانىڭ قاراسوزدەرىنىڭ ءمان-ماعىناسىن ساقتاي وتىرىپ, بالا قابىلداۋىنا لايىقتاپ جەت­كىزۋ ءۇشىن فيلولوگ, فيلوسوف, تەولوگ, پەداگوگ, پسيحولوگ عالىمداردىڭ, قالا بەردى, لوگوپەدتەردىڭ دە كەشەندى زەرت­تەۋ­لەرىن ۇيىمداستىرۋ ماسەلەسى كەزەگىن كۇتىپ تۇرعانى دا شىندىق.

مۇحتار تولەگەن,

س.امانجولوۆ اتىنداعى شقمۋ رەكتورى

وسكەمەن