بىلتىر وتاندىق قۇرىلىس زاتتارى ايتارلىقتاي قىمباتتاماعانىمەن, يمپورتتالاتىن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى اجەپتاۋىر ءوستى. نارىقتاعى ساۋدا دا قارقىن الدى. دەگەنمەن, بۇلاردىڭ ەشبىرى بيىل تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى باعانى وسىرە المايدى.
دوللار باعامى قۇرىلىستى قىمباتتاتتى
بىلتىر قۇرىلىس قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا سىرتتان اكەلىنەتىن ونىمدەردىڭ ايتارلىقتاي قىمباتتاۋى تۇرتكى بولدى. ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر يمپورتتالعان قۇرىلىس ونىمدەرىنىڭ باعاسى 7,8 پايىزعا قىمباتتاعان. ونىڭ سەبەبى دە تۇسىنىكتى, 2018 جىلى دوللاردىڭ قۇنى جىل باسىندا شامامەن 320 تەڭگەدەن 370 تەڭگەگە دەيىن بىرتىندەپ قىمباتتادى. ورتاشا باعام 340-350 تەڭگە دەسەك, بىلتىرعى باعام 385 تەڭگەنىڭ اينالاسىندا, سالىستىرمالى تۇردە تۇراقتى ساقتالدى. شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ شامامەن 10 پايىزدان استام قىمباتتاعان كەزىندە شەتەلدەن كەلەتىن قۇرىلىس زاتتارى باعاسىنىڭ 7,8 پايىزدان استام ءوسۋى ورىندى.
ال وتاندىق قۇرىلىس زاتتارىنىڭ باعاسى يمپورتتىق زاتتار سەكىلدى قىمباتتاماعانىمەن, جەكەلەگەن سەكتورلاردا ايتارلىقتاي قىمباتشىلىق بايقالادى. 2019 جىلعى جالپى قۇرىلىس قۇنى 1,6 پايىز عانا وسسە, سونىڭ ىشىندە قۇرىلىس-مونتاج جۇمىستارى 0,5 پايىزعا, ماشينالار مەن جابدىقتار 3,9 پايىزعا, وزگە دە جۇمىستار مەن شىعىندار 4,1 پايىزعا قىمباتتاعان. ال ماتەريالدار, بولشەكتەر جانە كونسترۋكتسيالار باعاسىنىڭ ءوسىمى 0,8 پايىزدى قۇرادى. وليفا 2,8 پايىز, اك جانە تاۋارلى بەتون 0,8 پايىز قىمباتتادى. ەسەسىنە سىم مەن ارماتۋرا 0,9 پايىز, بيتۋم 0,8 پايىز, تاباقتى شىنى 0,5 پايىزعا ارزاندا- عان.
ەلوردادا نارىق «تولىپ قالدى» ما؟
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر ون ەكى ايدا رەسپۋبليكا بويىنشا 320 012 باسپانا ساۋدالانعان. سونىڭ ىشىندە جىل سوڭىنا قاراي كورسەتكىش قارقىن الدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ەگەر وسى قارقىن ساقتالاتىن بولسا, بيىلعى باسپانا ساۋداسى بىلتىرعىدان اناعۇرلىم كوپ بولماق. وعان العىشارتتار دا جوق ەمەس. ال بىلتىردىڭ وزىندە جىلجىمايتىن م ۇلىك ساۋداسى الدىڭعى جىلداعىدان 21 پايىزعا وسكەن.
وڭىرلەرگە توقتالار بولساق, الماتى قالاسى مەن الماتى وبلىسىندا حالىق باسپانا نارىعىنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ وتىر. وڭتۇستىك استانادا ساۋدالانعان باسپانا سانى الدىڭعى جىلداعىدان 35,2 پايىزعا وسسە, وبلىستا ساۋدا كولەمى 33,2 پايىزعا ۇلعايعان. سۇرانىس پەن ۇسىنىس ءبىرىن-ءبىرى وڭتايلى تاۋىپ وتىرعان بۇل ايماق رەسپۋبليكا بويىنشا باسپانا باعاسىن جوعارى كوتەرىپ تۇر دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. سوڭعى بىرەر جىلدا قىزىلوردا وبلىسىندا دا باسپانا ساۋداسى كوبەيە باستادى. وڭىردەگى ساۋدا الدىڭعى جىلداعىمەن سالىستىرعاندا 34 پايىزعا ءوسىپتى. اتىراۋ, باتىس قازاقستان, جامبىل, پاۆلودار, قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا دا كورسەتكىش رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن جوعارى. شامامەن 20-25 پايىز ارالىعىندا وسكەن. اقمولا, اقتوبە, قوستاناي وبلىستارىندا ساۋدا تىم قۇلدىراماعانىمەن, رەسپۋبليكالىق ورتاشا كورسەتكىشتەن تومەن, 10-20 پايىز ارالىعىندا عانا وسكەن. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ءتىپتى كورسەتكىش ءدال بىلتىرعىداي, مۇلدە وزگەرمەگەن.
ەلورداداعى باسپانا ساۋداسىنا كەلەر بولساق, بۇرىنعىداي ەمەس, نۇر-سۇلتان قالاسىندا ساۋدا جىل ساناپ باسەڭدەپ كەلە جاتىر. بىلتىر ساۋدا كولەمى الدىڭعى جىلمەن سالىستىرعاندا بار بولعانى 9 پايىز اينالاسىندا وسكەن. نارىقتىڭ كولەمى مەن رەسپۋبليكالىق كورسەتكىشتىڭ 20 پايىزدىڭ ۇستىندە ەكەنىن جانە مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ دەنى ەلوردادا شوعىرلانعانىن ەسكەرسەك, بۇل تىم تومەن كورسەتكىش. باعانى قىمباتسىنۋى مۇمكىن دەيىن دەسەك, اتىراۋ, الماتى قالالارىنداعى كورسەتكىش جىل ساناپ كوبەيمەسە, ازايار ەمەس, سوعان قاراعاندا ەلورداعا كوشىپ كەلىپ جاتقان حالىقتان سالىنىپ جاتقان ۇيلەر كوپ سەكىلدى.
نارىقتا ءۇيدىڭ قىمباتتاۋىنا ناقتى العىشارت جوق
ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بىلتىر جاڭا ۇيلەر 6,4 پايىز, قايتالاما نارىقتاعى اباتتاندىرىلعان ۇيلەر 6,2 پايىز, اباتتاندىرىلماعان ۇيلەر 5,7 پايىزعا قىمباتتاپتى. ورتاشا ەسەپپەن, 2019 جىلى ءۇي باعاسى 6 پايىزدىڭ ۇستىندە قىمباتتادى دەسەك جانە بىلتىرعى ينفلياتسيانىڭ 5,8 پايىز بولعانىن ەسەپكە الساق, جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى توقىراپ تۇر دەپ ايتۋعا بولادى. ساۋدانىڭ 20 پايىزدان ارتىق كوبەيگەنىنىڭ ءوزى باعانى از دا بولسا وسىرە الماعانعا ۇقسايدى. ونىڭ سەبەبى ءارتۇرلى.
بىرىنشىدەن, جوعارىدا اتالعانداي, قايتالاما نارىقتاعى ۇيلەرگە قاراعاندا جاڭا ۇيلەردىڭ باعاسى كوبىرەك قىمباتتاعان. دەمەك, ساۋدا نەگىزىنەن جاڭا ۇيلەردىڭ ەسەبىنەن ءوسىپ وتىر. قايتالاما نارىقتاعى ۇيلەر جاڭا ۇيلەر نارىعىنداعى باعانىڭ وسۋىمەن عانا, جاناما ىقپالىمەن عانا قىمباتتاپ كەلەدى. ال جاڭا ۇيلەردىڭ ساۋداسى ەڭ الدىمەن 7-20-25 سەكىلدى مەملەكەتتىك باعدارلامالار ەسەبىنەن ءوسىپ وتىر. باسقا سالالار سەكىلدى جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى دا مەملەكەتتىك قولداۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى ۇستاپ تۇر دەگەن ءسوز.
ەكىنشىدەن, بىلتىر يپوتەكا نارىعى بار بولعانى 2,9 پايىزعا ءوسىپ, 1,69 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ نەسيە پورتفەلى بىلتىر 7,2 پايىزعا وسكەنىن ەسكەرسەك, يپوتەكالىق قارىز پورتفەلىنىڭ 2,9 پايىزعا ءوسۋى نارىقتىڭ كەرى كەتكەنىنىڭ كورسەتكىشى. ونىڭ ۇستىنە ءۇي باعاسىنىڭ شامامەن 6 پايىزعا قىمباتتاعانىن ەسەپكە الساق, يپوتەكالىق قارىزدىڭ كولەمى 3 پايىزدان اسا ازايىپ كەتكەنىن بايقايمىز.
حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى جەتپەيدى
بيىل ءۇي باعاسى وسەدى دەگەن الىپ-قاشپا اڭگىمەگە ازىرگە نارىقتا ناقتى العىشارت بايقالمايدى. دوللاردىڭ قىمباتتاۋى بيىل بىلتىرعىداي 10 پايىزدان اسپاۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ كوبەيۋىمەن سۇرانىس ارتىپ, باعانى كوتەرۋى ىقتيمال دەسەڭىز, ساۋدانىڭ 20 پايىزعا دەيىن ۇلعايۋى باعاعا اسەر ەتە الماعانىن بايقادىق. ويتكەنى مەملەكەتتىك باعدارلامالار جەكەلەگەن توپتارعا كورسەتىلەتىندىكتەن, وندا نارىقتىق باسەكەلەس بولمايدى. ءۇيدىڭ باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جالعىز العىشارت – جالپى ينفلياتسيا. ال ونىڭ شامامەن 5-6 پايىزدىق دالىزدە بولاتىنى بەلگىلى. ءۇي باعاسى دا بيىل شامامەن وسى كولەمدە عانا قىمباتتاۋى ىقتيمال. جالپى, ءۇي باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا ناقتى العىشارت جوق ەكەنىن ەكونوميست مەرۋەرت ماحمۇتوۆا دا دايەكتەيدى.
«مەنىڭ ويىمشا, ءۇي باعاسىنىڭ ارى قاراي وسۋىنە ەشقانداي سەبەپ جوق. باسپانا قىمباتتاۋى مۇمكىن دەگەن كومپانيا قۇرىلىس كومپانيالارى مەن ريەلتورلاردان شىعىپ وتىر. سۇرانىس بار, بىراق حالىقتىڭ تولەم قابىلەتى تومەن. حالىقتىڭ تابىسى توقىراپ, ازىق-ت ۇلىك قىمباتتاپ جاتىر. ال بۇل ۇيدەن دە ماڭىزدى ماسەلە. حالىقتىڭ ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيا سالاتىنداي ارتىق اقشاسى جوق. زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگىن ءۇي الۋعا جۇمساۋ يدەياسىن ەڭ العاش قاراعاندىلىق قۇرىلىس كومپانيالارى 2019 جىلدىڭ شىلدەسىندە كوتەرگەن. مەن سول كەزدە بۇل يدەيانىڭ بولاشاعى جوق ەكەنىن باق وكىلدەرىنە ايتقانمىن. سالىمشىلاردىڭ تەك 0,9 پايىزىندا عانا جەتكىلىكتى جيناق اقشاسى بار. 70 مىڭ ەر ادام 8 ملن تەڭگەدەن ارتىق اقشا جينادى. ايەل ادامداردىڭ تەك 20 مىڭى عانا 10 ملن تەڭگەدەن ارتىق اقشا جيناپ ۇلگەرگەن. ال ولار – قالتالى ازاماتتار, مەنىڭ ويىمشا, ۇيگە سونشالىقتى مۇقتاج ەمەس. قازىر كورسەتكىشتى ازداپ تومەندەتىپ, ەر ادامدارعا 6,5 ملن تەڭگەگە, ايەلدەرگە 9,6 ملن تەڭگەگە ازايتتى. الايدا جالپى جاعدايدى بۇل وزگەرتە قويمايدى. 10,5 ملن سالىمشىنىڭ تەك 1 پايىزى عانا وسى تالاپقا ساي كەلەدى. بۇلار باسپانا نارىعىنا «سەرپىن» بەرە قويمايدى», دەيدى م.ماحمۇتوۆا.