ينۆەستيتسيالار يگىلىگى

ينۆەستيتسيالاردىڭ نەگىزگى بو­لىگى, ياعني 50 پايىزدان استامى – ەۋرو­­­پا­لىق وداق ەلدەرىنە تيەسىلى, سو­نىڭ ىشىندە شۆەيتساريا – 25,8 ملرد, فران­تسيا – 16,1 ملرد, يتاليا – 8,7 ملرد, نيدەرلاند – 90,4 ملرد, بەل­گيا – 7,6 ملرد, گەرمانيا 5,2 ملرد دول­­لار­دىڭ ينۆەستيتسياسىن اكەلدى. امە­ريكا قۇراما شتاتتارىنا تىكە­لەي شەت­ەلدىك ينۆەستيتسيالاردىڭ 15 پايى­زى نەمەسە 48,4 ملرد دوللارى تيەسىلى. ينۆەستيتسيالاردىڭ شامامەن 5 پايى­زىن ۇلىبريتانيا مەن قحر سالعان.

قازاقستاندا شەتەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن 19 مىڭ زاڭدى تۇلعا مەن ولاردىڭ بولىمشەلەرى جۇمىس ىستەيدى. بۇل كاسىپورىنداردىڭ 35,3 پايىزى رەسەيلىكتەر ۇلە­سىندە, 9,5 پايىزى – تۇرىك, 5,7 پايىزى – وزبەك, 5,6 پايىزى – قىتاي, 3,1 پايىزى نەمىس كاپيتالىنىڭ قا­تىسۋىمەن قۇرىلعان.

Finreview.info قارجىلىق شولۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتتەرىنە قا­را­عان­دا, سوڭعى 10 جىلدا ۇلتتىق ەكونو­ميكاعا سالىن­عان شە­تەلدىك ينۆەس­تيتسيالار مولشەرى 250,2 ميلليارد دول­لاردى قۇ­راعان. دەمەك, ينۆەس­تي­تسيانىڭ ءىرى كولەمى ەلىمىزگە سوڭعى ون جىلدا كىرگەن. اتالعان ءۇردىس قا­زاقستان­نىڭ ينۆەستيتسيالىق سايا­ساتىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسە­تەدى. ەل تاريحىندا ينۆەستي­تسيا­لاردىڭ ەڭ ۇلكەن مولشەرى 2012 جىلى بولعان ەكەن. سول جىلى قۇيىلعان تىكەلەي شەتەل­دىك ينۆەستيتسيا كولەمى 28,9 ميل­ليارد اقش دوللارىن قۇراعان. ال 2011 جىلى – 26,5 ميل­ليارد دوللاردىڭ, 2017 جىلى 20,8 ميلليارد دوللاردىڭ, 2018 جىلى 24,3 ميلليارد دوللار­دىڭ ينۆەستيتسياسى قۇيىل­عان. ايتا كەتەيىك, مۇنداعى دەرەك­تەر نەگىزىنەن ەلىمىزدىڭ ستاتيس­تي­كالىق ورگانىنىڭ مالىمەت­تەرىمەن سايكەس كەلەدى.

سونىمەن قازاقستان تاۋەل­سىز­دىك جىلدارىندا ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدان ءوزىمىز ورنالاسقان وڭىردەگى ەڭ تارتىمدى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. ماسەلەن, ورتالىق ازيانىڭ با­ۋىرلاس ءارى كورشىلەس ءتورت ەلىنە كەلگەن ينۆەستيتسيالاردىڭ جيىنتىق كولەمى ءبىر قازاقستانعا كەلگەن ينۆەستيتسياعا جەتپەيدى.

دەگەنمەن, سوڭعى جىلدارى الەم بويىنشا ينۆەستيتسيالار اعىنى­نىڭ ازايۋى, اسىرەسە دامۋشى ەلدەرگە كەلىپ جاتقان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەس­تي­تسيالىق قارجىلاردىڭ تومەندەۋى, سانكتسيالار سوعىسىنىڭ ءورىس الۋى ءبىزدىڭ جاعدايىمىزعا دا كەرى اسەرىن تيگىزبەي قالعان جوق.

وتكەن جىلدىڭ باسىندا قازاقستانعا كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالار اعىمىنىڭ تومەن­دەگەنى تۋرالى مالىمەتتەر تاراعان ەدى. وسىعان وراي, پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاپ­سىرماسىمەن ارنايى جۇمىس توبى قۇ­رىلىپ, ونىڭ ۇسىنىستارى بويىنشا ينۆەستيتسيالىق ساياساتتى ودان ءارى جە­تىلدىرۋ باعىتىندا ءتيىستى قاۋلى قا­بىلدانعان بولاتىن. ناتيجەسىندە ەلى­­مىزدە ينۆەستورلارعا ء«بىر تەرەزە» قا­عيداتى بويىنشا قىزمەت كورسەتۋ ورتا­لى­عى جۇمىس ىستەي باستادى. بۇل سالاداعى جۇ­مىستاردى ءبىر ىزگە سالۋ ءۇشىن وسىعان دەيىن شەتتەن ينۆەستيتسيالار تارتۋ ىسى­مەن شۇعىلدانىپ كەلگەن «Kazakh Invest» اكتسيو­نەرلىك قوعامى استانا حالىق­ارا­لىق قارجى ورتالىعىنىڭ اكىم­شى­لى­گىنە سەنىمدى باسقارۋعا بەرىلدى. جو­با­لار­دى قالىپتاستىرۋ مەن سۇيە­مەل­دەۋ­دىڭ بىر­ىڭعاي اقپاراتتىق جۇيەسىن قۇرۋ («جو­با­لار فابريكاسى»), زامانا­ۋي تسيفرلى تەح­نولوگيالاردى ەنگىزۋ مەن ۆيزا جانە كوشى-قون رەجىمىن ودان ءارى ىرىق­تان­دىرۋ, تاعى باسقا ماسەلەلەر جونىندە جۇ­مىستار جۇرگىزىلدى.

ارينە, مۇنىڭ بارلىعى وتكەن جىل­دىڭ باسىندا جۇزەگە اسقان جۇ­مىس­تار. ەندى مىنە, ەلىمىزدە ءىرى ساياسي وقيعا­لار­عا تولى بولعان 2019 جىلدى دا قورى­تىن­­دىلاپ, 2020 جىلدىڭ, ياعني ون ەكى جىل­­دىق جىل قايىرىمىنىڭ باسى سانا­لاتىن تىشقان جىلىنىڭ بەتىن اشتىق. ەندەشە ەل ەكونوميكاسىنىڭ ۇلكەن دەمەۋشى كۇشىنە اينالعان ينۆەستيتس­يا­­لار جونىندە وتكەن جىلدى قالاي قو­رى­­تىندىلادىق, ايتىلعان ولقىلىقتار مەن كەمشىلىكتەردەن قورىتىندى شىعارا الدىق پا, ينۆەستيتسيالاردىڭ تومەندەۋى سە­كىلدى قاتەرلى قۇبىلىس ەڭسەرىلدى مە دەگەن سۇراقتاردىڭ باس كوتەرەتىنى انىق. مۇنداي ماڭىزدى ماسەلەگە جاۋاپ بەرۋ ارقىلى, ءبىر ەسەپتەن العاندا, بيىلعى جىل­دىڭ ەكونوميكامىز ءۇشىن قالاي وتە­تىن­دىگى تۋرالى دا ەپتەپ بولجام جاساۋعا بو­لار ەدى.

وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋ ماقسا­تىن­­دا اۋەلى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونو­ميكا مينيسترلىگىنە قاراستى ستاتيس­تي­كا كوميتەتىنىڭ سايتىنا كىرىپ كورگەن ەدىك. سوناۋ تاۋەلسىزدىك جىل­دا­رىنىڭ باسىنان ءار جىل بويىنشا بەرىلگەن «نە­گىزگى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­مي­كالىق كور­سەت­كىشتەردىڭ سەرپىنى» بولى­گىندە قا­زاقستاننىڭ ۇلتتىق ەكونو­مي­كا­سىن­داعى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيا­لار كولەمى 2018 جىلى 32 ميل­ليارد 430,3 ميلليون دوللاردى, ال 2019 جىلى 32 ميلليارد 778,5 ميلليون دوللاردى قۇراعانى كەلتىرىلىپتى. ال تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار بويىن­شا 2018-2019 جىلداردىڭ دەرەكتەرى جا­زىل­ماعان ەكەن.

سونان كەيىن قازاقستان مۇشە بولىپ تابىلاتىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداقتىڭ جۇمىسشى ورگانى – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيانىڭ سايتىنا كىردىك. مۇنداعى دەرەكتەر نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار جا­يىندا ەكەن. وسى بويىنشا ايتساق, 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىن­دا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق بو­يىنشا 209,5 ميلليارد دوللاردىڭ ين­ۆەستيتسياسى يگەرىلگەن. بۇل 2018 جىل­دىڭ وسى مەرزىمىندەگى كورسەت­كىش­تەن قول­دا­نىستاعى باعا بويىنشا 1,9 پايىزعا جو­عا­رى.

سونىڭ ىشىندە ارمەنيا 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 523 ميلليون دوللاردىڭ (2018 جىلدىڭ قاڭتار-قىر­كۇيەك ايلارىمەن سالىستىرعاندا 104,4 پايىز), قىرعىزستان – 1 ميلليارد 290,2 ميلليون دوللاردىڭ (105,5 پايىز), بەلارۋس – 9 ميلليارد 080,9 ميلليون دوللاردىڭ (104,3 پايىز), قازاقستان – 22 ميلليارد 492,6 ميلليون دوللاردىڭ (109,7 پايىز), رەسەي فەدەراتسياسى –176 ميلليارد 098,1 ميلليون دوللاردىڭ (100,7 پايىز) ينۆەستيتسيالارىن يگەرگەن.

كورىپ وتىرعانىمىزداي, وداق قۇرا­مىن­داعى بەس ەلدىڭ ىشىندە بارىنەن دە قازا­قستان يگەرگەن ينۆەستيتسيالاردىڭ ءوسىم قارقىنى جوعارى. ول 2019 جىل­دىڭ قاڭتار-قىركۇيەك ايلارىندا 2018 جىل­دىڭ وسى مەرزىمىندەگى كور­سەت­كىش­تەن 9,7 پايىزعا اسىپ ءتۇسىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى 2019 جىل باسىنداعى جاع­داي­مەن سالىستىرعاندا سوڭعى ايلاردا ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋ قارقىنى ارت­قا­نىن, جاعدايدىڭ تۇزەلگەنىن بىلدىرسە كەرەك.

ونىڭ ۇستىنە, جوعارىداعى كور­سەت­­كىشتەر 2019 جىلدىڭ قاڭتار-قىر­كۇ­ي­ەك ايلارىندا وداق بويىنشا يگە­رىل­­گەن 209,5 ميلليارد دوللار ينۆەس­تيتس­يانىڭ 84,1 پايىزى – رەسەيگە, 10,7 پا­يىزى – قازاقستانعا, 4,3 پايىزى – بەلارۋس رەسپۋبليكاسىنا, 0,6 پايىزى – قىرعىز رەسپۋبليكاسىنا, 0,3 پايىزى – ارمەنياعا تيەسىلى ەكەنىن بىلدىرەدى. نەگى­زىندە رەسەي ەكونوميكاسىنىڭ كولەمى بىز­دەن ون ەسە ۇلكەن. تابيعات بايلىعى, سونىڭ ىشىندە كومىرسۋتەگى قورلارى مول, وڭدەۋ ونەركاسىبى دە جاقسى دامىعان. سوعان قاراعاندا بۇل ەلدىڭ يگەرگەن ين­ۆەس­تيتسيالارىنىڭ كولەمى دە بىزدەن كە­مىندە ون ەسە ارتىق بولسا كەرەك-ءتى. بىراق جوعارىداعى فاكتىلەر قازىرگى جاعدايدىڭ ولاي ەمەستىگىن, رەسەي يگەرگەن ين­ۆەستيتسيالاردىڭ كولەمى 7,8 ەسە عانا ارتىق ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. مۇنىڭ ءوزى قا­زاقستاننىڭ وداقتاس ەلدەر اراسىندا ينۆەستيتسيالىق تۇرعىدان ءالى دە مىعىم ەكەنىن بىلدىرەدى. مىنە, وسى ىسكە قازاقستانداعى قۇرىلىس ءىسىنىڭ جان­دان­ۋى­نىڭ اسەرى بار ەكەنىن ايتا كەتسەك, ارتىق بولماس.

ءبىز جوعارىدا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنە قاراستى ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ «نەگىزگى الەۋمەتتىك-ەكو­نو­ميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ سەرپىنى» بولى­گىندە كورسەتكەن مالىمەتى بويىنشا قازاق­ستان­نىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنداعى نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 2019 جىلى 32 ميلليارد 778,5 ميلليون دوللاردى قۇراعانىن كەل­تىردىك. ال ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميس­سيا­نىڭ دەرەگى وتكەن جىلدىڭ 9 ايىندا (قاڭتار-قىركۇيەك ايلارى) قازاقستاندا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيتسيالار كولەمى 22 ميلليارد 492,6 ميلليون دوللار بولعانىن كورسەتىپ وتىر. سوندا سوڭعى ءۇش ايدىڭ ىشىندە ەلىمىزدە 10 ميلليارد دوللاردىڭ ينۆەستيتسياسى يگەرىلگەنى بايقالادى. بالكىم, بۇل راس تا شىعار. ويتكەنى ەلىمىزدەگى تەڭىز كەنىشى سەكىلدى ءىرى جوبا كەڭەيتىلۋ ۇستىندە. شە­تەلدىكتەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان باسقا دا ۇلكەن جوبالار بار­شىلىق. وسىعان قاراعاندا وتكەن جىل­دىڭ سوڭعى توقسانىندا ەلىمىزدەگى ينۆەس­تي­تسيالىق بەلسەندىلىك دەڭگەيى ەداۋىر دارە­جەدە ارتا تۇسكەن بولۋى كەرەك.

ونىڭ ۇستىنە, AERC (قولدانبالى ەكو­نوميكانى زەرتتەۋلەر ورتالىعى) باس­قا­رۋشى ديرەكتورى ولجاس تولەۋوۆ­تىڭ مالىمەتىنشە, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا قازاق­ستانعا كاپيتالدىڭ كەتۋىنەن كەلۋى باسىم تۇسكەن. ياعني, 2019 جىلدىڭ ءبىرىنشى توقسانىندا قازاقستاننان 3 ميل­ليارد اقش دوللارىنىڭ قارجىسى اكە­تىلسە, ەكىنشى توقساندا بۇل اعىم با­رىنشا تومەندەپ, 749 ميلليون دوللار­دى قۇراعان. ال ءۇشىنشى توقساندا كا­پي­تالدىڭ كەلۋى ونىڭ كەتۋىنەن 1,029 ميل­ليارد دوللارعا باسىم تۇسكەن. ەلىمىزدىڭ كورپوراتيۆتىك سەكتورى­نا 2,5 ملرد دوللاردىڭ كاپيتالى كەلگەن. بۇل قارجى كورپوراتيۆتىك سەكتورعا كەلىپ وتىر­عاندىقتان ونىڭ دا ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ارتۋىنا اسەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ويتكەنى قازىرگىدەي نارىق زامانىندا اقشانىڭ ۇيىقتاپ جاتپايتىنى تۇسىنىكتى.

ال تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالارعا كە­لە­تىن بولساق, ەۋرازيالىق ەكونو­­مي­كالىق كوميسسيا سايتىنان 2019 جىل­­دىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بۇل تۋرالى دەرەكتى كەزدەستىرە المادىق. دە­گەن­­مەن 2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى تۋ­رالى ازىرلەنگەن ستاتيستيكالىق بيۋل­لە­تەن­دە­گى مىنا ءبىر دەرەك نازار اۋدارتتى: وندا جان باسىنا شاققانداعى تىكەلەي ين­ۆەستيتسيانىڭ كولەمى 2018 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا قىرعىزستاندا – 830, بەلارۋس رەسپۋبليكاسىندا – 1378, ارمەنيادا – 1859, رەسەيدە – 3400 دوللاردان اينالعاندا, قازاقستاندا – 8708 دوللاردان كەلگەنى كورسەتىلگەن ەكەن.

سونىمەن قورىتا ايتقاندا, قازاق­ست­ان وڭىردەگى جانە ەۋرازيالىق ەكونو­مي­كالىق وداقتاعى ينۆەستيتسيالىق تارتىمدى ەل رەتىندەگى ءوز ورنىن ساقتاپ كەلەدى. الەم ەلدەرىندە ينۆەستيتسيالىق قار­جى اعىمىنىڭ باسەڭدەۋىنە, بۇل جاعداي دامۋشى ەلدەر ەكونوميكاسىنا ەداۋىر قيىندىقتار تۋدىرعاندىعىنا قاراماستان, قازاقستان وتكەن جىلدىڭ باسىندا بۇل جونىندە قوسىمشا شارا­لار قابىلداۋ ناتيجەسىندە جىلدى سالىس­تىر­­مالى تۇردە ايتقاندا ەداۋىر تابىسپەن قو­رىتىندىلادى, وسى­نىڭ ناتيجەسىندە جىل سوڭىندا ينۆەس­تي­تسيا­لىق قارجىنىڭ كەلۋى مەن يگەرىلۋى ەداۋىر دەڭ­­گەيدە ارتا ءتۇستى دەپ ايتا الامىز. بۇل جاع­داي ۇستىمىزدەگى جىلى ۇلتتىق ەكو­نو­مي­كا­مىزدىڭ ودان ءارى دامۋىنا قو­سىم­شا سەر­پىن بەرۋى ءتيىس.

ونىڭ ۇستىنە, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ شەشىمىمەن ەلىمىزدىڭ قارجى جۇيەسىندە بىرقاتار قۇرىلىمدىق وزگە­رىس­تەردىڭ جۇزەگە اسقانى, سونىڭ ىشىندە پرە­زيدەنتكە تىكەلەي باعىناتىن قارجى نارىعىن جانە قارجى ۇيىمدارىن رەتتەۋ جانە قاداعالاۋ جونىندە اگەنتتىك قۇرىلعانى بەلگىلى. بۇل جاڭالىق قارجى سالا­سىن رەتتەۋگە, ينۆەستيتسيالىق تۇراق­تى­لىقتىڭ ساقتالۋىنا دەم بەرەدى دەگەن سەنىمدەمىز.