(سوڭى. باسى 8-نومىردە)
2-ءبولىم
ساتيرا مەن سىننىڭ دوسى – حالىق, جاۋى – بيلىك. سولاي بولعان, بولا دا بەرمەك. تابيعات زاڭى سەكىلدى بۇل دا وڭاي وزگەرە قويمايدى. ا.چەحوۆتىڭ «ستۋدەنت» دەگەن اڭگىمەسىندە: «... وسىنداي ۇسكىرىك جەل ريۋريكتىڭ كەزىندە دە, يوان گروزنىيدىڭ كەزىندە دە, پەتردىڭ كەزىندە دە ازىناپ سوعىپ تۇرعان, بۇدان كەيىن دە سوعا بەرمەك» دەگەن سويلەم بار. سول سياقتى, شىندىقتى ايتقان اقىن-جازۋشىلار ەشقاشان بيلىكتىڭ سۇيىكتىسى بولىپ كورمەگەن, سولاي بولا دا بەرمەك. ب.ز. د. 426 جىلى قويىلعان «ۆاۆيلوندىقتار» اتتى كومەدياسىندا اريستوفان قوعامنىڭ ءومىر-سالتىن, مەملەكەتتىڭ سولاقاي ساياساتىن وتكىر سىنعا الدى. ءدال وسى كەزدە افيناعا لەونتي ەلشىلىگىنىڭ باسشىسى, سوفيست گورگي كەلىپ جاتقان بولاتىن. اريستوفان قالا اكىمشىلىگى مەن قالا تۇرعىندارىنىڭ كورشى مەملەكەتتىڭ الداۋىنا ءتۇسىپ, بولىمسىز كەلىسسوزدەرگە كەلىپ, ءتيىمسىز شارت جاساسقاندارىن اشىق تۇردە ءاجۋالادى. قاھارلى كلەون اريستوفاندى سوتقا بەردى. اريستوفان سوت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتەن وڭاي قۇتىلىپ كەتتى, ويتكەنى, پەسانىڭ اۆتورى اريستوفان ەمەس, كالليسترات بوپ كورسەتىلگەن ەدى. ارينە قالا باسشىسى رەتىندە كلەون پەسانىڭ شىن اۆتورى اريستوفان ەكەنىن جاقسى ءبىلدى, بىراق, افيشادا كالليستراتتىڭ اتى جازىلعاندىقتان ءىس جۇزىندە دراماتۋرگتەن ءوش الا المادى.
اريستوفان مەن كلەوننىڭ ءبىر-بىرىنە جاۋىعۋى ۇزاققا سوزىلدى. كەزەكتى ءبىر كەزەڭدە دراماتۋرگ ىمىراعا كەلۋدىڭ امالىن تاۋىپ, كلەون ساياساتىن سىلاپ-سيپاعان شىعارما جازعان سوڭ, قۇدىرەتتى دەموگوگ اريستوفانمەن دوستاستىم دەپ, ونى تاۋبەگە كەلتىردىم دەپ ءماز بوپ جۇرگەندە, ارادا ءبىر جىل وتەر-وتپەستە اريستوفان تۇڭعىش رەت ءوز اتىمەن اتاقتى «سالت اتتىلار» كومەدياسىن جارىققا شىعارىپ, كلەون ساياساتىن ولتىرە سىنعا الدى.
اريستوفاننىڭ العاشقى كومەديالارىنىڭ ءبىرى – «احارنياندىقتار» باس بايگەنى جەڭىپ العان سوڭ, ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىنە سەنىمى ۇدەي تۇسكەن ول كەلەسى ءبىر ايگىلى شىعارماسىن «سالت اتتىلار» كومەدياسىن جازدى. بۇل شىعارما دا باس بايگەگە يە بولدى (424 ج.). كومەديا نەگىزىنەن وزىنە-ءوزى سەنگەن بيشىكەش كلەوندى ماسقارالاۋعا ارنالعان ەدى. ءوزىمشىل, دەماگوگ باسشىعا دەگەن قارسىلىعىن اريستوفان بۇدان بۇرىنعى «احارنياندىقتار» اتتى كومەدياسىندا ولتىرە سىناپ: «مەن ونى (كلەوندى) تۋلاقتاي تۋراپ, اتتى ساربازدارىما ۇلتاراق ەتىپ ۇلەستىرىپ بەرەمىن» دەگەن بولاتىن. بۇل كومەديادا كلەوننىڭ ساياسي بيلىككە دەگەن جانتالاسا ۇمتىلىسىن اريستوفان باتىل اشكەرەلەي ءبىلدى. بىراق, ەشقانداي اكتەر كلەوننىڭ بەتسىرىسىن (ماسكاسىن) كيۋگە كەلىسپەدى. ويتكەنى ءدال وسى كەزەڭدە كلەوننىڭ پيلوسقا جاساعان جورىعى جەڭىسپەن اياقتالىپ, ول اتاق-داڭقتىڭ بيىگىنەن كورىنىپ, ەل الدىندا ىقپالى كۇشەيىپ تۇرعان شاعى ەدى. ونداي ادامنىڭ ءرولىن ويناۋعا ەشكىم كەلىسپەگەن سوڭ, اريستوفان ەرلىك ۇستىنە ەرلىك قوسىپ, كلەوننىڭ بەتسىرىسىن ءوزى كيىپ, ءوزى وينادى. كلەوندى بيلىك بيىگىنەن تايدىرۋ ءۇشىن اكتەرلەر وعان قارسى ساۋاتسىز, دورەكى, قارا كۇشتىڭ يەسى, ىشەككە ەت تىعىپ, كولباسا جاساۋدى عانا بىلەتىن كولباسنيكتى قارسى قويادى.پەسانىڭ ءارى اۆتورى, ءارى ءوزى جەك كورەتىن كلەوننىڭ ءرولىن ويناپ جۇرگەن اريستوفان كۇتپەگەن جەردەن وزىنە قارسى شىققان اششى ايعاي مەن بوعاۋىز, بىلاپىت, انايى, دورەكى كۇشكە قارسى تۇرا الماي, ءوز ورنىن امالسىزدان كولباسا جاساۋشىعا بەرەدى.
سوعان قاراماستان اريستوفاننىڭ بۇل كومەدياسى باس بايگەگە يە بولدى. گرەكياداعى اتام زاماننان قالىپتاسقان شىعارماشىلىق ەركىندىككە بيلىك تۇساۋ سالا المادى.
جاۋلاسۋ جاڭا فازاعا كوتەرىلىپ, كلەون اريستوفاندى ء«بىزدىڭ ازامات ەمەس» دەپ سوتقا تاعى تارتتى. كلەون بۇل جولى دا دراماتۋرگتى جەڭە المادى. كەرىسىنشە, اريستوفان سوت زالىندا كلەون ساياساتىن تاس-تالقان ەتىپ سوزبەن سىنادى. امالى تاۋسىلعان كلەون اريستوفانمەن توبەلەسىپ تىندى. توبەلەس وڭاشادا, نەمەسە, كابينەتتە ەمەس, تۋرا سپەكتاكل ءجۇرىپ جاتقان كەزدە كەنەتتەن بۇرق ەتە قالدى.
كلەون قالا باسشىسى عانا ەمەس, افيناداعى ەڭ ءىرى تەرى يلەۋ تسەحىنىڭ قوجايىنى بولاتىن. ونىڭ وسى كاسىبىن مازاق ەتىپ, كاسىپكەر كسەنفي:
«اۋزىڭدى جابا تۇرشى! سەنىڭ ايتقان سوزدەرىڭنەن يلەگەن تەرىنىڭ ءيىسى شىعادى!» دەگەن رەپليكادان سوڭ كلەوبولد: «ەي, پەندە, سەن بيلىككە لايىق ەمەسسىڭ! قاراشى, سەن باسقارعان قالا قۇرىپ, ءبىتتى!» دەگەندە اشۋ-ىزاعا بۋلىققان كلەون ساحناعا اتىپ شىعىپ, ورحەستردىڭ جانىندا تۇرعان اريستوفانمەن ايقاسا كەتەدى. كورەرمەندەر اۋەلگىدە بۇل كورىنىستى سپەكتاكلدىڭ وقىس سيۋجەتى رەتىندە قابىلداپ, نە بولعانىن تۇسىنبەي اڭ-تاڭ بوپ تۇرعاندا, ساحناداعى ادامدار اكتەرلار ەمەس, ءبىرى قالا باسشىسى كلەون, ەكىنشىسى سۇيىكتى اقىندارى اريستوفان ەكەنىن تانىپ, حالىق قىران-توپان كۇلكىگە باتادى.
حالىقتىڭ قىران-توپان كۇلكىسى ساباسىنا ءتۇسىپ, وقيعا سابىرلى قالىپقا كوشە باستاعاندا, كلەون پوليتسايلارىن ەرتىپ, جۇرتتى قاق جارىپ سىرتقا شىعا بەرگەن كەزدە اريستوفان كورەرمەندەرگە قاراپ: «توڭىرەكتەگىنىڭ ءبارى قيرادى, دەماگوگتار ەسىكتەن شىعىپ بارا جاتىر!» دەپ ايعاي سالادى.
اريستوفاندى ءوز جاعىما تارتتىم دەپ توقمەيىلسىپ جۇرگەن كلەون, ويلاماعان جەردەن گرەكتەرگە ءتان قىزۋ قاندىلىققا سالىنىپ, ساحنادا توبەلەس شىعارعانى ءۇشىن قاتتى وكىندى. وكىنىپ قانا قويعان جوق, افينالىقتار ءۇشىن قاسيەتتى الاڭ بوپ سانالاتىن تەاتر ساحناسىندا بۇزاقىلىق تانىتقان ادام رەتىندە مورالدىق سوت الدىندا جاۋاپ بەرۋىنە تۋرا كەلدى. ارينە قالا باسشىسى رەتىندە ول امالىن تاۋىپ اۋىر جازادان قۇتىلىپ شىقتى, بىراق ونىڭ اريستوفانعا دەگەن وشپەندىلىگى ارتا ءتۇستى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي اريستوفان ءومىر ءسۇرىپ, شىعارماشىلىق شابىتى تاسىپ تۇرعان كەز ۇزاققا سوزىلعان پەلەوتوننەس سوعىسىنىڭ كەزىنە ءدوپ كەلدى. ول ءوز شىعارمالارىندا حالىقتى بەيبىت ءومىر سۇرۋگە, بيلەۋشى توپ پەن اسكەري گەنەرالداردى سوعىستى توقتاتىپ, شارۋاشىلىقپەن اينالىسۋعا شاقىرۋمەن بولدى. سول رۋحتا «بەيبىتشىلىك» دەگەن پەساسىن دا جازدى. بۇل شىعارماسىندا دراماتۋرگ سوعىستان باسقانى بىلمەيتىن سپارتاندىقتاردى قاتتى سىنعا الدى. وزىنەن كىشى ەلدەردى جاۋلاپ الۋ ارقىلى تاپقان ولجا حالىقتىڭ نەسىبەسى بولا المايتىنىن, كەرىسىنشە, ولجامەن كۇن كورگەن حالىق ەڭبەك ەتۋدى ۇمىتىپ, جاپپاي جالقاۋلىققا, كەرەناۋلىققا, وزىمشىلدىك پەن وتكىنشى داڭعويلىققا ۇرىنىپ, سول جالقاۋلىق قاندارىنا ءسىڭىپ, ۇلتتىق مەنتاليتەتكە اينالىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان ۆارۆارلارمەن (افينالىقتار وزدەرىنەن باسقانى ۆارۆارلار دەپ اتاي بەرگەن) سوعىستى توقتاتىپ, اتا-بابالارىمىزدىڭ ەڭبەكسۇيگىشتىك قاسيەتتەرىن قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, جەر جىرتىپ, ەگىن ەگىپ, عىلىم-ءبىلىم مەن ءمانى كەتىپ بارا جاتقان مادەنيەتىمىزدى قايتا وركەندەتۋدى قولعا الۋ كەرەك. ول ءۇشىن ەلدىڭ ەرتەڭىن ەمەس, بۇگىنگىسىن عانا ويلايتىن, بارلىق باستامالار مەن ءىرىلى-ۇساقتى وقيعالاردان تەك قاراقان باسىنىڭ عانا پايداسىن ويلايتىن سارناۋىق دەماگوگتاردان, جالعان ۋادە, جالعان سوزدەرى ارقىلى حالىقتىڭ كوزىن تۇمشالاپ بىتكەن, ولاردى ەركىن ويلاردان الىستاتىپ بارا جاتقان ساياسي كوزبوياۋشىلاردان تەزىرەك ارىلۋىمىز كەرەك دەگەن اششى دا باتىل پىكىرلەرىن اريستوفان «بەيبىتشىلىك» دەگەن پەساسىندا عانا ەمەس, بارلىق شىعارمالارىندا توتەسىنەن دە, جانامايلاپ تا ايتۋدان قايمىقپادى. دامۋدىڭ دەموكراتيالىق جولىن جۇزەگە اسىرىپ, وي بوستاندىعى, ءسوز ەركىندىگى, پىكىر الۋاندىعى, شىعارماشىلىق ەركىندىك, ادام قۇقىعى دەگەن قاعيدالاردى زاڭ جۇزىندە بەكىتىپ, سول يدەيامەن ءومىر ءسۇرىپ كەلە جاتقاندارىن سيتسيليانىڭ, ءريمنىڭ, قالا بەردى باسقا دا مەملەكەتتەردىڭ الدىندا, ءبىزدىڭ عانا ەرەكشەلىگىمىز» دەپ ماقتان تۇتاتىن گرەكيا ءوز زاڭدارىنا وزدەرى قايشى كەلىپ ءار كومەدياسىندا مەملەكەت ساياساتىن ولتىرە سىناپ كەلە جاتقان اريستوفاندى قاتاڭ جازاعا تارتۋدان امالسىز باس تارتىپ كەلدى. ەڭ عاجابى, شىعارماشىلىق پەن وي ەركىندىگىنىڭ دامىعانى سونداي, اريستوفان ءومىر سۇرگەن 60-70 جىل ارالىعىندا ادامزات ساناسىنا جارىق جۇلدىز بوپ قالىپتاسقان ۇلى تۇلعالار دا قاتار ءومىر ءسۇردى. ولاردىڭ بارشا جۇرتقا بەلگىلى بەس-التاۋىن ايتساق تا جەتكىلىكتى: پلاتون, سوكرات, ديوگەن, دەموسفەن, اريستوفان, ەۆريپيد, ەسحيل, سوفوكل, كراتين. ولار دا بۇگىنگى بىزدەر سياقتى ءبىر-بىرىمەن ارالاسىپ, پىكىر الماسىپ, وي تالاستىرىپ, كەي ساتتە جانجالداسىپ تا قالىپ جاتتى.
درامالىق ونەردىڭ قۇدايى ديونيس افينا تەاترىنىڭ كورەرمەندەرى بۇرىنعى بيىك تالعامىن جوعالتىپ العانىنا وكىنىپ, دراماتۋرگتەر اراسىنداعى جىل سايىن وتەتىن جارىسقا ءوزى باسشى بوپ, وعان ەسحيل, ەۆريپيد, سوفوكلدى دا شاقىرادى. بۇعان دەيىن جۇلدەلەردى كىمگە بەرۋ كەرەكتىگىن داۋىسقا سالۋ ارقىلى كورەرمەندەردىڭ ءوزى شەشەتىن. كورەرمەن زالىندا 16-17 مىڭ ادام وتىراتىنىن ەسكەرسەك, جەڭىمپازدى انىقتاۋ ءۇشىن قانشالىقتى ۇزاققا سوزىلاتىن پروتسەسس ەكەنىن ءتۇسىنۋ ونشا قيىن ەمەس. قاتار-قاتار تۇرعان ءار اۆتوردىڭ جاشىگىنە كورەرمەندەر الدىن الا دايىندالىپ قويعان قويدىڭ قۇمالاعىنداي دومالاق تاستاردى تاستاپ شىعىپ, ءار اۆتوردىڭ جاشىگىندە قانشا تاس بار ەكەنىن ون شاقتى ادامنان تۇراتىن كوميسسيا مۇشەلەرى ساناپ شىعادى. كىمنىڭ تاسى كوپ – سوعان وراي 1,2,3-ورىندار انىقتالادى. ءدال وسىنداي «تاس ساناۋ» كەزىندە كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ ادىلەتسىزدىككە جول بەرىپ الاتىن كەزدەرى ءجيى ۇشىراسىپ تۇرىپتى. قالىڭ كورەرمەننىڭ زور قۇرمەتىنە بولەنگەن اريستوفان ەكى رەت ەكىنشى ورىندى, ءبىر رەت ءۇشىنشى ورىندى يەلەنگەنىنە قاتتى نازالانىپ «بەيبىتشىلىك» اتتى كومەدياسىنىڭ سوڭىندا ءوزى ساحناعا شىعادى. كونە گرەكيانىڭ تەاتر زەرتتەۋشىلەرىنىڭ ەڭبەگىندە, وعان ارنالعان ومىرباياندىق ماقالالاردىڭ ءبىر دە بىرىندە اريستوفاننىڭ ءتۇر-تۇلعاسى مەن مىنەز-قۇلقى جايلى ناقتى دەرەكتەر جوق. بار بىلەتىنىمىز – ونىڭ باسى تاز بولىپتى. بۇل كەزدە ونىڭ جاسى وتىزعا تولار-تولماس كەزى ەكەن. ونىڭ باسىنىڭ تاز بولعانىن وزگەلەردىڭ جازۋىنان ەمەس, ءوزىنىڭ ايتقانى ارقىلى بىلەمىز. ءدال وسى «بەيبىتشىلىك» كومەدياسى بىتكەن سوڭ اريستوفان قالىڭ جۇرتقا قاراپ وزىنە ءتان ءازىل-شىنى ارالاس سوزىمەن: – كارى دەمەي, جاس دەمەي سىزدەردىڭ بارلىقتارىڭىزدىڭ مىندەتتەرىڭىز – ماعان داۋىس بەرۋ. كورىپ تۇرمىن, كورەرمەندەردىڭ باسىم كوپشىلىگى مەن سياقتى ويما تاز ەكەن. ەرتەڭ جەڭىس تويىن تويلاي قالسام, ۇلكەن داستارقان ۇستىندە «مىنا تاباق ويما تازعا, مىنا تاباق قيما تازعا, مىنا تاباق قىرما تازعا» دەپ بولەك-بولەك سىباعا تارتىلادى. تاز دەپ ايتقانىما نامىستانباڭىزدار. بۇكىل الەمدەگى اقىلدى اقىنداردىڭ ءبارى دە تاز بولعان, ماڭدايلارى كەرە قارىس بولعان. تاز ەمەستەرىڭ دە ماعان داۋىس بەرىڭدەر, ويتكەنى بۇگىن تاز بولماساڭدار ەرتەڭ بولاسىڭدار. ماعان داۋىس بەرۋگە اسىعىڭدار!» دەپ جالىندى ءسوز سويلەگەننەن كەيىن الەۋمەت بىتكەن دۋ ك ۇلىپ, كوپشىلىگى اريستوفانعا داۋىس بەرىپ, ول «بەيبىتشىلىك» كومەدياسى ءۇشىن باس بايگەنى يەلەنەدى.
اريستوفان زامانداستارىنىڭ اراسىندا اقىنعا دەگەن پلاتوننىڭ سۇيىسپەنشىلىگى ەرەكشە ەدى, ول ونىڭ پوەزياسىنا باس يەتىن. اريستوفان قايتىس بولعاندا پلاتون بىلاي دەپ ەپيگراف جازدى: «مۋزا ءوزى تۇراقتايتىن حرامدى ۇزاق ىزدەۋمەن بولىپ ەدى, اقىرى ونى تاپتى; ول حرام – اريستوفاننىڭ جان دۇنيەسى ەدى».
اريستوفان مەن سوكرات اراسىنداعى يدەيالىق كەلىسپەۋشىلىك دراماتۋرگتىڭ «بۇلتتار» اتتى جاڭا كومەدياسىندا (423 ج.) ايقىن كورىنىس تاپتى. بۇل پەساسىندا اريستوفان سوفيستيكانى, سول يدەيانى ۋاعىزداۋشى سوكراتتى مازاق ەتۋگە دەيىن بارىپ مۇنداي جاڭساق قاعيدانىڭ حالىق ءۇشىن زياندى ەكەنىن, ونداي يدەيا كىسىلىكتى, ادامگەرشىلىكتى اياققا تاپتايتىن, قالىپتاسقان ءدىندى حاق جولىنان تايدىراتىن, وتباسىن بۇزۋعا اكەپ سوعاتىن, جاستارعا مۇلدەم تەرىس تاربيە بەرەتىن كەرتارتپا ءىلىم دەگەن ويىن كۇلكىلى سيۋجەتتەر ارقىلى اياماي ءاجۋا ەتتى. اريستوفان سوكرات پەن سوفيستيكانى قوسارلاي سىناپ, جاس بۋىندى ۇياتسىز سەزىم مەن بۇزاقىلىق جولعا يتەرمەلەيتىن جات داستۇرگە مەيلىنشە قارسى بولدى. سوكرات فيلوسوفياسى جايلى مۇنداي تۇسىنىكتىڭ نەگىزى قاتە ەكەنىن بىلە تۇرسا دا, زامانداستارىنىڭ باسىم كوپشىلىگى اريستوفان جاعىندا بولدى, ويتكەنى, جالپى حالىق تا, اريستوفان دا سوكرات ديالەكتيكاسى مەن سوفيستيكانى قاتار قابىلداي المادى. سوفيستيكا جاستاردى تەرىس جولعا تۇسىرەدى دەگەن ويىن دالەلدەۋ ءۇشىن اريستوفان قارىزعا بەلشەسىنەن باتىپ, ودان قۇتىلۋدىڭ امالىن تاپپاي جۇرگەن قارت سترەپسيادتىڭ شاراسىز كۇيىن كورسەتەدى. ال سوفيستەر بولسا قيىندىقتان قۇتىلۋ ءۇشىن ادامداردى يۋريسپرۋدەنتسيانىڭ نازىك جولدارىن مەڭگەرىپ, شەشەندىك ونەردى ۇيرەنۋگە شاقىرادى. سوفيستيكا ءىلىمىنىڭ مۇنداي قيىن جولىن تۇسىنبەگەن سترەپسياد جاڭا عىلىمدى مەڭگەرتۋ ءۇشىن بۇدان بۇرىن ءوزىن قارىزعا باتىرعان الىپ-ۇشپا بالاسى ءفيليپپيدتى وقۋعا جىبەرەدى. قارىزدان قۇتىلۋدىڭ جولىن ۇيرەنىپ كەلەدى دەپ سەنىم ارتقان بالاسى قارجىلىق قارىم-قاتىناستىڭ «جاڭا ادىستەرىن» – بوقتىق پەن بۇزاقىلىقتى, جاڭا وقۋدىڭ ناتيجەسىندە ەشكىمدى اياماۋدى, ەشنارسەنى قاسيەتتى دەپ ساناماۋدى ۇيرەنىپ قايتادى. اقشانىڭ جولىندا اكەسىنە دە, شەشەسىنە دە قول جۇمساۋدان تايىنبايتىن نيگيليست, ەگويست بوپ قايتادى.
اريستوفان بۇل شىعارماسىندا ءوزىنىڭ ەجەلگى تانىسى سوكراتتى عانا كۇلكىلى سىنعا الىپ وتىرعان جوق, سونىمەن بىرگە, سوكراتتى جاڭا يدەيالارى ءۇشىن دانىشپاندىقتىڭ سيمۆولىنا اينالدىرۋعا بەت العان قارا حالىقتى كەلەمەج ەتىپ وتىر.
وقيعا مەن كۇلكىگە باي, تاپقىر ستسەنالار مەن تەرەڭ ويلارى كورەرمەندەردى ساسپەنس پەن كاتارسيسكە ەمىن-ەركىن ەنگىزە بىلگەن وسىنداي شىعارما بار-جوعى ءۇشىنشى بايگەگە عانا يە بولدى. «بۇلتتار» كومەدياسى اريستوفاننىڭ مازمۇنى تەرەڭ, كوركەمدىك قۋاتى جوعارى شىعارما بولا تۇرا ونىڭ ءۇشىنشى ورىن العانىنا كۇيىنگەن اريستوفان بارلىق كىنانى سۋديالاردان كوردى, كورەرمەندەرگە رەنىشىن اشىق ايتتى. «ونىڭ (اريستوفاننىڭ) قاۋىپ-قاتەردى سەيىلتىپ, ەلگە تونگەن تاجال بۇلتىن كەرى سەرپىگەنىن جاقسى بىلەسىڭدەر وتكەن جىلى سەندەر وعان ءمان بەرمەدىڭدەر. ول سەندەردىڭ سانالارىڭا تانىم مەن سەنىمنىڭ جاڭا ءدانىن سەۋىپ ەدى, بىراق ول ءدان كوگەرمەدى, ويتكەنى, سەندەر ول ءداننىڭ قاسيەتىن تۇسىنبەدىڭدەر. ال شىندىعىنا كەلگەندە, ءديونيستىڭ اتىمەن انت ەتەمىن, ءبىر انت ەتۋ از بولسا ەكىنشى رەت تاعى انت ەتەمىن, ءدال ونداي تاماشا كومەديانى ودان بۇرىن ەشكىم جازعان جوق ەدى جانە جازبايدى دا!». بۇل اششى ءسوزدىڭ ءبىر ۇشى قارت دراماتۋرگ كراتينگە دە ءتيىپ جاتتى, ويتكەنى, وسى جارىستا ءبىرىنشى ورىن كراتينگە, ەكىنشى ورىن اميپسياعا بەرىلگەن-ءدى. وسىدان ءبىر جىل بۇرىن قويىلعان «سالت اتتىلار» كومەدياسىندا اريستوفان قارت كراتيندى جاسى كەلسە دە ءالى شاراپ ءىشۋىن قويماعان, سونىڭ سالدارىنان شىعارمالارى ماساڭ ادامداي توپاستانا باستاعان, ونىڭ بويىنداعى ليرا دا توزىپ ءبىتىپتى» دەپ كىنالاعانىنا كراتيننىڭ «كىشكەنتاي قۇتىلار» («فلياجكي») دەگەن كومەدياسى سەبەپ بولسا كەرەك. اريستوفان شىعارماسىنداعى كوپ سوزدىلىكتى ءاجۋا ەتكەن كراتين: «و, اپوللون! مىنا اقىننىڭ اۋزىنان توگىلگەن ءسوز تاسقىنىنا قاراڭدارشى! ونىڭ اۋزىنان اعىلعان سوزدەر تاۋدان اققان اساۋ يليس وزەنىنىڭ سۋىنداي جولىنداعىلاردىڭ ءبارىن جاپىرىپ كەلەدى. ەگەر ونىڭ اۋزىن تەز ارادا جاپپاساڭدار ءبارىمىز سۋ استىندا تۇنشىعىپ ولەمىز!» دەگەن بولاتىن. اريستوفان ءوش الۋ ءۇشىن كراتيندى الگىندەي سىنعا العان ەدى.
كوپ ۇزاماي كراتين شال قايتىس بولعاندا اريستوفان قاتتى قايعىرىپ, ءوزىنىڭ كەزەكتى كومەدياسى «قۇرباقالاردا» ونىڭ ەسىمىن زور قۇرمەتپەن اتاپ, كراتيندى كومەديالىق ونەردىڭ قاھارمانى دەپ اتادى.
دوستىق پەن باسەكەلەستىك, وكىنىشى مەن وپىنىسى قاي زاماندا دا قاتار جۇرەتىن ءومىر زاڭى وسىلاي!
ۇزاققا سوزىلعان پەلوەپوننەس سوعىسى اياقتالۋعا جاقىن قالىپ, حالىقتىڭ كوڭىل-كۇيى كوتەرىلە بەرگەن تۇستا افينانى تاعى ءبىر اپات قاۋىپى تۇمشالاپ الدى. سيتسيلياعا جىبەرىلگەن اسكەر تۇبەگەيلى جويىلىپ, ازداعان قاشقىندار عانا ەلگە ورالدى. مەملەكەت وزىنە تيەسىلى كوپتەگەن ۇلەسىنەن ايرىلدى. سپارتاندىقتار دەكەلەيانى باسىپ الىپ, اتتيكانىڭ ورتالىعىنا ورنىققان سوڭ, ەندى افينانىڭ وزىنە قاۋىپ توندىرە باستادى. ەل باسىنا قاۋىپ تونگەن وسىنداي الاساپىران شاقتا كومەديالىق پوەزيا مەن ساتيراعا قايدان ورىن بولسىن؟ اريستوفان وسى كەزدە ءوزىنىڭ اتاقتى پەساسى – «ليسيستراتانى» جازدى. قولىنا قالام العان ساتتەن باستاپ بيلىك پەن حالىقتى بەيبىت ءومىر سۇرۋگە شاقىرىپ كەلگەن اريستوفان, بۇل جولى سوعىسقا قارسى اشىق «مايدانعا» شىقتى. «ليسيستراتا» كومەدياسىندا بۇكىل گرەكيانىڭ ايەلدەرى افيناعا جينالىپ, ەلدى كۇيزەلتىپ بىتكەن سوعىستى توقتاتۋ ءۇشىن جاپپاي ەرەۋىلگە شىقتى. ايەلدەر اكروپولدى باسىپ الدى. افينا ۇكىمەتىنىڭ ايەلدەردى ول جەردەن قۋىپ شىعۋعا شامالارى جەتپەدى. «ەگەر سوعىس توقتاماسا ءبىز بۇدان بىلاي كۇيەۋلەرىمىزبەن بىرگە تۇرمايمىز. تۇرساق تا ءبىر توسەكتە باس قوسپايمىز, باس قوسساق تا ولاردىڭ دەگەنىنە كونبەيمىز!» دەپ ۇراندادى ليسيسترا. اقىر سوڭىندا ەركەكتەر ايەلدەرىنىڭ ايتقاندارىنا كونىپ, سوعىسقا بارۋدان باس تارتىپ, بيلىك جاۋلاسقان جاقپەن كەلىسىمگە كەلۋگە ۋادە بەرەدى.
ءبىر كەزدە ەۆريپيدتى جالاڭ سەزىمدى جىرلاعانى ءۇشىن قاتتى سىنعا العان اريستوفان, بۇل جولى ءوزى دە ايەلدەردى ساحناعا جالاڭاش كۇيىندە شىعارۋدان قىسىلمادى. «مەن مۇنداي ۇياتسىز كورىنىسكە ادەيى باردىم. ەركەكتەردىڭ تاعى دا ماعىناسىز سوعىستا قىرىلىپ, ايەلدەردىڭ جەسىر, بالالاردىڭ جەتىم قالعانىن كورۋدەن گورى ايەلدەرىمىزدىڭ جارتىلاي جالاڭاش دەنەسىنە از ۋاقىتقا بولسا دا كوز سالىپ قويعانىمىز ايىپ ەمەس شىعار. ونىڭ ۇستىنە, ساحنادا جارتىلاي جالاڭاش جۇرگەن ايەلدەر ەشقايسىلارىڭىزدىڭ باسى بايلى ايەلدەرىڭىز ەمەس, اكتريسالار. ءارى-بەرىدەن سوڭ, ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى ەركەك. مەن بۇل امالعا ەرىكسىز باردىم!», دەپ ءتۇسىندىردى اريستوفان وزىنە ءتان يۋمورمەن سپەكتاكل بىتكەن سوڭ.
پەلوەپوننەس سوعىسىنىڭ اياقتالار شاعىندا افينا حالقى بۇرىن-سوڭدى بولماعان كەدەيشىلىكتى باستان كەشىپ, ەل اشارشىلىققا ۇرىندى. بىراق سوعىستىڭ اياقتالىپ, بەيبىت ءومىردىڭ لەبىن سەزگەن افينالىقتار الدا تۇرعان تىنىش زاماننىڭ ءتاتتى ۇمىتىمەن رۋحتانىپ, بۇل قيىندىققا دا توزە ءبىلدى. افينا قالاسى قاڭىراپ قالدى. سوعىستىڭ قايناپ تۇرعان شاعىندا تالاي ەرلىك پەن تاپقىرلىق تانىتقان اسكەر باسىلارىنىڭ كوبىسى نە ءولىپ, نە باسقا جاقتان نان تابۋعا كوشىپ, كەيبىرەۋلەرى جازاعا تارتىلىپ, ءولىم جازاسىنا دا كەسىلدى, ەندى بىرەۋلەرى جەر اۋدارىلدى. باس بايگەگە يە بولعان «قۇرباقالار» كومەدياسىنان سوڭ اريستوفاننىڭ دا وتكىر ساتيراسى «جۇمساق» كومەديالارمەن استاسا باستادى. بۇرىنعى ۇلى اقىنداردىڭ ءبارى قايتىس بولىپ, ءبىرىن-ءبىرى سىناپ, كەلەمەج ەتىپ جۇرگەن كراتين مەن ەۆپوليس تا و دۇنيەلىك بوپ كەتتى. ءومىر بويى ايتىسىپ, ارپالىسىپ وتكەن كلەون دا اريستوفاندى نە زاڭ جۇزىندە, نە مورالدىق تۇرعىدا ءبىرجولاتا جەڭە الماي, ەكىۇداي كۇيى ماڭگىلىك كوز جۇمدى. سوفوكل مەن ەۆريپيد تە ومىرمەن قوش ايتىستى. نە قارسىلاسى, نە پىكىرلەس زامانداسى قالماعان اريستوفان دا افينانىڭ قۋراعان كارى ەمەنىندەي جالعىز قالدى.
ونىڭ سوڭعى كومەديالارىندا بۇرىنعىداي ۋىتتى ساتيرا بىرتە-بىرتە وتكىرلىگىنەن ايرىلىپ, بەلگىلى ءبىر وقيعالاردى عانا كۇلكىگە اينالدىرعان ءالجۋاز يۋمورعا قۇرىلا باستادى. ونىڭ ءوزى قويعان سونداي پەسالارىنىڭ ءبىرى – «پلۋتوس» («بايلىق») بولدى. تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى كومەديا بوپ سانالعانمەن, مۇندا دا اريستوفانعا ءتان وتكىر سىن كورىنىس تاۋىپ قالىپ جاتتى. پلۋتوس – ادامدارعا بايلىق ۇلەستىرەتىن قۇداي. ونىڭ ەكى كوزى دە سوقىر. سونىڭ سالدارىنان بايلىققا ادال ەڭبەكتىڭ ادامدارى ەمەس, ءار ءتۇرلى پىسىقتار مەن الاياقتار كەنەلىپ جاتتى. وسىنداي ادىلەتسىزدى كورىپ جۇرگەن حالىق قۇدايعا دەگەن سەنىمنەن ايرىلىپ, ادىلدىك ورناتۋدىڭ جولىن ىزدەستىرە باستايدى. اقىر سوڭىندا افينالىق قاراپايىم تۇرعىن بايلىق قۇدايى پلۋتوستى ەمدەپ, جارىق دۇنيەگە كوزىن اشادى. وسىدان كەيىن ادىلدىك ورناپ, باق پەن بايلىق اركىمنىڭ ەڭبەگىنە قاراي تەڭ بولىنە باستايدى.
گرەك ادەبيەتىنىڭ كوپتەگەن تاريحشىلارى اريستوفاننىڭ بۇل شىعارماسىن باياعى سارىندا ەمەس, جاڭا سارىندا, ياعني, ورتاشا كومەديا سارىنىندا جازىلعان دۇنيە دەپ باعالادى. ويتكەنى مۇندا بۇرىنعىداي حور دا, باستاۋشى دا جوق, جەكەلەگەن تۇلعالاردى مىنەۋ دە جوق, ساياساتتان ىرگەسىن اۋلاعىراق سالعان سيتۋاتسيالىق ورتا قول كومەديا دارەجەسىنەن اسا قويماعان «قاتارداعى» كۇلكى عانا بار ەدى. ادەبيەت زەرتتەۋشىلەردىڭ بۇل پىكىرىمەن كەلىسپەۋگە دە بولادى, ويتكەنى, قانشا ورتا قول كومەديا بوپ سانالعانمەن, بۇل شىعارمادا اريستوفانعا ءتان «ەسكى» ساتيرانىڭ «ىزعارى» ءالى جەلدەي ەسىپ تۇردى. «ورتا دەڭگەيدەگى» كومەديالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋىن بىرەۋلەر اريستوفاننىڭ جاسى كەلگەندىگىنەن دەپ توپشىلاسا, ەندى ءبىر زەرتتەۋشىلەر ونىڭ بيلىكپەن ءومىر بويى ارپالىسۋدان شارشاعاندىقتان دەپ ەسەپتەيدى. قالاي دەگەنمەن دە, بۇل جەردە باسى اشىق ءبىر نارسە بار ەدى, ول – دەموكراتيالىق پرينتسيپتەردىڭ السىرەپ, ەل بيلەۋشى تيرانداردىڭ كۇشەيۋى ەدى.
«پلۋتوستان» سوڭ ول ەكى پەسا جازدى. بىراق ونى قويعان ءوزى ەمەس, ونىڭ بالاسى ارار ەدى. پەسانى ءوزى قويماي بالاسىنا تاپسىرۋى ارقىلى اريستوفان ءوزىنىڭ مۇراگەرىن تاعايىنداپ كەتكەندەي بولدى. اكەسىنىڭ پەساسىن قويىپ بىتكەن سوڭ ارار ءوزىنىڭ ەكى باۋىرى فيليپپ پەن نيكوسترات ۇشەۋى بىرىگىپ اكە جولىن جالعاستىرىپ, وزدەرى جازعان جاڭا شىعارمالارىن ساحناعا شىعاردى. بالالارى جازعان پەسانى اريستوفان كوردى مە, كورمەدى مە, ول جونىندە مالىمەت جوق.
قاھارلى پاتشا الەكساندر ماكەدونسكيدىڭ تۇسىندا السىرەي باستاعان گرەك ساتيراسى ول ولگەن سوڭ قايتا جاندانىپ, وي ەركىندىگى مەن دەموكراتيا قايتا قالپىنا كەلدى.
بىراق اريستوفان, ەۆريپيد, ەسحيل, سوفوكل جانە باسقا دا دراماتۋرگتەر بيىككە كوتەرگەن گرەكيانىڭ ۇلى دراماتۋرگياسى قايتىپ قالپىنا كەلە المادى. وسى ۇلى شوعىردان سوڭ دراماتۋرگيا مەن تەاتر ونەرى ريم جاققا قونىس اۋدارا باستادى.
دۇنيە كەزەك دەگەن وسى بولسا كەرەك!
دۋلات يسابەكوۆ