كوپتەن بەرى كوككەيدە ءجۇرىپ ءالسىن-ءالسىن ەسكە تۇسەتىن جاعداي ەدى, سوڭعى كەزدەرى ءجيى مازالايتىن بولدى ول. «نەگە ول جايىندا جازبايمىن, نەگە كوپشىلىكپەن ويىممەن بولىسپەيمىن؟ الدە سەنى تۇسىنبەيدى, قولدامايدى دەپ قاۋىپتەنەسىڭ بە؟» دەگەن وي ەدى.
ەلباسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى حالىققا جولداۋلارى مەنىڭ ويىمنىڭ دۇرىستىعىنا كوزىمدى جەتكىزدى. «باياعىدان مازالاعان ويىڭدى ءباسپاسوز بەتىندە جاريالا, كوپپەن ءبولىس, حالىق ەندى سەنى تۇسىنەدى, قولدايدى», دەگەن وي كەلدى.
كوپتەن بەرى كوككەيدە ءجۇرىپ ءالسىن-ءالسىن ەسكە تۇسەتىن جاعداي ەدى, سوڭعى كەزدەرى ءجيى مازالايتىن بولدى ول. «نەگە ول جايىندا جازبايمىن, نەگە كوپشىلىكپەن ويىممەن بولىسپەيمىن؟ الدە سەنى تۇسىنبەيدى, قولدامايدى دەپ قاۋىپتەنەسىڭ بە؟» دەگەن وي ەدى.
ەلباسىنىڭ سوڭعى جىلدارداعى حالىققا جولداۋلارى مەنىڭ ويىمنىڭ دۇرىستىعىنا كوزىمدى جەتكىزدى. «باياعىدان مازالاعان ويىڭدى ءباسپاسوز بەتىندە جاريالا, كوپپەن ءبولىس, حالىق ەندى سەنى تۇسىنەدى, قولدايدى», دەگەن وي كەلدى.
مەنى مازالايتىن ماسەلە باسقالاردىڭ دا ويىندا بار ەكەن. قولعا قالام الۋىما اسەر ەتكەن ول «سولتۇستىك قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ءوندىرىستىڭ وزەگى – جاڭا تەحنولوگيا, ونى جاسايتىن تەحنيك كادرلاردى دايارلاۋ قاجەت» دەگەن ماقالا.
ونىڭ اۆتورى بايىرعى ينجەنەر جولداس لۇقپانوۆ دەگەن زەينەتكەر ەكەن. ماقالانى ۇلكەن قىزىعۋشىلىقپەن وقىپ, ءوزىمدى مازالاپ جۇرگەن ماسەلە جاكەڭدى دە تولعاندىرادى ەكەن, ەندى مەن دە كوكەيىمدەگىلەردى سىرتقا شىعاراتىن كەز كەلدى دەگەن شەشىمگە كەلدىم.
گازەت جاكەڭ جايىندا مىنانداي ماعلۇمات بەرىپتى: جولداس لۇقپانوۆ اقساقال كەزىندە زاۋىتتا ينجەنەر بولعان قالامىزداعى ساۋساقپەن سانارلىقتاي تەحنيك ماماندارىنىڭ ءبىرى. ءدام جازىپ قىزىلجاردا تۇراقتاپ قالعان اتىراۋ وبلىسىنىڭ تۋماسى سوناۋ 1963 جىلى ماسكەۋدەگى وردجەنيكيدزە اتىنداعى ينجەنەرلىك-ەكونوميكالىق ينستيتۋتتىڭ ماشينا جاساۋ فاكۋلتەتىن ءبىتىرىپ, بىزدەگى كيروۆ اتىنداعى زاۋىتقا ينجەنەرلىك قىزمەتكە كەلگەن...».
اتالعان زاۋىتقا مەن 1970 جىلى العاشىندا تەحنيك-كونسترۋكتور بولىپ قابىلداندىم, ەكى ايدان سوڭ ينجەنەر-كونسترۋكتور, سودان كەيىن اعا ينجەنەر-كونسترۋكتور بولدىم. تامامداعان وقۋ ورنىم پەتروپاۆلدىڭ ۋشينسكي اتىنداعى پەدينستيتۋتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتى.
بالا كەزىمنەن ينجەنەر بولۋدى ارمانداعان ەدىم, ءومىردىڭ اعىنى وسى وقۋ ورنىنا الىپ كەلدى. ينستيتۋتتى تامامداعاندا وتىزدان اسقان, ەكى بالانىڭ اكەسى, اجەپتاۋىر ومىرلىك تاجىريبەم بار: شوپان, جۇرگىزۋشى, بالتاشى, مۇعالىم, ۇستا جۇمىستارىن اتقاردىم, ءۇش جىل اسكەر قاتارىندا بولدىم. ەڭ باستىسى, كوممۋنيست ەدىم! ولاي دەيتىنىم, وقۋدى بىتىرەر-بىتىرمەستەن مەنى ونجىلدىق مەكتەپكە ديرەكتور ەتىپ جىبەرمەكشى بولدى. ينستيتۋتتىڭ 2-كۋرسىنان كەيىن سىرتتان وقۋعا الماتىنىڭ پوليتەحىنا اۋىسايىن دەگەن وي بولىپ ەدى, بىراق تانىس ادامدار «سەن وسى وقۋدى ءبىتىرىپ, ديپلوم ال, سوسىن نە ىستەيتىنىڭدى ءومىر ءوزى كورسەتە جاتار», دەگەن اقىل بەردى
سونىمەن, وقۋ بىتكەن سوڭ, مەنىڭ ءوز ەركىمە جىبەرمەي, «سەن كوممۋنيسسىڭ اۋىلدى كوتەرۋىڭ كەرەك», دەپ اۋىلعا جىبەردى. بىراق باياعى وندىرىسكە بارامىن دەگەن وي كوپ ۇزاتپاي زاۋىتقا الىپ كەلدى. جولداس زاۋىتتىڭ جۇمىسشىلار ۇيىمىنىڭ توراعاسى ەكەن, كەلەسى جىلى پارتيا, كەڭەس ورىندارىنا اۋىسىپ كەتتى. ول كەزدە جاقىن تانىسىپ ۇلگەرگەن جوق ەدىك, كەيىن قازاقتىڭ ىلىكتىڭ ىلىگى, دامدەس بولىپ جۇردىك. ەندى ءبىزدى مازالاپ جۇرگەن جاعدايعا كەلەيىن. ول عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس جانە تەحنيك كادرلارىن دايارلاۋ ماسەلەسى.
مەن ءوزىم كيروۆ زاۋىتىندا اتتاي 26 جىل ءار سالادا قىزمەتتە بولدىم. زاۋىتقا كەلگەن جىلى مەكتەپتە مۇعالىم, ديرەكتور بولدىق, ەندى وسىنداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا قازاقشا گازەت-جۋرنالعا جازىلۋ ءىسىن جۇرگىز دەپ پارتكوم تاپسىرىس بەردى. بار-جوعى 130 قازاق ۇلتى بار ەكەن. وسىلاردىڭ كوبىنىڭ وندىرىسكە لايىق ماماندىقتارى جوق كورىنەدى, جەڭىل-جەلپى, اقشاسى از جۇمىستار ىستەيدى. كادردى باسقاراتىنداردان قازاقتار وتە از عوي دەپ سۇراسام, ولاردىڭ ايتاتىندارى – قازاقتار وندىرىستە ىستەي المايدى. بۇل نامىسقا تيەتىن جاي ەمەس پە؟ ءبىزدىڭ حالىقتى كەمسىتۋ ەمەس پە! بىراق, كوپكە كۇل شاشا الاسىڭ با؟!
ۋاقىت ءوتىپ جاتىر. بىردە زاۋىتتىڭ ءۇش بۇرىشى: ديرەكتور, پارتكومنىڭ حاتشىسى جانە كاسىپوداقتار توراعاسى شاقىرىپ الىپ ۇجىمنىڭ سوتسياليستىك جارىسىن باسقاراسىڭ دەپ قولقا س الدى. بۇل ءىس سەنىڭ قولىڭنان كەلەدى, ءبارىمىز ساعان كومەكشى بولامىز. بۇل پارتيانىڭ تاپسىرىسى دەپ ءبىل, دەپ ءبارى مەنىڭ قولىمدى قىستى.
بۇل 1971 جىلدىڭ باسى بولاتىن. كسرو ورتالىق كوميتەتى, مينيسترلەر كەڭەسى, بۇكىلوداقتىق كاسىپكەرلەر وداعىنىڭ قاۋلىسى شىققان. سوتسياليستىك جارىسقا ۇلكەن ءۇمىت ارتقان ۋاقىت بولاتىن. الىپ ەلدىڭ شارۋاشىلىعى العا باسپاعاسىن, باياعى نەپ كەزىندەگى لەنيننىڭ سوتسياليستىك جارىسقا قانداي ءمان بەرگەنىن ەسكە الىپ, بار قيىندىقتى وسىلاي شەشەمىز دەگەن بەتبۇرىس بولاتىن.
كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ساياسي بيۋروسى العاشقىدا بۇل ىسكە وتە زور ءمان بەردى. ءبىزدىڭ ۇجىمدا سوتسياليستىك جارىستىڭ قورى قۇرىلدى, ول 120 000 سومعا جەتتى. بۇل تەك قانا جارىستىڭ جەڭىمپازدارىنا: تسەح, ءبولىم, ۋچاسكە, تاعى سونداي ۇساق بولىمشەلەرگە, جوعارى كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن جۇمىسشىلاردىڭ كادەسى بولاتىن.
اعا بۋىن بىلۋگە ءتيىستى, اسكەري زاۋىتتارعا سىرتتان كەلگەندى جاۋاپتى جۇمىسقا المايتىن. ول ءۇشىن بەلگىلى بىرەۋ «قامقورلىق» ەتۋى قاجەت بولاتىن. اسىرەسە, «قاراكوزدەردى» جولاتپايتىن. ماعان زاۋىتقا ورنالاسۋعا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءفوتوتىلشىسى مارقۇم ەسىلباي قازبەكوۆتىڭ, يماندى بولعىر, كومەگى ءتيدى.
دۇنيە كەزەك دەگەندەي, ەندى, مىنە, مەن بىرەۋلەرگە كومەكتەسەتىندەي دارەجەگە جەتتىم. تامىر-تانىستارىمنىڭ بالالارىن, جالپى وندىرىستە جۇمىس ىستەيمىن دەگەن قازاق جاستارىنا قول ۇشىن بەرۋگە تىرىستىم. ونشاقتى ادامنىڭ زاۋىتقا ورنالاسۋىنا سەبەپكەر بولىپ ەدىم, بىراق سولاردىڭ جارتىسىنان كەمى عانا تۇراقتاپ قالدى. جاڭا كەلگەن ادامعا كىم اقشاسى مول جۇمىستى نە بولماسا جاتاقحانادان تەز ورىن بەرەدى؟ العاشقى قيىندىققا شىداي الماي, كەتىپ قالادى. ولاردىڭ كەلگەنىنە كۋا بولامىن, ال كەتكەندەرىن باسقالاردان ەستيمىن. كادر ءىسىن باسقاراتىندار «انەۋگى ءسىزدىڭ ورنالاستىرعان ادامىڭىز كەتىپ قالدى», دەپ سۇيكەي سالادى. باسقا جەردە ولار «اۋىلدان كەلگەندەر وندىرىستە جۇمىس ىستەي الۋشى ما ەدى؟ قازاق مال باعۋدان باسقا نە بىلەدى, ولار سونىمەن اينالىسسىن», دەيدى ەكەن. قالاي بۇعان نامىستانباسسىڭ؟!
دەگەنمەن, العاشقى قيىندىقتى ەڭسەرىپ, ماڭايىنداعى دۇرىس ادامدارمەن ءتىل تابىسىپ, جاقسى مامان بولعاندار دا بولدى. وسى جەردە ايتا كەتەيىن دەگەنىم, ىنتا سالسا, ءبىزدىڭ جاستاردىڭ قولىنان ءبارى كەلەدى. باياعىدا قازاقتان مەحانيزاتور, شوفەر, ۇشقىش, تاعى سول سياقتى ماماندار شىقپايدى دەپ كەمسىتەتىن. ۋاقىت وتە ءومىر كورسەتتى عوي – ءبارىن يگەردى, ەشكىمنەن كەم قالعان جوق.
وسىندايدا ەسكە تۇسەدى. كەڭەس وكىمەتى ءالى اياعىنان نىق تۇرعاندا گورباچەۆ باس حاتشىلىققا كەلگەن ۋاقىتتا جاڭا شىعارعان جويقىن ۇشاقتى كىم كەمەنىڭ ۇستىنە قوندىرىپ سىناقتان وتكىزەدى دەگەندە اۆياتسيانىڭ باستىقتارى ءبىراۋىزدان توقتاردىڭ اتىن اتاعان ەكەن. سوندا گورباچەۆ كونبەپتى: «ءبىر ورىس تابىلمادى ما؟!» دەپ. تابىلماپتى! تاريحي سىناقتى قازاقتىڭ قارا بالاسى وتكىزىپتى. باس حاتشى ەرىكسىز توقتار اۋباكىروۆكە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن بەرىپ وتىر. ال نۇرسۇلتان نازارباەۆ شە؟ قازاقتان تەمىر بالقىتۋشى شىقپايدى دەگەنگە نامىستانىپ, بەس ساعاتتان استام ۋاقىت 10 000 گرادۋس وتتىڭ قىزۋىنا قۇرىشتاي شىڭدالعان جوق پا؟!
مەن وتە ماقتانىپ كەتتىم-اۋ دەيمىن. ءبىزدىڭ وسال جەرلەرىمىز دە جوق ەمەس. الدىمەن ۋاقىتتى باعالامايمىز, سوزىلىپ, كەشىگىپ جۇرەمىز. سول زاۋىتقا ورنالاسىپ, كوپ تۇراقتاماي كەتىپ قالعانداردىڭ مىنەز-قۇلقىن سارالاساڭ, مىنانداي جاي كوزگە تۇسەدى. اۋىلعا ۇيىنە بارسا, جۇمىسقا كەشىگەدى. ايتاتىندارى «اۆتوبۋس كەلمەدى», «شەشەم اۋىرىپ قالدى», تاعى سول سياقتى دالەلدەر. بۇزاقىلىق جاساۋ, ماس بولۋ دەگەن ءبىزدىڭ حالىققا ءتان ەمەس. ول جاعىنان ءبىز مىقتىمىز. ال ەندى قوناققا تۇسكە شاقىرسا, ايتەۋىر سول كۇنى كەلەمىز. ءوزىمىزدىڭ دە, باسقانىڭ دا ۋاقىتىن باعالاي المايمىز.
قۇدايعا شۇكىر, قازاقستان تاۋەلسىز ەل بولىپ قالىپتاستى. باسەكەگە شىداس بەرەتىن 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. جىل سايىن ەلىمىزدە جۇزدەگەن ءوندىرىس ورنى اشىلادى. ەندى بىزدە ەلەكتروۆوز, تەپلوۆوز, ۇشاق, تىكۇشاق, جۇك جانە جەڭىل اۆتوكولىكتەردىڭ الدەنەشە ءتۇرى, تاعى باسقا ءوندىرىس تاۋارلارى قۇراستىرىلىپ, جينالادى. كەيبىرەۋلەرى ەكسپورتقا شىعارىلادى. وسىنىڭ ءبارى تاۋەلسىزدىكتىڭ جەمىسى. قازاق ەلى 20 جىلدىڭ ىشىندە وسىنداي جەتىستىككە قول جەتكىزەدى دەپ كىم ويلاپ, كىم قيالداعان؟! ول ءبىر-اق ادامنىڭ – نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەڭبەگى.
جاڭا عاسىرداعى قازاقستان – مۇلدەم باسقا قازاقستان. تسيفرلاردى سويلەتەتىن بولساق, سولاردىڭ ەڭ باستىسى, ەڭ ماعىنالىلارى مىنانداي: جەدەل دامۋ جاعىنان قازاقستان 3-ءشى ورىندا. ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قورىندا 87 ميلليارد دوللاردان استام قارجى بار ەكەن. قازاقستاندىقتاردىڭ ءال-اۋقاتى ءوسىپ كەلەدى. تەك وسى عاسىردىڭ العاشقى ونجىلدىعىندا قازاقستانداعى كە