الماتى قالاسى اكىمدىگى ءۇشىن ترەند تاقىرىپ – شاھاردىڭ تاريحي كەلبەتىن ساقتاۋ.قالالىقتاردىڭ «ساقتايىق» دەپ كوزدىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ وتىرعان نىسانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى ورتالىقتا ورنالاسقان. اپتا باسىندا سونىڭ ءبىرى «نيكولسك بازارى سۇرىلەدى» دەگەن ماسەلەگە ەرىكسىز نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلدى. قالا اكىمدىگىنىڭ بۇعان قاتىستى كوزقاراسى 2018 جىلدىڭ باسىندا-اق بەلگىلى بولاتىن. بىراق «قالانىڭ ورتاسىنداعى بازار ءسۇرىلىپ جاتىر. ونىمەن بىرگە الماتىنىڭ تاريحى ءسۇرىلىپ جاتىر» دەگەن اقپارات عالامتور ايدىنىن كەزىپ كەتتى.
«قازىر قۇرىلىس كومپانياسى بازار ورنالاسقان جەردى بوساتىپ بەرۋدى سۇراپ جاتىر. ولاردىڭ دا ءوز شارتتارى, ءوز جوسپارلارى بار. ولار مۇندا كەلگەندە, بىردەن جەر قازۋعا كىرىسپەيدى. كونتەينەرلەردى اكەلىپ, ينجەنەرلىك جەلىلەردى سىرتقا شىعارۋ كەرەك. بولشەكتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى جانە بۇل كەم دەگەندە ەكى ايعا سوزىلۋى مۇمكىن» دەلىنگەن الماتى اكىمدىگى تاراتقان اقپاراتتا.
الماتىلىقتار «نيكولسك» دەپ اتاپ كەتكەن بازارعا جاقىن جەردە سۆياتو-نيكولسكي شىركەۋى مەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى گۇلزار بار. بازار اكىمشىلىگى جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە جۇمىستارىن جىل اياعىنا دەيىن عانا جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن حابارلاما العانىن ايتتى.
بازار باسشىلىعى 12 كاسىپكەردىڭ جۇمىستارىن باسقا جەردە جالعاستىراتىنىن جەتكىزدى. قالا اكىمدىگى ولاردىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىن, الماتىداعى وزگە بازارلاردان ورىن الۋىن ءوز جاۋاپكەرشىلىگىنە الىپ وتىر. ياعني, «نيكولسكىنىڭ» بىردە-ءبىر كاسىپكەرى جۇمىسسىز قالمايدى. مۇنداي قۇجات بازاردا ساۋدا جاساپ تۇرعان كاسىپكەرلەرگە دە بەرىلگەن. 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ جاڭا ساۋدا ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى.
قالانىڭ ساۋلەتشىلەرى «نيكولسك» بازارىنىڭ تاريحى الماتىنىڭ تاريحى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ءرول اتقارا قويماعانىن ايتادى. ولاردىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بازاردىڭ «اتاق-داڭقىنىڭ» ءباسىن اسىرىپ تۇرعان فاكتور – قاسىنداعى قاسيەتتى نيكولسك شىركەۋى. وسى شىركەۋگە قاتىستى ءبىز بىلەتىن مالىمەت – تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ الماتى كوپەستەرىنىڭ ءبىرى پريحودكانىڭ ەركە ۇلى اركادي پريحودكانى شىركەۋگە الىپ كەلەتىنى, بۋىنى قاتپاعان بالانى شوقىن دەپ ماجبۇرلەسە دە اۋلاعا شىعىپ كەتىپ, قوجايىندارىن سىرتتا كۇتىپ تۇراتىنى... ساۋلەتشى الماس ورداباەۆ بىزبەن اڭگىمەسىندە بازاردى ءسۇرىپ, ورنىنا زاماناۋي ۇلگىدەگى ساۋدا ءۇيىن سالۋدان ەشبىر ابەستىك كورىپ تۇرماعانىن ايتادى. سەبەبى ەتەك-جەڭى سالبىراپ تۇرعان ءاربىر بازاردىڭ جالىنا جارماسىپ, قورعاي بەرەتىن بولساق, اتى-زاتى بەلگىسىز مۇنداي بازارلار جۇزدەپ سانالادى.
ال جازۋشى حاليد امين جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە بازاردىڭ ءسۇرىلۋى اتاقتى «پريۆوز» بازارىن سۇرگەنمەن بىردەي ەكەنىن ايتىپتى. 1920-1950 جىلدارى الماتىلىقتاردىڭ تۇرمىستىق دەڭگەيدەگى شارۋالارىن شەشىپ الۋعا وسى بازار سەبەپ بولىپتى. ولار وسى بازارعا كەلىپ, التىن, كۇمىس اشەكەيلەرىن ازىق-ت ۇلىككە ايىرباستاپ, جان ساقتاپ قالعان. دەسەك تە, 90 جىلدىق تاريحى بار بازار اشىق ساۋدا نارىعىنداعى باسەكەلەستىككە توتەپ بەرە الماعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. بازاردىڭ اكتسيونەرلەرى ساۋدا ورنىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن زاماناۋيلاندىرۋعا ۇمتىلعان جوق. 1990 جىلدارداعى جايما بازار دەڭگەيىنەن ءارى اسا المادى.
«نيكولسك» بازارى تۋرالى مالىمەتتەر عالامتور كوزدەرىندە كوپ: 1942 جىلى مۇندا پروفۋرا لاقاپ اتىمەن تانىمال بولعان تامارۋ فاستوۆسكايا اسا قات تاۋارلاردى ءۇش ەسە قىمبات باعاسىمەن ساتقانى ءۇشىن ۇستالىپ, اتىلعان.
اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمەتىنشە, الماتى قالاسىندا 757 قۇندى تاريحي عيمارات انىقتالدى. قوعام قورعاۋى كەرەك دەپ تاپقان تاريحي ەسكەرتكىشتەر قاتارىندا «نيكولسك» بازارى جوق. دەمەك, ول قاسىنداعى شىركەۋ ءباسىن اسىرىپ تۇرعان كوشە بازارى دەڭگەيىندەگى ساۋدا ورنى. قالا بيلىگىنىڭ ونى ءسۇرىپ تاستاپ, ويىن-ساۋىق كەشەنىن سالايىن دەگەن نيەتى جوق.
الداعى بىرەر جىلدا بازار ورنىندا بۇرىنعى اتاۋىن ساقتاپ قالعان زاماناۋي ساۋدا ءۇيى سالىنىپ, قالاعا كورىك بەرەتىن ساۋلەتتى عيماراتتاردىڭ قاتارىن تولىقتىرادى. قالا بيلىگى ونىڭ قۇرىلىسىن جوبالاۋ كەزىندە الماتىنىڭ شىعىستىق-ازيالىق كەلبەتىنە باسىمدىق بەرىلەدى دەپ وتىر.
الماتىدا بازارلاردىڭ ءسۇرىلۋى جاڭالىق ەمەس. سەبەبى كوبىنىڭ قۇرىلىسقا قاتىستى زاڭداردى ورەسكەل بۇزعانى بەلگىلى بولدى. بۇل دەگەنىڭىز – بازار ورنالاسقان اۋماقتىڭ شەكتەۋلى جەردەن اسىپ كەتۋى. ول ازداي, ەرەجەگە سايكەس كولىك تۇراقتارى مۇلدەم سالىنباعان. سوندىقتان قالا اكىمدىگى تىزەگە باتىرىپ بولسا دا بازار رەفورماسىن جۇرگىزۋدى قولعا الدى. ەگەر وسى رەفورماسى ءساتتى ىسكە اسسا كولىك تىعىنى ازايىپ, الماتىنىڭ اجارى قايتا قالپىنا كەلگەلى تۇر. ساپاسى سىن كوتەرمەيتىن بازارلاردىڭ ورنىندا ءساندى دە ساۋلەتتى ساۋدا نۇكتەلەرى اشىلماق. ايتپاقشى, الماتىدا سۇرىلمەيتىن, تالاپقا ساي كەلەتىن ءبىر عانا بازار بار ەكەن. بۇل – «كوك بازار».
الايدا, بۇل بازاردىڭ دا ءبىر كەمشىلىگى – كولىك قوياتىن جەرى جوق. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا «كوك بازاردا» جەرۇستى جانە جەراستى كولىك تۇراقتارىن سالۋ قۇرىلىسى جۇرەدى.
ال قالعان بازارلار رەت-رەتىمەن سۇرىلەدى. ونى «تاريحي نىسان» دەپ اتتان سالۋدىڭ ءجونى جوق.
الماتى