مەتاللۋرگتەر مەرەكەسى قارساڭىندا يگناتي ەۆگەنەۆيچ ءليدى ارنايى اڭگىمەگە تارتتىق. بيىلعى كاسىبي مەرەكە ول ءۇشىن اسا ەرەكشە بولعالى تۇر. ويتكەنى, ونىڭ قوس تويى قاتار كەلمەكشى. تامىزدىڭ باسىندا يگناتي اقساقال 90 جاسقا تولادى.
يگناتي ءليدىڭ ۇزاق جىلدار بويعى ەڭبەگى, توككەن تەرى ەش كەتكەن جوق. ۇكىمەت تاراپىنان جوعارى باعالاندى. ەكى رەت ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن, «قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالىپ, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ, كسرو مينيسترلەر كەڭەسى سىيلىعىنىڭ ەكى مارتە لاۋرەاتى اتاندى.
مەتاللۋرگتەر مەرەكەسى قارساڭىندا يگناتي ەۆگەنەۆيچ ءليدى ارنايى اڭگىمەگە تارتتىق. بيىلعى كاسىبي مەرەكە ول ءۇشىن اسا ەرەكشە بولعالى تۇر. ويتكەنى, ونىڭ قوس تويى قاتار كەلمەكشى. تامىزدىڭ باسىندا يگناتي اقساقال 90 جاسقا تولادى.
يگناتي ءليدىڭ ۇزاق جىلدار بويعى ەڭبەگى, توككەن تەرى ەش كەتكەن جوق. ۇكىمەت تاراپىنان جوعارى باعالاندى. ەكى رەت ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن, «قاجىرلى ەڭبەگى ءۇشىن» توسبەلگىسىمەن, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن ماراپاتتالىپ, رەسپۋبليكا مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ, كسرو مينيسترلەر كەڭەسى سىيلىعىنىڭ ەكى مارتە لاۋرەاتى اتاندى.
قازىرگى ۋاقىتتا مىس زاۋىتىندا كەزىندە بىرگە ەڭبەك ەتكەن زامانداس, ارىپتەستەرىنەن ەشكىم قالماسا دا, شاكىرتتەرى مايتالمان ماماننىڭ جولىن لايىقتى جالعاستىرۋدا. سولاردىڭ ءبىرى – جەزقازعان مىس قورىتۋ زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى باعلان تانەنوۆ.
– يگناتي ەۆگەنەۆيچ كادرلاردى ىرىكتەۋگە, جاس مامانداردى دايارلاۋعا بايىپپەن قارايدى. مەن 1993 جىلى وسى زاۋىتقا جاس مامان رەتىندە كەلگەن بولاتىنمىن. سول كەزدەگى ءتارتىپ بويىنشا جوعارى دارەجەلى ديپلومعا قاراماستان ەڭبەك جولىن قاتارداعى جۇمىسشى رەتىندە باستادىم. تەك سىناۋ مەرزىمى اياقتالىپ, قاۋىپسىزدىك تەحنيكاسى جونىندەگى سىناقتان وتكەننەن كەيىن عانا بارىپ, تسەح شەبەرى بولىپ تاعايىندالدىم. وسى سىناقتاردىڭ بارلىعىنا يگناتي ەۆگەنەۆيچ ارنايى قاتىسىپ, قاداعالاپ وتىراتىن, – دەيدى باعلان.
باعلان تورەقاسىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ي.ءليدىڭ قولىمەن جازىلعان نۇسقاۋلار ءالى كۇنگە دەيىن بار. ەرەكشەلىگى سول, وندا پەشتى قالاي ىسكە قوسۋ كەرەكتىگى تۋرالى, مىستى بالقىتۋ بارىسى قاراپايىم, ۇعىنىقتى تىلمەن جاتىق جازىلعان.
– قازىرگى ۋاقىتتا ول كومپانيا باسشىلىعىنىڭ مەتاللۋرگيا سالاسى بويىنشا كەڭەسشىسى. يگناتي ەۆگەنەۆيچ مول تاجىريبەگە, تەرەڭ اقىلعا, ەنتسيكلوپەديالىق ەستە ساقتاۋ قابىلەتىنە يە, ەرەكشە جاراتىلعان تۇلعا. تەلەفون ارقىلى جۇرگىزىلەتىن شۇعىل ءماجىلىستەرىمىزدى تىڭداپ, باعالى كەڭەستەرىن بەرۋدەن جالىقپايدى, – دەپ ارداگەردىڭ بۇرىنعى ارىپتەستەرىنىڭ ورتاسىنا ءجيى كەلىپ تۇراتىندىعىن اتاپ ايتتى زاۋىت باسشىسى.
– مەنىڭ وسى جەردە ەڭبەك ەتكەنىمە وتىز جىلدىڭ ءجۇزى بولىپتى. راسىن ايتساق, ءبىز دايىنعا كەلدىك قوي. ال, ءبارىن باسىنان باستاعان, مىس زاۋىتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا اتسالىسقان يگناتي ءليدىڭ قانشاما كۇش-قۋات جۇمساعانىن ەندى تۇسىنە باستادىم, – دەگەن زاۋىتتىڭ باس ينجەنەرى جۇماتاي كوكىشەۆ قاراپايىم ءبىر مىسال كەلتىرە كەتتى. – مىسالى, كەن-تەرميالىق پەشىن كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن دايىندىق جۇمىستارىن جارتى جىل بويى جۇرگىزەمىز. بۇل شاراعا ونداعان ادام, بىرنەشە ۇيىمدار قاتىسادى. كوپ كۇشتى تالاپ ەتەدى. بۇل جەردە اڭگىمە بۇكىل زاۋىت قاراپ وتىرعان ءبىر پەش قانا تۋرالى بولىپ وتىر.
كاتودتى-انود ءبولىمىنىڭ باستىعى تولقىنبەك نۇرماعامبەتوۆ يگناتي ەۆگەنەۆيچتى وتە ادال, قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل باسشى دەپ باعالايدى.
– كونۆەرتور ءبولىمىنىڭ شەبەرى بولىپ جۇرگەنىمدە اپاتتى جاعداي ورىن الدى. ونى زالالسىزداندىرۋ ءۇشىن 80 توننا بالقىمانى جەرگە توگۋ كەرەك بولدى. شۇعىل شەشىم قابىلداپ, سولاي ىستەۋىمە تۋرا كەلدى, – دەگەن تولقىنبەك اڭگىمەسىن ءارى قاراي جالعاستىردى. – مەن بەرگەن ءتۇسىنىكتەمەنى ءۇن-ءتۇنسىز تىڭداعان يگناتي ەۆگەنەۆيچ ەشتەمە دەپ ءتىس جارمادى. ال, كەلەسى كۇنى «اپاتتى جاعدايداعى شەبەردىڭ ارەكەتى دۇرىس» دەگەن بۇيرىق شىققاندا توبەم كوككە جەتكەندەي بولدى.
ارىپتەس-ءىزباسارلارى وسىنشالىق جىلى لەبىز بىلدىرگەن ي.لي قازاق جەرىنە ءاۋ باستا قالاي كەلىپ ەدى؟ ول پريمورە ماڭىنداعى «كەدروۆايا پاد» اۋىلىندا 1923 جىلدىڭ 10 تامىزىندا دۇنيەگە كەلگەن. جەتى جاسىندا كورەي مەكتەبىنە وقۋعا بارادى. مەكتەپ قابىرعاسىندا ءجۇرىپ ول بولاشاق ۇستازدارىن, تاماشا ادامداردى جولىقتىرادى. بەسىنشى سىنىپتا اتاقتى كورەي اقىنى چو مەن حيدەن ءدارىس الىپ, جىرلارىنا سۋسىنداپ وسەدى. ماتەماتيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى كيم يل حاكانى دا ۇمىتپاق ەمەس. ۇستازدارىنان بولاشاعىنا باسپالداق بولار ءبىلىم مەن بىلىكتىلىك, ءتالىم مەن تاربيە الىپ ەرجەتتى.
ون ءتورت جاستاعى ءجاسوسپىرىم تاعدىردىڭ تالقىسىمەن 1937 جىلى اتا-اناسىمەن بىرگە جەر اۋدارىلىپ, ۇشتوبە ستانتسياسىنان ءبىر-اق شىعادى.
– جاس بولعاندىقتان شىعار, سول كەزدەگى ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپاشىلىقتى بىردەن تۇسىنە قويعانىم جوق. وتكەننىڭ ەلەسى كەيىن عانا جادىمدا جاڭعىرىپ, كۇن وتكەن سايىن ايقىندالا بەردى, – دەپ ەسىنە الادى يگناتي ەۆگەنەۆيچ. – ۇمىتپاسام ەلۋىنشى جىلداردىڭ تۇسى عوي دەيمىن, دەمالىستان ۇيگە قايتىپ كەلە جاتقان بەتىم. ءنوۆوسىبىر جەرىمەن جۇيتكىپ كەلە جاتقان پويىزدىڭ تەرەزەسىنەن كۇزگى تابيعاتتى تاماشالادىم. ورمان-توعاي, اۋىل كوزىمە وتتاي باسىلىپ, ءوز اۋىلىم ەسىمە ءتۇستى. ءتىپتى, تامبۋردا تۇرىپ جىلاپ تا الدىم. بۇل ساعىنىشتىڭ جاسى ەدى.
بولاشاق مەتاللۋرگ مەكتەپتى جاقسى اياقتاۋعا, ءسويتىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسۋگە بەل بۋادى. وسى ماقساتپەن ۇلكەن اعاسىنان ورىس مەكتەبىنە اۋىسۋعا كومەكتەسۋىن سۇرايدى. وسىلاي ونىنشى سىنىپقا ورىس تىلىنەن ءبىر اۋىز ءسوز بىلمەي كەلگەن ونىڭ تالابىن كورگەن مۇعالىمدەر مەن سىنىپتاستارى بارىنشا قولداۋ تانىتادى. ءبىر جولى جازعان شىعارماسىنان 148 قاتە تابىلعانىن ايتىپ, لي اقساقال ءبىر ك ۇلىپ الدى. دەگەنمەن, كۇشى مەن جىگەرى تاسىعان, تالابى تاۋداي يگناتي جاسىعان جوق. جولىندا كەزدەسكەن بارلىق قيىندىقتاردى جەڭىپ شىقتى. جىل اياعىندا ديكتانتتى تازا ءتورت دەگەن باعاعا جازاتىن كۇيگە جەتتى. مۇنان كەيىن قايتادان ءوز مەكتەبىنە اۋىسىپ, ونى ۇزدىك ءتامامداپ شىعادى.
قۇرىلىسشى ماماندىعىن يگەرۋ نيەتىمەن ماسكەۋدەگى باۋمان ۋچيليششەسىنە وقۋعا تۇسپەكشى بولدى. تاشكەنتكە دە كەتپەكشى بولدى. بىراق كوميسسيا قۇجاتتارىن قابىلداماي, قايتارىپ بەرەدى. بارىنە كىنالى تولقۇجاتىنداعى ەركىندىگى شەكتەلگەندىگى تۋرالى ءمور ەدى.
مۇنان سوڭ ول سول ۋاقىتتا جاڭادان اشىلعان ءۇش جىلدىق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتتاعى گيدرومەليوراتيۆتىك فاكۋلتەتكە ەش قيىندىقسىز قابىلداندى. ستۋدەنتتىك كەزەڭ سۇراپىل سوعىس جىلدارىنا تاپ كەلدى. ءبىرىنشى سەمەستردەن كەيىن سىرقاتتانىپ, ۇيىنە ورالادى. وڭالعاننان كەيىن كولحوزعا جۇمىسقا تۇرعان ول تاڭنىڭ اتىسى, كۇننىڭ باتىسى كۇرىش القابىندا جۇمىس ىستەيدى. كەيىننەن وقۋىنا قايتا ورالعان جاس جىگىت جاتاقحانانىڭ كومەندانتى بولىپ تاعايىندالىپ, جوعارى شاكىرتاقىعا يە بولادى.
ق. ساتباەۆ اتىنداعى تاۋ-كەن مەتاللۋرگيالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن جەتەكشىلەرى – حيميا مامانى ۆلاديمير ستەندەر, عىلىم دوكتورى ۆيكتور پونومارەۆتىڭ كەڭەسىمەن يگناتي لي ۇلكەن جەزقازعان جۇمىسشىلار اۋىلىندا ورنالاسقان تاجىريبەلى گيدرومەتاللۋرگيالىق زاۋىتقا اتتانادى. ءسويتىپ, 1947 جىلى جاس مامان جەزقازعان قالاسىنا كەلەدى.
– ەكى قاباتتى بىرنەشە ءۇي عانا بار ەدى. قالا مەن ۆوكزالدىڭ اراسىندا بوس جاتقان دالا. زاۋىت ەندى-ەندى سالىنىپ جاتىر. قۇرىلىسىنىڭ اياقتالۋىنا دا ءبىراز ۋاقىت بار سياقتى. كەيىن قايتۋعا بيلەتكە اقشام بولمادى, ايتپەگەندە... – دەپ ءبىر ك ۇلىپ الدى اڭگىمەمىزدىڭ باستى كەيىپكەرى.
ول كەزدە قالادا كورەي وتباسىلارى ساۋساقپەن سانارلىقتاي عانا بولاتىن. №1 مەكتەپتىڭ ديرەكتورى ۆاسيلي پاي ير يگناتي ءليدى جوعارى سىنىپتارعا فيزيكا, ماتەماتيكا پانىنەن ساباق بەرۋگە شاقىرادى. جاس ينجەنەر ءسويتىپ مەكتەپتىڭ العاشقى تۇلەكتەرىن دايىنداۋعا دا اتسالىسقان.
ول قاي جەردە ەڭبەك ەتسە دە, قانداي مىندەت جۇكتەلسە دە جاۋاپكەرشىلىكتى ۇمىتقان ەمەس. كومبيناتتاعى تەحنيكالىق ءبولىم ينجەنەرى, گيدرومەتاللۋرگيالىق زاۋىت ديرەكتورى, اعا ينجەنەر, كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى, مەتاللۋرگيا كومبيناتىنداعى وندىرىستىك-تەحنيكالىق ءبولىم باستىعى بولىپ جۇرگەن تۇستا دا تۋرا جولدان تايعان جوق. ە.لي قارساقباي بايىتۋ فابريكاسىندا زەرتحانانىڭ اشىلۋىنا دا اتسالىستى.
قارت مەتاللۋرگ جەزقازعان جەرىندە مىس زاۋىتىنىڭ تۇرعىزىلۋ تاريحىنىڭ بۇگە-شىگەسىنە دەيىن بىلەدى. سول كەزدەگى كومبيناتتىڭ ديرەكتورى ۆيكتور گۋربامەن بىرگە جەزقازعان مىس زاۋىتى قۇرىلىسىنىڭ سالىنىپ, اياقتالۋىنا قاتىسىپ, كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتكىزدى. 1959 جىلى كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ №181 «جەزقازعان ايماعىن دامىتۋ تۋرالى» قاۋلىسى شىققان بولاتىن. كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىنا قاراماستان زاۋىتتى سالۋ جونىندەگى ايتىس ءۇش جىلعا سوزىلدى. اقىرى مىس زاۋىتىن جەزقازعانعا سالۋ جونىندە شەشىم قابىلدانىپ, 1964 جىلى جوبالىق تاپسىرما بەكىتىلەدى. تاعى ءبىر جىل ەلەكتر بالقىتۋ تەحنولوگياسىن ەنگىزۋگە كەتىپتى.
1967 جىلدىڭ اياعىندا قازۋ جۇمىستارى باستالىپ, كەلەسى جىلدىڭ ءبىرىنشى قاڭتارىنان يگناتي ەۆگەنەۆيچ سالىنىپ جاتقان زاۋىتتىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, پىكىر