الەمدەگى قاي حالىق تا وزىنەن شىققان ۇلى تۇلعالاردى ارداقتايدى, قۇرمەتتەيدى, اسپەتتەيدى, ولاردىڭ ەرەن ەڭبەگىن ەسكەرىپ, ەسىمىن ەلدى مەكەندەرگە, قالالارعا بەرىپ, ەڭسەلى ەسكەرتكىشتەرىن ورناتىپ جاتادى. ءبىز دە سولاي ەتەمىز. جانى جىرعا جاقىن, انگە اۋەس, كۇيگە قۇمار قازاق اسىرەسە ءسوز بەن سازعا كەلگەندە قادىرلىسىنەن, قاسيەتتىسىنەن قۇرمەتىن اياپ قالمايدى.
سونىڭ وزىندە دە ءدال اباي تۋرالى تولعانعاندا مىنا ءبىر جاي تاڭ قالدىرماي قويمايدى. ءبىز «اباي اتامىز» دەپ سويلەيمىز. «اباي اتامىز ايتقانداي» دەپ اڭگىمە باستايمىز. ءسوز مانىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ قاراساق, بۇل ءبىر عاجاپ قۇبىلىس. بۇكىل حالىقتىڭ اقىندى نەمەسە جازۋشىنى اتا دەپ اتاۋى, جانىنا سونشالىقتى جاقىن تۇتۋى مىنا جۇمىر جەردىڭ بەتىندە قازاقتان باسقا حالىقتا كەزدەسە قويماسا كەرەك. كەزدەسسە دە سيرەك ەكەنى انىق. كەيدە ويلاپ وتىرساڭىز, اباي ءبىز ءۇشىن اقىن دا, فيلوسوف تا, اۋدارماشى دا, كومپوزيتور دا ەمەس, بارىنەن بۇرىن ءوزىمىزدىڭ جانىمىزعا سونشاما جاقىن ادامىمىز, اعايىنىمىز با, تۋىسقانىمىز با, اعامىز با, اتامىز با, ايتەۋىر ءبىر جاقسى تانيتىن ادامىمىز سياقتى. سول اداممەن تالاي رەت كەزدەسكەن, سويلەسكەن, سىرلاسقاندايمىز, تالاي رەت اقىلىن العاندايمىز, ال كەيدە نە بالالىقپەن, نە شالالىقپەن الماي كەتكەندەيمىز. ءبىز ءومىرىمىزدى ابايسىز ەلەستەتە المايمىز. قۋانساڭ دا, قينالساڭ دا ابايدىڭ الدىنا باراسىڭ. جار ءسۇيىپ, بالا ءسۇيىپ قۋانساڭ دا, جاقىنىڭنىڭ ازاسىنا كۇيىپ, قايعىرساڭ دا اباي جانىڭنان تابىلادى. ءيا, اباي اتامىز بىزگە كادىمگى ءوزىمىزدىڭ اتامىز سياقتى. ابايمەن اقىلداسامىز, ابايمەن سىرلاسامىز, ابايعا مۇڭىمىزدى شاعامىز, ابايدان تاعىلىم الامىز. اباي ءبىز ءۇشىن ارامىزدا جۇرگەن اقىلمان, دالامىزدا جۇرگەن دانىشپان. سوندىقتان دا ۇلى ابايدىڭ بيىل كەڭ كولەمدە اتالاتىن 175 جىلدىعى اقىننىڭ, ويشىلدىڭ, اۋدارماشىنىڭ, كومپوزيتوردىڭ كەزەگىمەن كەلىپ تۇرعان مەرەيتويى عانا ەمەس, ءبىزدىڭ ارقايسىمىزدىڭ اتامىزدىڭ, حالىقتىڭ رۋحاني اكەسىنىڭ, ءبارىمىزدىڭ ءبىرتۋار بابامىزدىڭ ءبارىمىز بىرىگىپ وتكىزەتىن, بارىمىزگە سىناق بولاتىن بەلەستى تويى دەپ قارالۋعا ءتيىستى.
بۇيىرتسا, ءدال سولاي بولاتىن سىڭايلى. ونىڭ ءبىر دە بىرەگەي كەپىلى – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەل گازەتى «Egemen Qazaqstan»-نىڭ كەشەگى سانىندا جاريالانعان «اباي جانە XXI عاسىرداعى قازاقستان» اتتى كولەمدى ماقالاسى. ول جايىندا ءسوز ەتەردىڭ الدىندا مىنا جايدىڭ باسىن اشىپ الۋ كەرەك.
ابايدىڭ باستى ۇلىلىعى ونىڭ كوركەم ءسوزدى كەمەلىنە كەلتىرگەن سۇڭعىلا سۋرەتكەرلىگىندە, ءوزى «ولەڭ – ءسوزدىڭ پاتشاسى, ءسوز ساراسى» دەپ ارداقتاعان پوەزياسىنىڭ عاجايىپ قۋاتىندا, ايتارىنىڭ ءبارىن ايشىقتاپ جەتكىزەتىن دارا زەرگەرلىگىندە. ونىڭ الەمدىك ادەبيەتتىڭ نەبىر ۇزدىك ۇلگىلەرىن ءتول تىلىمىزگە توگىلتىپ تۇسىرگەن اسقان اۋدارماشىلىعى دا, ءوز ءسوزىن جان-جۇرەككە جاقىنىراق جەتكىزۋدىڭ جولىن تاپقان كەرەمەت كومپوزيتورلىعى دا الدىرماس اسۋ, بولەكشە بيىكتىك. حالقىمىز مۇنى جاقسى بىلەدى. كلاسسيك قالامگەرىمىز مۇحتار اۋەزوۆتەن باستاپ تالاي ويشىلدارىمىز, عالىمدارىمىز اباي مۇراسىن جان-جاقتى زەرتتەگەن, زەردەلەگەن. بۇلار جايىندا ادەبيەتتانۋشىلارىمىز, ءتىل ءبىلىمىنىڭ وكىلدەرى توي الدىندا, توي تۇسىندا تاعى دا تەرەڭىرەك تولعانا تۇسۋگە ءتيىس. قاسىم-جومارت توقاەۆ ءوز ماقالاسىندا ول جاعىن كاسىبي مامانداردىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ, وتە دۇرىس جاساعان. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ماقالاداعى نەگىزگى ايتپاعى – اباي ءسوزىنىڭ بۇگىنگى زامانىمىز ءۇشىن دە كوكەيكەستىلىگى, اقىن اتامىزدىڭ ايتقاندارىنان حالقىمىز قازىرگىدەي تاريحتىڭ تار تۇسىندا قانداي تاعىلىم الۋعا تيىستىلىگى. مەملەكەت باسشىسى اقىن جايىندا, فيلوسوف جايىندا ءدال وسى راكۋرستا سويلەۋى كەرەك ەدى.
«اباي ءسوزى ۇرپاقتىڭ باعىت الاتىن تەمىرقازىعىنا اينالۋى قاجەت», دەگەن پرەزيدەنت ءوز ماقالاسىندا اقىن مۇراسىنىڭ ءدال قازىرگى جاڭعىرۋعا قانشالىقتى تابيعي قابىساتىندىعىن ايقارا اشىپ كورسەتكەن. ەلدىڭ ۇنەمى العا جىلجۋىنا, ءوسىپ-وركەندەۋىنە شىن نيەتىمەن تىلەۋلەس بولعان, وسى يدەيانى بارىنشا دارىپتەگەن ابايدىڭ عىلىمعا, بىلىمگە شاقىرۋى بۇگىن دە («بۇگىندە» دەسەك دالىرەك بولار) وتە وزەكتى. بۇل ورايدا اۆتوردىڭ «وسكەلەڭ ۇرپاق, اباي ايتقانداي, عىلىمدى تولىق يگەرسە, ءوز ءتىلىن قۇرمەتتەسە ءارى شىن مانىندە پوليگلوت بولسا, ۇلتىمىزعا تەك يگىلىك اكەلەرى ءسوزسىز», «ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرۋ يدەياسى ابايدان باستاۋ الادى» دەگەن ويلارى وتە ورنىقتى. وسى ارادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ: «جاستارىمىز نەعۇرلىم كوپ ءتىلدى مەڭگەرسە, سوعۇرلىم مۇمكىندىگى كەڭەيەدى. بىراق ولاردىڭ انا ءتىلىن بىلۋىنە باسا ءمان بەرگەن ءجون», «قازىرگىدەي جاڭا تاريحي جاعدايدا ءبارىمىز انا ءتىلىمىزدىڭ دامۋى مەن دارىپتەلۋىنە نازار اۋدارىپ, ونىڭ مارتەبەسىن ارتتىرۋىمىز كەرەك» دەگەن سوزدەرىنە بولەكشە ءمان بەرىلۋىن قالار ەدىك. قازاق ءتىلى – ەڭ باستى قاسيەتتىمىز.
اباي ءوز حالقىن كوشتەن قالماۋعا, باسقالارعا تەڭەسۋگە شاقىرعان ەدى. اقىننىڭ بۇل اماناتىن ءبىز ورىنداي الدىق. ەل بول دەپ ەدى – ەل بولدىق. قازىردىڭ وزىندە الەمدەگى دامىعان ەلۋ ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. ەندى وزىق وتىزدىقتان ورىن الۋعا ۇمتىلىپ جاتىرمىز. ء«بىزدىڭ مىندەتىمىز – وسى ىلگەرى كوشكە ىلەسىپ قانا قويماي, الدىڭعى قاتاردان ورىن الۋ», دەيدى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى. بۇل ىستە تاعى دا اباي العا تارتقان مىندەتتەر, اباي قويعان تالاپتار كومەككە كەلەدى. مىسالى, «تولىق ادام» تۋرالى ايتقانىن الايىق. ء«بىز ابايدىڭ «تولىق ادام» تۇجىرىمىن قايتا زەردەلەۋىمىز كەرەك. بۇل باعىتتا عالىمدارىمىز تىڭ زەرتتەۋلەردى قولعا الۋى قاجەت. «تولىق ادام» كونتسەپتسياسى, شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز-كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن ءبىلىم وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى پرەزيدەنت.
اقىن ءسوزىن جاس ۇرپاققا وسى زاماننىڭ ءادىس-تاسىلىمەن, ءوتىمدى ەتىپ, تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋ دە وتە ماڭىزدى. ابايدىڭ تۇسىندا قازاق جازبا ادەبيەتىندە بالالارعا ادەيىلەپ شىعارما جازۋ ءداستۇرى قالىپتاسپاعانىن, سوندىقتان جاس وقىرمانعا اقىننىڭ قاتپار-قاتپار, قىرتىس-قىرتىس ويلارى, قورعاسىننان قۇيىلعانداي ءسوز سالماعى سالعان بەتتەن اۋىرلىققا تۇسەرىن دە ەسكەرمەسە بولمايدى. مەكتەپتە ابايدى وقىتۋدا ولەڭدى قۇر جاتتاتۋدان بويدى اۋلاق سالىپ, نەگىزگى نازاردى ناسيحاتقا, ينتەرپرەتاتسياعا, گەرمەنەۆتيكاعا اۋدارعان ءجون بولادى. بۇل ءۇشىن وزىق ادىستەمە تالاپ ەتىلەدى.
اباي تويىن وتكىزۋدەگى باستى ماقساتىمىز اقىن شىعارمالارىن ودان ءارى تانىمال ەتە ءتۇسۋ عانا ەمەس. ابايدى الەمگە ايگىلەۋ عانا ەمەس. بۇل تويدىڭ تۇسىنداعى باستى ماقساتىمىز بۇكىل حالىقتىڭ ءوزىمىزدىڭ اتامىزدىڭ الدىنداعى, ۇلت ۇستازى الدىنداعى وزىندىك ءبىر ىشتەي ەسەپ بەرۋىنە قول جەتكىزۋ بولۋى كەرەك دەپ بىلەمىز. بۇل تۋرالى توقاەۆ تۇجىرىمى ءتىپتى تاماشا: « ۇلىلىقتىڭ تويى ۇلت الدىنداعى ۇلى مىندەتتىڭ ۇدەسىنەن شىعۋدىڭ جولىن ىزدەۋگە ۇمتىلدىرۋى ءتيىس. ءار ازامات وسى تويدىڭ الدىندا ەلىمىز, ەلدىگىمىز جونىندە تەرەڭ ويلانسا دەيمىز. اباي بىزگە نەنى اماناتتادى؟ اباي بىزدەن نەنى تالاپ ەتتى؟ اباي بىزدەن نەنى كۇتىپ ەدى؟ اباي ەلدىڭ قاي ىسىنە ءسۇيىنىپ ەدى؟ سول سۇيىنگەن ىسىنەن ۇيرەنە الدىق پا؟ اباي قازاقتىڭ قاي ىسىنە كۇيىنىپ ەدى؟ سول كۇيىنگەن ىسىنەن جيرەنە الدىق پا؟ باسقاسىن بىلاي قويعاندا, اقىن ايتقان بەس اسىل ءىستى جۇزەگە اسىرىپ, بەس دۇشپاندى بويدان قاشىرىپ جاتىرمىز با دەگەن ويدىڭ توڭىرەگىندە تولعانساق تا تالاي جايعا قانىعا الامىز. اباي مۇراسى – ءبىزدىڭ ۇلت بولىپ بىرلەسۋىمىزگە, ەل بولىپ دامۋىمىزعا جول اشاتىن قاستەرلى قۇندىلىق».
وتپەلى كەزەڭدەگى ۋاقىتشا قيىنشىلىقتار تۇسىندا حالىقتىق مىنەزىمىزدى, ۇلتتىق قالپىمىزدى وزگەرتىپ الماۋىمىز وتە ماڭىزدى بولىپ تۇر. اباي ايتقان مىندەردىڭ ۇستىنە جاھاندانۋدىڭ جەلىمەن جەتكەن جاڭا جاماندىقتاردى جاماپ قالۋدان ساقتانۋ دا ۇدايى جادىمىزدا جۇرۋگە ءتيىس. پرەزيدەنت مۇنى دا ەسكەرتەدى: «بىزگە, اباي ايتقانداي, ارتىق ماقتانعا سالىنۋ, وزگەنى قور, ءوزىمىزدى زور ساناۋ, داۋ قۋ استە جاراسپايدى. ءار قادامىمىزدى انىق باسىپ, الەمدە جانە ەلىمىزدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى بايىپپەن ساراپتاي ءبىلۋىمىز قاجەت. تۇراقتىلىق پەن دامۋىمىزدىڭ كەپىلى بولعان تاتۋلىق پەن بىرلىكتى بارىنەن جوعارى قويعان ابزال. مەملەكەت مۇددەسىن كوزدەسەك, اۋەلى ساباقتاستىق ساقتالىپ, توگىلگەن تەر مەن اتقارعان ەڭبەكتىڭ دالاعا كەتپەۋىن ويلايىق».
وتىز توعىزىنشى سوزىندە اتامىز ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىزدىڭ «بۇل زامانداعىلاردان ەكى ارتىق مىنەزى بار ەكەن» دەپ كورسەتىپ, سول ەكى مىنەزدىڭ ءبىرى رەتىندە الدىمەن اۋىزبىرشىلىگىن ايتقان. سونان كەيىن «ەكىنشىسى – نامىسقور كەلەدى ەكەن» دەگەن. «اتى اتالىپ, ارۋاق شاقىرىلعان جەردە اعايىنعا وكپە, ارازدىققا قارامايدى ەكەن, جانىن سالىسادى ەكەن» دەگەن. اتا-بابالارىمىزدىڭ بويىنداعى سول اۋىزبىرشىلىك تە, سول نامىسقورلىق تا بىزگە جاڭا مىڭجىلدىقتا, جاڭا عاسىردا اۋاداي قاجەت. اۋىزبىرشىلىگىمىز بولسا, نامىسقورلىعىمىز بولسا, ءبىز المايتىن قامال قالمايدى, ءبىز اسپايتىن اسۋ قالمايدى. اباي اتاعان ەڭ قاراپايىم تالاپتاردى ورىنداساق تا, مىسالى, بويىمىزدا, ويىمىزدان تالابىمىز, ەڭبەگىمىز, تەرەڭ ويىمىز, قاناعاتىمىز, راقىمىمىز تابىلسا دا, بويىمىزدان, ويىمىزدان وسەكتى, وتىرىكتى, ماقتانشاقتىقتى, ەرىنشەكتىكتى, بەكەر مال شاشپاقتىقتى شىعارساق تا, تالاي ءىستى تىندىرامىز. پرەزيدەنت سوزىمەن ايتار بولساق, «جالپى, ءومىردىڭ قاي سالاسىندا دا ابايدىڭ اقىلىن الساق, ايتقانىن ىستەسەك, ەل رەتىندە ەڭسەلەنەمىز, مەملەكەت رەتىندە مۇراتقا جەتەمىز».
اباي مۇراسى – ۇيرەنەرلىك ۇزدىك ۇلگى.
ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ,
ءماجىلىس دەپۋتاتى