تەحنيكا دەگەن كۇن ساناپ دامىپ جاتىر. وسىدان ون-ون بەس جىل بۇرىن جالاقىمىزدى تەمىر جاشىك ارقىلى الامىز دەپ ويلاعان با ەدىك؟! بانكوماتتىڭ ءبىر جاقسى جەرى – كوڭىلى بىردە كول, بىردە ءشول كاسسير كەلىنشەك سياقتى قاباعىن شىتپاي, ايلىعىڭدى الالاماي, سويلەمەستەن بەرەدى, ايتەۋىر. بىراق, كەي كەزدەرى تەمىر جاشىكتىڭ تۇيمەسىن باسىپ جاتقان ادامدارعا كوزىمنىڭ قيىعىمەن قارايتىنىم بار. بىرەۋدىڭ قانشا اقشا الىپ جاتقانىنا ەمەس, قالاي الىپ جاتقانىنا كوڭىل اۋدارامىن. الايدا, سەنەسىز بە, وسى ۋاقىتقا دەيىن بىردە-ءبىر مارتە بانكوماتتىڭ ارنايى تۇيمەسىن باسىپ, اقشاسىن قازاقشا ءماتىن ارقىلى العان ادامدى كورگەن ەمەسپىن. ءبارى اقشاسىن زۋ ەتكىزىپ «ورىسشا» «سۋىرىپ» الادى. ءبىر-ەكى ادامعا ايتىپ كورىپ ەدىم, قازاقشا ءماتىندى باسىپ كوردى, بىراق, ارتىنشا شاتاسىپ قالدى. ارينە, بۇرىن-سوڭدى باسىپ ۇيرەنبەگەن سوڭ سويتەدى. ءسويتىپ, قولدارىن ءبىر سىلتەپ, ۇيرەنشىكتى جولىنا ءتۇستى.
ەلباسىمىز «قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن» دەگەندى قاداپ ايتتى. بۇدان ارتىق ەندى قالاي جەتكىزىپ ايتۋ كەرەك؟! مەنىڭشە, بانكومات تا ءبىر قازاق سياقتى. ونىڭ دا قازاقشا سويلەسكىسى كەلەدى. قازاققا قازاق تىلىندە قىزمەت كورسەتكىسى كەلەدى. بىراق, ءبىز وعان ورىسشا سويلەيمىز. قايتا تىلدەن قينالىپ جۇرگەن جاندار العاشقى ساباعىن وسى بانكوماتتى «قازاقشا» باسۋدان باستاسا قايتەر ەدى؟! قاتەلەستىڭ دەپ ول اشۋلانبايدى. ارينە, بۇل ۇساق-تۇيەك نارسە سياقتى, بىراق, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مەرەيىن كوتەرۋ, قۇرمەتتەۋ, قادىرلەۋ وسىنداي كىشكەنتاي شارۋادان باستالادى. ءوز باسىم وسىعان ۇقساس وقيعالاردى كوپ كوردىم. سولاردىڭ كەيبىرىنە توقتالا كەتسەم.
ءبىرىنشى مىسال. قايبىر جىلى وزبەك اعايىنداردى جالداپ, اۋىلدا قورا سوقتىق. وزبەكتىڭ ءتورت جىگىتى اۋىلدا ەكى اي جاتتى. فەرعانا ءوڭىرىنىڭ تۋمالارى ەكەن, اۋىلدارىندا تازا سۋعا جارىماعان كورىنەدى. ەكى ايدا تاۋدىڭ تازا سۋىن ءىشىپ, «بۇيرەگىمىز اۋىرعانىن قويدى» دەپ ايتىپ ءجۇردى وزدەرى. ءبىزدىڭ اۋىل تاۋعا جاقىن ورنالاسقان, بۇلاقتارىنىڭ ءبارى سول جوعارى جاقتان باستاۋ الادى. ەكى سايدى قۋالاي ورنالاسقان ءتورت اۋىلدا باسقا ۇلتتىڭ وكىلى جوق. ءبارى ءوزىمىزدىڭ قازاقتار, ءبىر اتانىڭ بالالارى, ءبىر-بىرىنە جاقىن اعايىن جاندار.
اپتاسىنا ءبىر-ەكى رەت بارىپ, سوعىلىپ جاتقان قورانىڭ جاعدايىن كورىپ قويامىز. سونداعى تاڭعالعانىم... سونشاما قازاقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ ءتورت وزبەكتىڭ ءبىر اۋىز قازاقشا سويلەمەۋى بولدى. ءتىپتى, قازاقشا سويلەيىن-اۋ دەگەن وي مۇلدەم قاپەرلەرىندە جوق. ەسەسىنە اۋىلدىڭ ءبارى وزبەكشە سويلەپ ءجۇر. اعام دا, اعايىندار دا قۇرىلىسشى جىگىتتەرمەن سويلەسسە دە نەمەسە بىرنارسەنى سۇراسا دا, تۇسىندىرسە دە وزبەكشە شۇلدىرلەي جونەلەدى. ءتىپتى, سەكسەندەگى اجەمىزدىڭ وزبەكتەردى شايعا شاقىرعاندا «شويعا كەلينلەر» دەگەنىن ەستىگەندە نە كۇلەرىڭدى, نە جىلارىڭدى بىلمەيسىڭ.
ەكىنشى مىسال. قالادا كەي كەزدەرى باعىتتىق تاكسيلەرگە (مارشۋرتكا) مىنگەندە, ونىڭ ەسىگىن اشىپ-جاۋىپ ءارى اقشا جيناپ ورىستىڭ نەمەسە كارىستىڭ جىگىتتەرى وتىرادى. ءوز باسىم ولارعا ورىسشا سويلەمەيمىن. ءبارىبىر ايتاتىنىم ەكى-ءۇش-اق ءسوز. بىردە الگى جىگىتكە «پوۆوروتتان توقتاتىپ جىبەرشى» دەسەم, ورىسشالاپ «تۇسىنبەدىم» دەگەنى. قايتادان ايتتىم. ول دا جاۋابىن قايتالادى. كارىس جىگىتتىڭ ءسوزىمدى ۇعىپ تۇرعانىن, تەك قىرسىعىپ, تۇك بىلمەگەنسىپ وتىرعانىن ءبىردەن ءتۇسىندىم. «ەي, مەن ساعان قازاقشالاپ ايتىپ تۇرمىن...» دەپ داۋسىمدى قاتتىراق شىعارا بەرىپ ەم, الدىڭعى ورىندىقتاردا وتىرعان ءبىر قازاق اپاي الگى كارىستىڭ بالاسىنا «ول ساعان «پوۆوروتتان توقتاتىپ جىبەر» دەپ ايتىپ جاتىر» دەپ ورىسشالاي جونەلگەنى... قايتسىن ەندى, «ءتىل بىلمەيتىن» مەنى مۇسىركەگەنى عوي. كولىك بۇرىلىستان توقتادى. مەن ءتۇسىپ قالدىم. بىراق تەك قازاق اپاي عانا ەمەس, «مارشرۋتكا» تولا قازاق ماعان ايانىشتى كوزبەن قاراپ تۇرعانىن بىردەن بايقادىم. ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ كوكەيىندە: «قايتسىن, بۇل بايعۇس, ورىسشا بىلمەگەنىنە قاراعاندا ورالمان بولۋى كەرەك» دەگەن ءسوزدىڭ تۇرعانى انىق ەدى.
تاعى ءبىر مىسال. كەشتەتىپ الىس اۋداننىڭ بىرىنەن قايتىپ كەلە جاتىپ ۇلكەن ءبىر ۇلكەن دۇكەنگە توقتادىق. ساتۋشى – ورىس قىزى ەكەن, ار جاعىندا قاراۋىل بولۋى كەرەك, ەكى-ءۇش قازاق جىگىتى كارتا ويناپ جاتىر. ساتۋشىعا قازاقشا سالەمدەستىم. ول دا «سالاماتسىز با؟» دەدى. «تىسكەباسار بىرنارسە بار ما؟» «بار». قىز ءبارىن قازاقشا ايتىپ شىقتى. ءتىپتى, العان زاتىمىزدىڭ قانشا بولعانىن دا قازاقشا ايتتى. اقشاسىن تولەپ جاتسام, الگى جىگىتتەردىڭ ءبىرى: «ە, تانيا, سەن قازاقشا بىلەدى ەكەنسىڭ عوي» دەدى. «ءيا, بىلەمىن» دەدى قىز جىميىپ. «وندا نەعىپ بىزگە قازاقشا سويلەمەيسىڭ؟» «نە قىلامىن سەندەرگە قازاقشا سويلەپ, وزدەرىڭ ۇنەمى ورىسشا سويلەيسىڭدەر».
...وسىدان كەيىن قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ قانات جايۋىنا ۇكىمەت, بيلىك قانشاما كۇش جۇمساسىن, قانشاما باعدارلاما ەنگىزسىن, ءاربىر قازاقتىڭ بويىندا انا تىلىنە دەگەن جاناشىرلىق, قامقورلىق بولماي ءىستىڭ