قولىنا قالامىن ۇستاپ, جانىنا قيالىن سەرىك ەتكەن جۋرناليست اعايىن اينالاسىنا ۇدايى سەرگەك قارايدى. سوندىقتان دا, ومىردە كەزدەسىپ تۇراتىن الۋان ءتۇرلى كورىنىستەرگە قاتىستى: «نەگە ولاي؟ نەگە بۇلاي؟» دەگەن سۇراقتاردى وزىنە دە, وزگەگە دە ءجيى قويىپ تۇرادى. سونداي ساتتەردە پايدا بولعان ساۋالداردىڭ بىرقاتارىن بۇگىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
قولىنا قالامىن ۇستاپ, جانىنا قيالىن سەرىك ەتكەن جۋرناليست اعايىن اينالاسىنا ۇدايى سەرگەك قارايدى. سوندىقتان دا, ومىردە كەزدەسىپ تۇراتىن الۋان ءتۇرلى كورىنىستەرگە قاتىستى: «نەگە ولاي؟ نەگە بۇلاي؟» دەگەن سۇراقتاردى وزىنە دە, وزگەگە دە ءجيى قويىپ تۇرادى. سونداي ساتتەردە پايدا بولعان ساۋالداردىڭ بىرقاتارىن بۇگىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.
ديسسەرتاتسيا ءدۇدامالى
ەسىمى قالىڭ وقىرمانعا كەشتەۋ تانىمال بولعان ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى ميحايل بۋلگاكوۆتىڭ شوقتىعى بيىك شىعارمالارىنىڭ ءبىرى – «شەبەر مەن مارگاريتا» رومانى بۇگىندە الۋان ءتۇرلى بوياۋ-تاسىلمەن بەزەندىرىلىپ, باسپادان قايتا شىعارىلىپ تا, ونىڭ جەلىسى بويىنشا تالاي ستسەناريلەر جازىلىپ, فيلمدەر ءتۇسىرىلىپ تە جاتىر. ءسوز الەمىنىڭ قۇپيا سىرىنا قانىققىسى كەلگەن عالىمدار وسى شىعارمانىڭ نەگىزىندە قانشاما عىلىمي ديسسەرتاتسيالار دا قورعاپ ۇلگەردى دەسەڭىزشى.
عىلىمنىڭ شالقار ايدىنىندا ەركىن جۇزۋگە ەمەۋرىن ءبىلدىرۋشى وقىمىستى جۇرتتىڭ زەرتتەۋلەرى اراسىندا موجانتوپاي تاقىرىپتاردىڭ بولىپ تۇراتىنىن ءبىز كەڭەس كەزەڭىندە رەسپۋبليكانىڭ سول كەزدەگى باسشىسى دىنمۇحامەد قوناەۆتىڭ جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا وتكەن پارتيا پلەنۋمىندا جاساعان بايانداماسىنان ءبىرىنشى رەت ءبىلىپ ەدىك. سول زاماندا ءبىر اپەندى «توپىراقتىڭ شىنجىر تاباندى تراكتوردىڭ ءبىر ءجۇرىپ وتكەنىنەن كەيىن قۇنارلانۋى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعاپتى. ءدال سول شامادا ەستىدىك, وزبەكستاندا تاعى بىرەۋ «پاحتا تەريش تاگي چاپ قۋلنينگ حيزماتي» دەگەن تاقىرىپتىڭ ارقاسىندا ءمۇدۋار, ياعني كانديدات اتاعىن الىپتى. بۇل شىركىندەردىڭ ءبىرى وسىلايشا تراكتور ءبىر ءجۇرىپ وتكەننەن كەيىن جەردىڭ قىرتىسى قالاي قۇنارلانا قالاتىنىن, ەكىنشىسى ماقتا تەرىمدە سول قولدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى قىزمەت اتقاراتىنىن دالەلدەمەك بولعان!
ال وسى تاياۋدا رەسەي ءباسپاسوزىنىڭ بەتىنەن مىناداي ءبىر «تاماشا» تاقىرىپتا عىلىمي اتاق قورعالعانىن وقىپ, تاڭعالعاننان جاعامىزدى ۇستادىق. ول «بۇزاۋباستىڭ ءۇي ىرگەلىك جەردىڭ قۇنارىن ارتتىرۋداعى ءرولى جانە كوكونىس-باقشا داقىلدارىنىڭ وسۋىنە كەلتىرەتىن زالالى», دەپ اتالادى. ەندى بۇزاۋباستىڭ پايداسىنان زيانى كوپ جاندىك ەكەنى راس. ونىڭ ودان دا باسقا زارارلارى بولۋى ابدەن كادىك. بىراق ءاربىر بۇزاۋباس پەن اتجالماننىڭ, كەسىرتكە مەن ەشكىەمەردىڭ اينالاعا كەلتىرەتىن كەساپاتىن ءتىزىپ الىپ, ونى دالەلدەپ شىققاننان عىلىمنىڭ كوسەگەسى كوگەرە قويار ما ەكەن؟!
پرجەۆالسكي جىلقىسى
قايسىبىر كۇنى «قازاقستان» تەلەارناسىنان پرجەۆالسكي جىلقىسىنا ارنالعان حابار كوردىك. بايانى باسقاشا بولسا, ونشاما كوڭىل بولمەس پە ەدىك, ءسوز اراسىندا جۇرگىزۋشى جىگىت وسى تىركەستى سان قايتالاپ ايتا بەرگەسىن, امالسىز ويلانىپ قالدىق. شىندىعىندا اڭگىمە تاقىرىبى بولىپ وتىرعان جىلقى ەستە جوق ەسكى كەزدەردەن تەك ورتالىق ازيا اۋماعىندا عانا تىرشىلىك ەتىپ كەلگەن ەكەن. سول باعزى زاماننان بار بايىرعى جانۋاردى XIX عاسىردىڭ ءۇشىنشى شيرەگىندە وسى ءوڭىردى زەرتتەۋگە كەلگەن ورىستىڭ بەلگىلى ساياحاتشىسى نيكولاي پرجەۆالسكي كورە قالادى دا جۇرتقا جەتكىزەدى. تەك سول ەڭبەگى ءۇشىن عانا وعان زەرتتەۋشىنىڭ ەسىمى تاڭىلا سالادى. بۇل قالاي؟
ەگەر اتالمىش جيھانكەز الگى جانۋاردى ءوزى قولدان بۋدان ەتىپ شىعارعان بولسا, گاپ جوق, سونىڭ اتى بەرىلۋىنە ەشكىم دە قارسى كەلە الماس ەدى. بىراق شىن مانىندە ساياحاتشى ونىڭ تەك كەسكىنىن عانا سۋرەتتەپ بەرگەن عوي. ءتىپتى, سول جىلقىنىڭ تەرىسى مەن سۇيەگىن پەتەربۋرگكە جەتكىزىپ, عالىمدارعا تانىستىرعان دا ساياحاتشىنىڭ ءوزى ەمەس, ونىڭ سوڭىنان ورتالىق ازياعا كەيىندەۋ كەلگەن زوولوگ دوسى يۆان پولياكوۆ كورىنەدى.
اتالمىش جىلقىنى نيكولاي پرجەۆالسكي 1878 جىلى موڭعوليا جەرىنە ەكىنشى مارتە ساياحات جاساعان كەزىندە ءبىرىنشى رەت كەزدەستىرگەن. ءبىر جولى ول ءشول دالادا دۇركىرەي شاۋىپ بارا جاتقان جىلقىعا ۇقساس جانۋارلار ۇيىرىنە قارسى ۇشىراسادى. بۇعان دەيىن ورتالىق ازيا اۋماعىنان قۇلان, قوداس سەكىلدى جارتىلاي ەسەك تەكتەس تاعىلار توبىن كوپ كەزىكتىرىپ كەلگەن جيھانكەز الىستان كوز سالعاننىڭ وزىندە, باستارى ۇلكەن, تىكىرەيگەن جالدارى قىسقا, قۇيرىقتارى ۇزىن شوعىردىڭ شوقتىعى بولەك ەكەنىن بايقايدى. ارتىنان موڭعولدار مەن قىرعىزداردىڭ اتالمىش حايۋاندى بۇرىننان جاقسى بىلەتىندەرىن, ونى ەكى جۇرتتىڭ دا «كەرتاعى» دەپ اتايتىندارىن انىقتاپ الادى. وسى تۇستا قازاقتاردىڭ وعان «كەرقۇلان» دەگەن ات بە رگەنى دە قازىر بەلگىلى بولىپ جاتىر. ال پەتەربۋرگتەگى وقىمىستىلار 1881 جىلى بۇل جانۋاردى جەكە تىرشىلىك يەسى دەپ تانىپ, وعان عىلىم تىلىندە «Equus Przewalskii» دەگەن ات قويادى.
اتاقتى زەرتتەۋشىنىڭ قىرعىز جەرىنە ءبىرىنشى رەت قادام باسقان كەزىمەن سايكەس كەلگەن 1869 جىلى رەسەي پاتشالىعى ىستىقكولدىڭ ماڭايىنداعى شۋ القابىندا, قاشعارياعا باراتىن كەرۋەن جولدىڭ بويىندا قاراقول اتتى اكىمشىلىك-اسكەري قالاشىق سالۋدى باستايدى. ەلدى مەكەن تاعى بىرقاتار ۋاقىتتان كەيىن پرجەۆالسكي ەسىمىن يەلەنەدى. ول 1922 جىلى قايتادان بۇرىنعى قاراقول نۇسقاسىنا اۋىسقانىمەن, 1939 جىلى جيھانكەزدىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا بايلانىستى كەيىنگى قالپىنا كەلەدى. وسى وزگەرىس 1992 جىلعا دەيىن ساقتالدى. قىرعىز ەلى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەننەن سوڭ العاشقىلار قاتارىندا بۇل شاھاردىڭ دا تاريحي اتى قالپىنا كەلتىرىلدى.
ەندى تۇپكى تۇبىرىنە قازىق بايلاي الماي تۇرعان ءبىر عانا اتاۋ الگىندەگى جىلقىعا قاتىستى بولىپ وتىر. بىزدىڭشە, وعان وزىنە ەرتە كەزدەرى اتا-بابالارىمىز تاڭىپ كەتكەن كەرتاعى نەمەسە كەرقۇلان اتاۋلارىنىڭ ءبىرىن قايتارىپ بەرەتىن ۋاقىت جەتكەن سياقتى.
پاسكال پايىمدارى
قازىرگى مەكتەپتەردە «ءوزىن ءوزى تانۋ» دەگەن ساباق بار. بىراق بۇل وسى ءپاندى تولىق مەڭگەرگەن تۇلەكتەردىڭ ءبارى وزدەرىن وزدەرى تولىق تانىپ شىعادى دەگەن ءسوز ەمەس. ويتكەنى, ادامنىڭ ادام بولعالى بەرى شەشە الماي كەلە جاتقان پروبلەماسىنىڭ ءبىرى وسى.
بۇعان دەيىن دە سان عاسىرلار بويى نەبىر دانىشپاندار قانشاما رەت جاھان جۇزىندەگى جالعىز اقىل-وي يەسىنىڭ ومىردەگى ورنى تۋرالى ورمان ويلاردىڭ ءتۇپسىز تەرەڭىنە شومىلىپ, باستارىنان سان تالاي بۋ ۇشىرعان. ولاردىڭ قاتارىندا بۇكىل سانالى عۇمىرىن وسى ماقساتقا باعىشتاپ, شاشتارىن اققا مالدىرعان الىپتار دا از ەمەس-ءتىن. سولاردىڭ ءبىرى – فرانتسۋزدىڭ XVII عاسىردا ءومىر سۇرگەن عۇلاما عالىمى بلەز پاسكال ءتىپتى ءومىرىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىندە بۇعان دەيىن شۇعىلدانىپ كەلگەن ماتەماتيكا, فيزيكا, مەحانيكا, ادەبيەت جانە فيلوسوفيا ىلىمدەرىنىڭ ءبارىن جيىپ قويىپ, بارلىق تىرشىلىگىن بىروڭكەي جاراتىلىس كۇشىنىڭ كىسى كىرمەسىن جالپاق جالعانعا جىبەرگەندەگى تۇپكى ماقساتىنىڭ نەدە ەكەنىن زەرتتەۋگە ارناعان.
ويشىل وقىمىستى ەڭبەگىنىڭ ەرنەۋىن: «مەن كىممىن؟ مەنى بۇل دۇنيەگە جىبەرگەن كىم؟ مەنىڭ جانىم مەن ءتانىم نەدەن تۇرادى؟ رۋحىم نە ىستەيدى؟ ءوزىم قايدا ءجۇرمىن؟ ولگەننەن كەيىن قايدا جانە قالاي بولامىن؟ ماڭگىگە توزاڭعا اينالىپ جوق بولىپ كەتەمىن بە, الدە باسقا قالىپقا كوشەمىن بە؟» – دەگەن قاپتاعان ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەۋدەن باستايدى. الايدا, ىزدەنىس ۇزاعان سايىن مۇنداي سۇراقتاردىڭ سورابى سوزىلا تۇسەدى. بۇرىن جەر كۇللى الەمنىڭ كىندىگى, ال ادام جەردىڭ تۇتقاسى سانالىپ كەلگەن ەدى. ال كەڭىستىكتىڭ شەكسىز ەكەنى اشىلعان سوڭ جەردىڭ سول ءتۇپسىز دۇنيەنىڭ تيتتەي عانا بولشەگى ەكەنى ءمالىم بولادى. سوندا ادام بالاسىنىڭ كەڭىستىكتىڭ الدىندا توزاڭ قۇرلى دا تۇرقى جوقتىعى ءوز-وزىنەن ايقىندالىپ شىعادى.
فرانتسۋز عالىمىنىڭ ەكىنشى پايىمى ادامنىڭ تىكەلەي وزىنەن ورىلەدى. مۇندا ول ءبىر باسىندا قاشاندا جاقسىلىق پەن جاماندىق ۇشتاسىپ جۇرەتىن, قاراما-قايشىلىعى كوپ جۇمىر باستى پەندەنىڭ تۋا تابيعاتىن تانۋعا تالپىنعان. سوڭىندا: «ادامنىڭ ۇلىلىعى – ونىڭ تراگيزمىندە», – دەگەن تۇجىرىمعا توقتاعان. ادام بالاسى ءوزىن تۇبىندە ءبىر ءولىمنىڭ كۇتىپ تۇرعانىن جاقسى بىلەدى. بۇل كوپ جاعدايدا ونىڭ سەزىمىنىڭ اقىل-ويدى جەڭىپ كەتۋىنە اپارىپ سوقتىرادى. سوندىقتان گومو ساپيەنستىڭ كۇشتى جاعى السىزدىك بولىپ كەتەتىن كەزدەرى دە از ەمەس: كەيدە كۇش-قايرات الجۋازدىققا اينالادى, جاقسىلىق جاماندىق بولىپ قايتادى, اقىل سەزىمنىڭ جەتەگىنە ەرەدى. فيلوسوف بۇعان ادامدى قورشاعان الەمنىڭ اسەرى كوپ دەگەن ءۋاج ايتادى. سەبەبى, كەز كەلگەن جاعدايدا اقيقات سالىستىرمالى تۇردە عانا العا قويىلادى. ءابسوليۋتتى اقيقات بولمايدى. ەندەشە, ادامگەرشىلىك ءمورالى قاعيداتتارىنىڭ ءوزى دە سالىستىرمالى نارسە. بۇل دۇنيەدەگى ادىلدىك, ز ۇلىمدىق, شىندىق, باقىت, باقىتسىزدىق, تارتىپتىلىك دەگەندەردىڭ ءبارى دە سالىستىرمالى تۇردە عانا ايقىندالماق. ادام تابيعاتى ويلانۋعا, مىنەز-قۇلقى قيمىلعا, ال شىندىعى يلليۋزياعا بەيىم. عالىم وسىلاردىڭ ءبارىن تالداي كەلىپ, ادام تابيعاتىنىڭ تۇنبا تىلسىمىن تولىق شەشە الماعانىن مويىندايدى.
ال ادام وزىنە ءوزى جۇمباق بولۋدان قالعان كۇنى تىرشىلىكتىڭ دە ءمانى جوعالاتىن شىعار.
سەرىك ءپىرنازار,
«ەگەمەن قازاقستان».