مۇندا 5 ميلليون جىلدان بەرگى تابيعات ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءىزى بار
قىزعىلت ءتۇستى قۇم جوتالارىنان تۇزىلگەن شارىن شاتقالىنا دەندەپ ەنگەن سايىن كۇندەردىڭ كۇنىندە بۇل قىراتتاردى دا جاۋىن شايىپ, جەل ۇشىرىپ اكەتەر دەگەن ءبىر وي جىلت ەتەرى حاق. ارتىنشا ءدال قازىر تابانىمىز ءتيىپ تۇرعان شارىن شاتقالى – پالەوليت, مەزوليت, نەوليت دەپ ءۇش كەزەڭگە بولىنەتىن تاس ءداۋىرىنىڭ العاشقىسى پالەوليت (كونەتاس) ب.ز.د. 2,6 ملن. – 12/10 مىڭجىلدىققا دەيىنگى ءداۋىرىنىڭ ەسكەرتكىشى ەكەنى سانادا قىلاڭ بەرەدى. قىلاڭ بەرىپ قانا قويماي, جەر شارىنداعى وسىناۋ ەڭ ءىرى ەكزوتيكالىق ورىن قۇپيالارىن اشۋعا باستايدى. سۋسىلداعان قىزعىلت توپىراق ىسپەتتى كورىنەتىن ەرەكشە شايىلعان فورمالار, جەلدەنگەن رەلەفتەر بىرتىندەپ باعزى زامانداردا قۇم تاۋلارىنان جاسالعان ەرتەگىلەر الەمىنە الىپ كەتە بارادى...
«شارىن شاتقالى تۋرالى ماعلۇماتتار مەرزىمدى باسىلىمداردا عانا ەمەس ينتەرنەت جەلىسىندە دە وتە كوپ جازىلعان. بىراق سونىڭ دەنىندە بىرىزدىلىك جوق. كوشىرمەلەر. نەگىزى تابيعات – انانىڭ ءىنجۋ-مارجانى بولىپ سانالاتىن شارىن شاتقالى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا الدىمەن دينوزاۆرلار ءداۋىرىنىڭ جۇرناعى ءھام حالىقارالىق كاداستر بويىنشا جوعالىپ بارا جاتقان سوعدى ەرەنى جايلى ايتىپ قانا قويماي سول قۇندىلىقتى ساقتاپ, كەلەر ۇرپاق وكىلىنە جەتكىزۋ ماسەلەسىن كوتەرگەن لازىم. قۇدايعا شۇكىر, 1964 جىلدان باستاپ تابيعات ەسكەرتكىشى دەپ سانالىپ, مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعان ەرەن توعايى بۇگىندە 5014 گەكتار جەردى الىپ جاتىر. توعايدا 7 ەرەسەك ادام قول ۇستاسا شەڭبەرلەنە تۇرعاندا قۇشاقتارى ارەڭ جەتەتىن ەرەن اعاشى بار» دەدى الماتى وبلىسىنىڭ رايىمبەك, ۇيعىر, ەڭبەكشىقازاق اۋداندارى اۋماعىندا قر ۇكىمەتىنىڭ 2004 جىلعى № 213 كاۋلىسىنا سايكەس ۇيىمداستىرىلىپ, بۇگىندە 93,2 مىڭ گا جەردى الىپ جاتقان شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات باعىنىڭ باس ديرەكتورى توقتام بەكتەمىسوۆ.
ءاسىلى, تابيعات-انا شەبەر عوي. شارىن شاتقالىن قاق جارا باتىستان شىعىسقا قاراي ارىنداي اققان شارىن وزەنى تەڭىز دەڭگەيىنەن 6995 مەتر بيىكتىكتە جاتقان الەمدەگى ەكىنشى بيىك شىڭ قاسيەتتى حانتاڭىرىنەن باستاۋ الاتىن شالكودە, قارقارا, كەگەن, شەت مەركى, ورتا مەركى, كەڭسۋ, تەمىرلىك اتتى ۇلكەندى-كىشىلى تاۋ وزەندەرىن قوسىپ الىپ ىلە دارياسىنا بارىپ قۇيادى. بۇل جەردە ۇلىلىق حاقىندا ايتا كەتكەن ءجون. ادۋىندى وزەن سەكىلدى شارىن شاتقالىنىڭ كەرەمەتتىگى سول, الەمدە سوعدى ەرەنى سىندى تابيعات ەسكەرتكىشى بار ۇلكەن شاتقال سولتۇستىك امەريكادا, ال كىشى شاتقال شارىندا عانا ساقتالعان. سوعدى ەرەن توعايىنىڭ عالاماتتىعى دەيمىز بە, مۇمكىن قۇدىرەتتىڭ كۇشى شىعار, ايتەۋىر بۇل وڭىردە ونەتىن وسىمدىكتەر مۇلدە بولەك, ءتۇرى دە مول. سونىڭ اسەرى بولار اڭ-قۇستارى, ءتىپتى بالىق, باقا, شايان, قۇرت-قۇمىرسقاسىنا دەيىن دارالانىپ, ۇڭىلە قالساڭىز كونە زامان قۇپيالارىنان سىر تارتاتىن دا ءتارىزدى. بۇگىندە ۇلتتىق باقتا 940 ءتۇرلى وسىمدىك وسەدى, ونىڭ 60-قا جۋىعى ەندەميكتەر. 21 ءتۇرلى وسىمدىك قورعاۋعا الىنىپ قازاقستاننىڭ قىزىل كىتابىنا ەنگىزىلگەن. ءسۇت قورەكتىلەردىڭ 60, قۇستاردىڭ 300, باۋىرمەن جورعالاۋشىلاردىڭ 20, بالىقتىڭ 10 ءتۇرى بار. باعزى زامانداردا وسى وڭىردە تىرشىلىك ەتىپ, قۇدىرەتتىڭ كۇشىمەن جويىلىپ كەتكەن پىلدەردىڭ, ماستودونتتاردىڭ, مۇيىزتۇمسىقتاردىڭ, قورقاۋ قاسقىرلاردىڭ, ستەنون جىلقىسىنىڭ قاڭقالارى ءار, ءار جەرلەردەن تابىلىپ, ساياحاتشى-ماماندار پىكىرلەرىمەن راستالعانى تاعى بار. كونە تاريح جادىگەرلەرى جايلى ءسوز قوزعاپ وتىرعان سەبەبىمىز, اتاقونىسىمىز بولعان ۇلتتىق باق اۋماعىنداعى سارىتوعايعا بالا كۇنىمىزدە سان رەت كەلىپ, تابيعات تاڭعاجايىپتارىن تاماشالاپ, ادەمى ءبىر اسەرگە بولەنە سابيلىك سەزىمدى جارىسا اعىتاتىنبىز. كەلەسى كەزدەسۋدە بىرىمىزدەن ەكىنشىمىز اسىپ ءتۇسۋ, ياعني توسىن اڭگىمە ايتىپ, تەڭ-تۇسىمىزدى ۇيىتۋ ءۇشىن قاريالاردى قاجاعاندا «قىزىل قامالدار اڭعارى», «جالماۋىز كەمپىر شاتقالى» دەگەن اتاۋلاردى ەستيتىنبىز. ءوڭىر وزەندەرى باتىسقا بەت العاندا شارىن وزەنى نەگە شىعىسقا قاراي اعادى؟ قۇددى ساڭىراۋقۇلاق ىسپەتتى قالقايىپ اتتى ادامنان دا بيىك ءارى ەندى بولىپ تۇرعان قىزعىلت قۇمنان تۇزىلگەن شىڭدى الاپات داۋىلدى – جەل نەگە قۇلاتپايدى؟ اڭ-قۇسىن ايتپاعاندا سان الۋان وسىمدىكتەرى وزىندىك ەرەكشەلىگىمەن نەگە دارالانادى دەگەن سۇراقتاردى اعىتاتىنىمىز تاعى بار ەدى..
«شارىن شاتقالىنىڭ كليماتى – كونتينەنتالدى. قوڭىرجاي كليماتتىق بەلدەۋگە كىرەدى. ماتەريكتىڭ ىشىندە اۋماقتىڭ گەوگرافيالىق ورنىمەن, مۇحيتتارعا الىستىعىمەن, تومەنگى ەندىكپەن, اتموسفەرالىق اينالىمنىڭ جاعدايىمەن انىقتالادى. قىستى كۇنى اۋماققا ءسىبىر باريكالىق جوعارى سىلەمدەرى, جازدا ورتا ازيالىق تەرميالىق دەپرەسسيا اسەر ەتەدى. كوكتەمى سوزىلىپ, قۇبىلمالى بولادى. كەي جىلدارى ۇسىك ءجۇرىپ, قار جاۋادى. كۇزدە قارسى جانە تسيكلوندى قۇبىلىستار كۇشەيەدى. ۇلتتىق باقتىڭ نەگىزگى اۋماعى ىلە تاۋارالىق شۇڭقىرىنىڭ ورتالىق بولىگىنەن ايقىن كورىنەدى. سونىمەن بىرگە, شىعىستان باتىسقا قاراي قۋاڭشىلىق بايقالادى. باتىسىندا جانە سوگەتى – بۇعىتى ءسىلەمدەرىندە كوكتەمدە 325 مم, ال شىعىسىندا 125 مم جاۋىن جاۋادى» دەيدى ۇلتتىق باق باس ديرەكتورى.
شارىن شاتقالىنىڭ رەلەفى تۋرالى ءسوز قوزعالعاندا باسا نازار اۋداراتىن عىلىمي نەگىزدەگى ءبىر ماعلۇمات: سولتۇستىك تيان-شاننىڭ سولتۇستىك-شىعىس بولىگى مەن شارىن وزەنىنىڭ ورتا جانە تومەنگى اعىسى ورنالاسقان جەر بەدەرى مەن كومپونەنتتەرى ەش جەردە قايتالانبايدى. ءارى لاندشافتارىنىڭ قالىپتاسۋى مەن ديففەرەنتسياسىنىڭ نەگىزىندەگى مارفاقۇرىلىمى مەن مارفابەدەرى عىلىمي ءھام ەستەتيكالىق ماڭىزى زور قۇبىلىس. زەردەگە توقيتىن تاعى ءبىر قۇندىلىق قالىپتاسۋى ەندوگەندىك جانە ەكزوگەندىك قۇبىلىستاردىڭ اراقاتىناسىنىڭ اقپارات كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. جەر بەدەرىنىڭ وسى كۇنگى بەينەسى نەوگەن داۋىرىندە ديففەرەنتسيالدى تەكتونيكالىق قوزعالىستىڭ ناتيجەسىندە, كومپلەكستى دەنۋداتسيا جانە اككۋمۋلياتسيا پروتسەستەرىنىڭ ناتيجەسىندە قالىپتاسقان. تىزبەلەي بەرسەڭىز شارىن شاتقالىندا بىرىنەن ەكىنشىسى اسىپ تۇسەتىن قۇندىلىقتار ساناتىنا كىرەتىن سوعدى ەرەنىنەن باسقا, ياعني تورتكۇل ءدۇنيەدە سيرەك كەزدەسەتىن اۋعان تەرەگى, ءارتۇرلى جاپىراقتى تەرەك, ىلە ۇشقاتى, سەمەنوۆ ۇيەڭكەسى, جوڭعار رەوميۋرياسى, ىلە سەكسەۋىلى وسەدى. سونىمەن قاتار, سيرەك كەزدەسەتىن قولاڭتاس, جىلانشى قىران, قارا دەگەلەك, ۇكى, يتەلگى, جۇرتشى, ورتا ازيالىق باقا, شۇبار باتبات كەسىرتكە دە بار .
قورىتا ايتقاندا, وسىناۋ باعا جەتپەس تابيعات ەسكەرتكىشتەرى قالاي قورعالۋدا؟ ۇلتتىق باقتاعى ۇلكەن بۇعىتى تاۋىنىڭ سولتۇستىك شىعىسىندا قاراقۇيرىقتار مەن تەكەلەردىڭ جايىلىمدارىن كەڭەيتىپ, سەكسەۋىل سەكىلدى 61 ءتۇرلى سيرەك كەزدەسەتىن وسىمدىكتەردى قورعاۋ دۇرىس جۇيەگە قويىلعانى قۋانتادى. نەگىزى كىزىل قاراساي قاراقۇيرىقتىڭ جانە دۋاداق, بۇركىت, يتەلگى ءومىر سۇرەتىن ءوڭىرى بولعاندىقتان, ۇلتتىق باق باس ديرەكتورى تىكەلەي قامقورلىعىنا العان. تەك قازاقستاندا كەزدەسەتىن بۇتا-اعاش تەكتەس سوراڭ سەكىلدى وسىمدىكتەردىڭ 11 ءتۇرى قامقورلىققا الىنىپ, ەرەكشە بالنەولوگيالىق باعالى مينەرال سۋى بار گيدرولوگيالىق نىسان دا كۇتىلەدى.
«ۇلتتىق باق قىزمەتكەرلەرىنىڭ ءتول مىندەتى – تابيعي كەشەندەردى قورعاۋ, ساقتاۋ, زەرتتەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ, عىلىمي جۇمىستاردى جۇرگىزۋ, ەكولوگيالىق اعارتۋدى ۇيىمداستىرۋ, ەكولوگيالىق تۋريزمدى, رەكرەاتسيانى, شەكتەلگەن شارۋاشىلىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋ جانە جۇزەگە اسىرۋ بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلىپ, جۇمىس ىستەيتىن 46 ادام تۇراقتى ەڭبەكاقىلارىن الىپ, ءوز ارا ۇزدىكسىز راديوبايلانىسپەن, اۆتوكولىكتەرمەن, ءمىنىس اتتارىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. اعىمداعى جىلدىڭ 6 ايىندا تابيعي كەشەندەردى قورعاۋ ماقساتىندا 144 رەيد ۇيىمداستىرىلىپ, تابيعات زاڭدىلىعىن بۇزۋشىلىقتىڭ 2 فاكتىسى انىقتالدى. سوعان سايكەس, 2 ادامعا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى حاتتاما تولتىرىلىپ, ايىپپۇل سالىنىپ, كەلتىرىلگەن زالال بيۋدجەتكە قۇيىلدى.
ۇلتتىق باق بويىنشا 2013-2017 جىلدارعا ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارى جاسالىنىپ, سوعدى ەرەنىنىڭ ورمان وسىرۋشىلىك-ەكولوگيالىق جاعدايىن باعالاۋ جانە ونىڭ تابيعي تۇردە قايتا جاڭعىرۋ جولىن زەرتتەۋ, جانۋارلار دۇنيەسىنە مونيتورينگ جاساۋ, سۇتقورەكتىلەر مەن قۇستاردى تۇگەندەۋ جانە مەكەندەيتىن ورتاسىن انىقتاۋ, وسىمدىكتەر دۇنيەسىنىڭ تۇرلىك گەرباري جيىنتىقتارىن جاساۋ جانە تومەنگى ساتىداعى وسىمدىكتەر (ساڭىراۋقۇلاقتار, بالدىرلار) دۇنيەسىن تۇگەندەۋ بارىسىندا بىرقاتار جۇمىس اتقارىلدى. وسى ورايدا جىل سايىن عىلىمي نەگىزدە جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ, تابيعات جىلناماسى كىتابى جاسالىنادى.
ۇلتتىق باق اۋماعىندا 49 شاقىرىمدىق 3 تۋريستىك مارشرۋت بار. ولار – شارىن ەرەن توعايى, قازاقستاننىڭ جەتى كەرەمەتىنىڭ قاتارىنا كىرەتىن شارىن شاتقالى جانە بەيىتتەر مەن قورعاندار. بۇل مارشرۋتتار الماتى وبلىسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋ ماقساتىندا ىلە-الاتاۋ, التىنەمەل, كولساي كولدەرى, شارىن اتتى ءتورت ۇلتتىق باق بويىنشا بىرلەسىپ جاسالىنعان «جەتىسۋدىڭ التىن اينالىمى» اتتى بىرىككەن مارشرۋتىنا ەنگىزىلدى. ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان باعىتتاردا كورۋ الاڭدارى, فوتوسۋرەتتەرگە ءتۇسۋ ورىندارى, اۆتوتۇراق جاسالىنىپ, كيىز ۇيلەر, اينالىمداردا 12 ورىندىق 2 قوناق ءۇي ال ۇلتتىق باق ورتالىعىندا 40 ورىندىق قوناق ءۇي جۇمىس ءىستەيدى. ناتيجەسىندە اعىمداعى جىلى 1500 تۋريست قابىلدانىپ, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە 265 مىڭ تەڭگە, ارنايى ەسەپ شوتقا 2000 مىڭ تەڭگ ە قۇيىلدى», دەدى شارىن مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعات باعىنىڭ باس ديرەكتورى توقتام بەكتەمىسوۆ.
تۇتاستاي العاندا, ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن بۇل جۇمىس ەڭ باستىسى تۇرعىلىقتى حالىقپەن ءتىل تابىسا وتىرىپ, ساياحاتقا كەلۋشىلەردىڭ ەشنارسەنى بۇلدىرمەۋىن ءجىتى باقىلاۋدا ۇستاۋدى قاجەت ەتەدى. ۇلتتىق باق اۋماعىندا 3 گا جەردە ۋاقىتشا ورمان تۇقىم باعى (پيتومنيك) ەگىلىپ, ءارتۇرلى اعاش كوشەتتەرى وسىرىلەدى. تۇرعىنداردى وتىنمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 165 تەكشە مەتر وتىن دايىندالدى. جىل سايىن وتكىزىلەتىن «پاركتەر شەرۋى» تابيعاتتى قورعاۋ اكتسياسى كەزىندە اۋدان ورتالىعىنداعى مەكتەپتەردىڭ قاتىسۋىمەن پارك كەڭسەسى توڭىرەگىنە 550 مىڭ تەڭگەلىك 2 مىڭ ءتۇپ كوشەت وتىرعىزىلدى. توقتام بەكتەمىسوۆتىڭ وسى ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان دا ەسكەرىلىپ, 2010 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى «ءتۋريزمىنىڭ قۇرمەتتى قىزمەتكەرى», 2013 جىلى «ەكولوگيا سالاسىنىڭ ۇزدىگى» ءتوسبەلگىلەرىمەن ماراپاتتالدى. تابيعات ەسكەرتكىشتەرىن كوزىنىڭ قاراشىعىنداي قورعاپ, تابيعات-اناعا جان-تانىمەن بەرىلە قىزمەت ەتىپ, ونىمەن سىرلاسا بىلەتىن جانعا بۇل دا ءبىر ءىلتيپات بەلگىسى ەمەس پە؟!
نۇربول الدىباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى وبلىسى.