جەر بەسىگىمىزدىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ, بەيبىت ادامزاتتى قىزىل قانعا بوكتىرگەن فاشيستىك گەرمانيانىڭ سالىپ كەتكەن ويرانى تاريح بەتىنە قارا داقتارمەن جازىلىپ قالدى. «تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسەدى» دەمەكشى, ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە, سول ءبىر كەزەڭنىڭ ميلليونداعان جۇرەكتەردى مۇزداتقان قايعى-قاسىرەت جاڭعىرىعى ۇمىتىلۋدىڭ ورنىنا زورايا تۇسكەندەي بولادى. جۋىردا جەرگىلىكتى باسپاسوزدە ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان سولتۇستىكقازاقستاندىق جاۋىنگەر مۇقاجان ماحمەتوۆتىڭ مەدالونىن لەنينگرادتىق ىزدەۋشىلەر تاۋىپ, تۋىستارىن قۋانتقانى جايلى اقپارات جاريالاندى. اراداعى 70 جىلدان كەيىن سۇيەگى تابىلعان بوزداققا توپىراق تۋعان جەرىنەن بۇيىردى. ەلىمىز ەگەمەندىك العالى قانقۇيلى سوعىستىڭ نەبىر اقتاڭداقتارى اشىلىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن, عىلىمي ساراپتاۋلارمەن تولىعا تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە ءوزىم كۋا بولعان تومەندەگى جايتتى گازەت وقىرماندارىنا جەتكىزگەندى ءجون كوردىم.
ءۇش «داڭق» وردەنىنىڭ يەگەرى ابىلقايىر بەگالى ۇلىنىڭ ەرلىككە تولى ءومىرىنىڭ بەلگىسىز قىرلارى مەن سىرلارى كوپ-اق
جەر بەسىگىمىزدىڭ تىنىشتىعىن بۇزىپ, بەيبىت ادامزاتتى قىزىل قانعا بوكتىرگەن فاشيستىك گەرمانيانىڭ سالىپ كەتكەن ويرانى تاريح بەتىنە قارا داقتارمەن جازىلىپ قالدى. «تاۋ الىستاعان سايىن بيىكتەي تۇسەدى» دەمەكشى, ارادا قانشا ۋاقىت وتسە دە, سول ءبىر كەزەڭنىڭ ميلليونداعان جۇرەكتەردى مۇزداتقان قايعى-قاسىرەت جاڭعىرىعى ۇمىتىلۋدىڭ ورنىنا زورايا تۇسكەندەي بولادى. جۋىردا جەرگىلىكتى باسپاسوزدە ۇرىستا ەرلىكپەن قازا تاپقان سولتۇستىكقازاقستاندىق جاۋىنگەر مۇقاجان ماحمەتوۆتىڭ مەدالونىن لەنينگرادتىق ىزدەۋشىلەر تاۋىپ, تۋىستارىن قۋانتقانى جايلى اقپارات جاريالاندى. اراداعى 70 جىلدان كەيىن سۇيەگى تابىلعان بوزداققا توپىراق تۋعان جەرىنەن بۇيىردى. ەلىمىز ەگەمەندىك العالى قانقۇيلى سوعىستىڭ نەبىر اقتاڭداقتارى اشىلىپ, تىڭ دەرەكتەرمەن, عىلىمي ساراپتاۋلارمەن تولىعا تۇسكەنىن كورىپ وتىرمىز. سونىڭ ءبىر مىسالى رەتىندە ءوزىم كۋا بولعان تومەندەگى جايتتى گازەت وقىرماندارىنا جەتكىزگەندى ءجون كوردىم.
ولار 5 اعايىندى جىگىت بولاتىن. ءدۇيىم ەلدىڭ توز-توزىن شىعارىپ, ابدەن دىڭكەلەتكەن ستاليندىك قۋعىن-سۇرگىن بۇل اۋلەتتى دە اينالىپ وتپەدى. ۇكىمەتتىڭ قىسپاعىنان قۇتىلماسىن بىلگەننەن كەيىن جات جەردە بوي تاسالاۋعا ءماجبۇر بولدى. وسىدان بىرەر جىل بۇرىن قۇدايى كورشىمىز نازىمبەك ايكەنوۆ اعامىز بەن قۇداي قوسقان قوساعى نۇريكامال اپايدىڭ ءبىر قۋانىشىنا ورتاقتاسقانىمدا قارلىكولدەن ۇشقان بەس ارىس جايلى كوپ ەستىدىم. قوس زەينەتكەر اقمولا وبلىسى زەرەندى اۋدانىنداعى قارلىكول اۋىلىندا سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى ابىلقايىر بەگالى ۇلىنىڭ 100 جاسقا تولۋىنا وراي ۇيىمداستىرىلعان ەسكە الۋ شاراسىنا قاتىسىپ, مارقۇمنىڭ ارۋاعىنا تاعزىم ەتىپ قايتىپتى. اكەلەرىنىڭ جانقيارلىق باتىرلىعى, كوزسىز ەرلىگى جايلى «كوكشەتاۋ», «بۇقپا» گازەتتەرىندە جاريالانعان ماقالالاردى وقىپ كورۋىمدى ءوتىندى. ستالينگراد شايقاسى, كۋرسك ءيىنى, قىرىم تۇبەگى, پەرەكوپ, سەۆاستوپول, ساپۋنگورا, باحچاساراي, يالتا تۇبىندەگى قاندى قىرعىنداردى باستان وتكەرىپ, بەيبىت ءومىر قۇرىلىسىنا دا بەلسەنە ارالاسقان. بىرەۋى – ءبىرىنشى, ەكەۋى – ءۇشىنشى دارەجەلى «داڭق» وردەنىن جارقىراتىپ كەۋدەگە تاعۋ كەز كەلگەننىڭ پەشەنەسىنە بۇيىرماسا كەرەك. ءبىر تاڭعالارلىعى, «داڭق» وردەندەرىنىڭ تولىق يەگەرلەرىنىڭ تىزىمىنە ەنبەي قالعان.
نازىمبەك اعاي قايىن اتاسىنىڭ ەرلىگىمەن قاتار, اتاعى جەر جارعان بالۋان بولعانىن سيپاتتاپ بەرگەندە كوز الدىما ءىرى دەنەلى, قولدارى قارۋلى تابيعي قارا كۇشتىڭ يەسى ەلەستەدى. 1970 جىلدىڭ جازى بولسا كەرەك. بۇرىنعى بۋلاەۆ اۋدانىنىڭ تامان اۋىلىندا تۇرىپ جاتقان مۇنىڭ ۇيىنە كوكشەتاۋ جاقتاعى قارلى كولدەن 15 ادام ساۋ ەتە قالادى. 28 جاستاعى سۇربويداق نازىمبەك وسى اۋىلداعى تۋىسىنا قوناققا كەلگەن 18 جاستاعى ءۇرىپ اۋىزعا سالعانداي سىمباتتى نۇريكامالدى قاتتى ۇناتىپ, ءسوز بايلاسقان. قايىن اتاسى ابىلقايىردى ءبىرىنشى رەت كورۋى. بۇرىنعىنىڭ باتىرلارىنا كوپ ۇقساتقان: كەڭ جاۋىرىندى, مويىنى مەن بىلەكتەرى جۋان, ساۋساقتارى جۇمىر. وڭ اياعى تىزەدەن جوعارى جوق بولعاندىقتان, قوس بالداققا سۇيەنىپ جۇرەدى ەكەن. كەيىن قانشا كەزدەسسە دە تابيعاتىنان تۇيىق ول سوعىس جايلى اشىلىپ سويلەسكەن ەمەس. وردەندەرى مەن مەدالدارىن جارقىراتىپ تاققانىن دا كورمەپتى. تەك ءبىر رەت شەشىلىپ اڭگىمەلەسكەنى ەسىندە.
بىردە جولاۋشىلاپ بارا جاتىپ, جول-جونەكەي ايىرتاۋ اۋدانىندا كولحوزشىلاردىڭ ۇلكەن جيىن-تويىنا كەزىگەدى. قاۋمالاعان قالىڭ جۇرتتىڭ ورتاسىندا ءبىر ەڭگەزەردەي جىگىت قارسىلاستارىن ش ەتىنەن جىعىپ, ەشكىمگە دەس بەرمەي تۇرسا كەرەك. «تاعى كىم بار مەنىمەن كۇرەسەتىن؟» دەپ ايعاي سالادى. ەشكىمنىڭ جۇرەگى داۋالاي قويمايدى. سول كەزدە شەتكەرىلەۋ تۇرعان ابىلقايىر: «مەن بارمىن», دەپ اتىنان ءتۇسىپ, تۇيە بالۋانمەن بەلدەسە كەتەدى. شالت قيمىلداپ, جامباسقا الىپ ۇرعاندا مىناداي وقىس كورىنىسكە تاڭعالعان ەل گۋ ەتە قالادى. ەستەرىن جيعانشا ابىلقايىر كوك الا اتىنا مىنە سالىپ, عايىپ بولىپتى. تاعدىردىڭ جازۋىمەن 40 جىلدان كەيىن ەكى بالۋاننىڭ جولى تاعى توعىسىپتى. 1980 جىلى نازىمبەك قايىن اتاسىن قارلىكولگە اپارادى. جولشىباي ارالاعاش اۋىلىندا بولىمشە باسقارماسى بولىپ ىستەيتىن ءزايتون ءسادىروۆ دەگەن تۋىسىنىڭ ۇيىنە ايالدايدى. اڭگىمە اراسىندا وسى اۋىلدا توڭىرەككە اتى شىققان تۇيە بالۋاننىڭ ابدەن قارتايىپ, بالا-شاعاسىمەن تۇرىپ جاتقانىن ەستيدى. ابەكەڭ سالىپ ۇرىپ بالۋاننىڭ ۇيىنە بارادى. ءبىر-بىرىمەن قۇشاقتاسىپ امانداسىپ, جاستىق شاقتارىن ەسكە تۇسىرەدى.
«ءاي, ابىلقايىر, سەنىڭ ءبىر اياعىڭ قايدا؟» دەگەن قاريانىڭ سۇراعىنا: «اياعىمنان سوعىستا ايىرىلدىم. وسىندا تۇرىپ جاتقانىڭىزدى ەستىپ, ارنايى امانداسۋعا كەلدىم», دەپ ىزەتتىلىك تانىتىپتى. ابدەن شاۋ تارتقان ەكى بالۋاننىڭ اعالى-ىنىلىدەي جاراسىمدى دوستىعى سۇيسىندىرمەي قويمايدى.
نۇريكامال اپامىز – قۋعىن-سۇرگىن زارداپتارىن ابدەن تارتقان باي اۋلەتىنىڭ تۇقىمى ەكەن. اتالارى ناۋرىزباي قارلىكولدىڭ جاعاسىن قونىستانعان. بالالارىنان مىڭعىرعان ەڭ بايى بەگالىنىڭ مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, ءوزى ايدالىپ كەتىپتى. جاسىرىلعان مول داۋلەتتىڭ ءبىر بولىگىن اقشاعا, التىن مەن كۇمىس بۇيىمدارعا, باعالى زاتتارعا ايىرباستاپ, بالا-شاعانى اسىراۋعا جۇمساپتى. ۇزىنكول دەگەن جەردە ابىلقايىردىڭ اناسى ساعيلا قايتىس بولىپ, سول ماڭايداعى شاڭداق دەگەن اۋىلدىڭ زيراتىنا سۋىت جەرلەنەدى. ويتكەنى, ارتتارىنا تۇسكەن قۋعىننان تەزىرەك ءىز سۋىتىپ ۇلگىرۋ كەرەك. سوعىس باستالعان جىلى قىزىل تۋ, ەڭبەك اۋىلدارىن پانالايدى. قۋعىنشىلاردىڭ جاقىنداپ قالعان حابارىن ەستىسىمەن قارىنداستارى عاليانى وسى ەلدەگى تۋىستارىنا قالدىرىپ, وزدەرى قالىڭ اعاشتارعا تىعىلادى. سودان نە كەرەك, اعايىندى بەس جىگىت– قابدىل مەن قابدراحمان بەگىموۆتەر, قالي ءجۇسىپوۆ, نىعمەتجان كاسەنوۆ جانە ابىلقايىر بەگالين تۇندەلەتىپ قاشىپ, پەتروپاۆل قالاسىنىڭ ۆوكزالىنان جۇرەتىن پويىز ۆاگوندارىنىڭ بىرىنە جاسىرىنادى. قانشا جۇرگەندەرىن بىلمەيدى, تاڭ سىبىرلەي اتقاندا پويىز ءبىر جەرگە ۇزاق توقتايدى. سويتسە, ءنوۆوسىبىر قالاسىنان ءبىر-اق شىعىپتى. ودان جاقىن ماڭداعى ورمانعا تىعىلادى. كۇن سۋىق, قارىن اش. نە ىستەرلەرىن بىلمەي داعدارىپ تۇرعاندا, ىشىندەگى ەڭ ەستيارى قابدىل: «ەلگە بارساق, «قاسقىردىڭ بولتىرىكتەرى» دەپ بىزگە تىنىشتىق بەرمەيدى, كەيىن قايتاتىن جول جوق. سوعىسقا بارايىق! ءبىر ءتىلىم نان مەن ءبىر ستاقان شايىمىزدى ادالىنان تاۋىپ جەيمىز عوي. ءبۇيتىپ قور بولعانشا, جاۋمەن شايقاسىپ ولگەنىمىز جاقسى», دەيدى. «نار تاۋەكەل!» دەپ قالعاندارى قوستايدى. سۇراستىرىپ, ءنوۆوسىبىر قالالىق سوعىس كوميسسارياتىن تاۋىپ, تورتەۋى ەرىكتىلەردىڭ تىزىمىنە جازىلادى. جاسى 18-گە تولماعان نىعمەتجان ميليتسيا وقۋىندا قالا بەرەدى. «ءتىرى قالساق, قىزىل تۋ مەن ەڭبەكتە كەزدەسەيىك, وندا عاليا بار عوي!», دەپ سەرتتەسەدى. ءنوۆوسىبىر قالاسىندا نىعمەتجان ميليتسيانىڭ 6 ايلىق كۋرسىن ءبىتىرىپ, ءوز ەركىمەن سوعىسقا سۇرانادى. «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا اجالدى ولەدى» دەگەن. اعايىندى بەس قىران سوعىسقا باستان-اياق قاتىسىپ, ەل-جۇرتپەن امان-ەسەن قاۋىشادى. ابىلقايىر عانا ءى توپتاعى مۇگەدەك بولىپ ورالادى.
قۋعىن-سۇرگىننەن ابدەن زارەزاپ بولعان بۇلار كوپ ۋاقىت بويى قارلىكول جاققا جولامايدى. تەك 1950-جىلدارى ءبىر-بىرلەپ كوشە باستايدى. ابىلقايىردىڭ قىزى نۇريكامال دا اكەسىنىڭ سوعىس ماراپاتتارىن جارقىراتىپ تاعىپ, قالاي سوعىسقانى تۋرالى ماقتانىپ ايتقانىن بىردە-ءبىر رەت ەستىمەپتى. گوسپيتالدا ەمدەلىپ, سوعىسقا جارامسىز دەپ تانىلسا دا ەلگە قايتۋعا قورقىپ, شارۋاشىلىق بولىمدە قالدىرىلىپتى. قارلىكولدەگى تۋعان-تۋىسقاندارىمەن جامىراي تابىسقان اعايىندى ارىستار وسى كۇنگە جەتكەندەرىنە تاۋبە دەسكەن. جالعاننىڭ جازۋىمەن ءبۇتىن ءبىر اۋلەتتىڭ تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ, نەبىر شىرعالاڭعا كەزىكسە دە, شىرماۋىنان شىعار جول تاۋىپ, اتا-جۇرتىنىڭ كيەلى توپىراعىندا ۇرپاق ءوربىتۋ باقىتىنا كەنەلدى.
قايرات دۇيسەنبى.
پەتروپاۆل.