ادەبيەت كاۋسارى! الدە كاۋسار ادەبيەت! (كاۋسار بۇلاق شە؟) قۇلاققا توسىنداۋ ما؟ ءيا, ءبىر ساتتىك قانا سوزىلىڭقى سەكەم بە؟ ەسەسىنە ۇندەستىگى مەن ۇيلەسىمدىلىگى, مازمۇن بايلىعى كوڭىل پەرنەسىن ءدوپ باسىپ, تولعانىس تەرەڭىنە تارتا تۇسەر... وسىلايشا قۇلاققا جۇعىستى بوپ كەتەر-اق! ءسوز سۇلباسىنا دا سەنىممەن ءسىڭىپ, سەلكەۋسىز سىنالانار. اسىلى, رۋحاني بۇلاقتىڭ كاۋسارىنان قانىپ سىمىرگەندە عانا جان مەرەيلەنىپ, توياتتانباي ما؟ قاتالاپ كەپ كاۋسار بۇلاقتان ءشول باسقانىڭ كوزىڭدى شىراداي جانعىزار ءبىر ءسات... ءيا, ءبىر ساتتىك كەپكەن اڭقانى ءبىر دەمدە باسار كاۋسار سۋسىننىڭ قۇدىرەتى دە...
مەيىرىم قاندىرماسا, سۋدان دا بەزەدى. رۋحاني ءبىر جۇتىمنىڭ جۇعىمى جان سارايىنىڭ جاقۇتىنداي جارقىرايتىنىن ويشىلدار تىلىنە بەزەگەن.
...ال ءبىزدىڭ مىنا جازباقشى بوپ سايلانعان ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسى باستاپقىدا قىرىن تارتىپ, قىڭىرايعان اتتاي تىزگىنگە كونە قويماعانىن قايتەرسىز. ونىڭ كىلتيپانى جازۋشى جاقاۋ داۋرەنبەكوۆتىڭ «قامشى سالدىرماعان» اساۋلىعىندا ەمەس, ءھام تاۋبەشىل, سىپايىلىعىندا جاتقان سەكىلدى ەدى...
ادەبيەت كاۋسارى! الدە كاۋسار ادەبيەت! (كاۋسار بۇلاق شە؟) قۇلاققا توسىنداۋ ما؟ ءيا, ءبىر ساتتىك قانا سوزىلىڭقى سەكەم بە؟ ەسەسىنە ۇندەستىگى مەن ۇيلەسىمدىلىگى, مازمۇن بايلىعى كوڭىل پەرنەسىن ءدوپ باسىپ, تولعانىس تەرەڭىنە تارتا تۇسەر... وسىلايشا قۇلاققا جۇعىستى بوپ كەتەر-اق! ءسوز سۇلباسىنا دا سەنىممەن ءسىڭىپ, سەلكەۋسىز سىنالانار. اسىلى, رۋحاني بۇلاقتىڭ كاۋسارىنان قانىپ سىمىرگەندە عانا جان مەرەيلەنىپ, توياتتانباي ما؟ قاتالاپ كەپ كاۋسار بۇلاقتان ءشول باسقانىڭ كوزىڭدى شىراداي جانعىزار ءبىر ءسات... ءيا, ءبىر ساتتىك كەپكەن اڭقانى ءبىر دەمدە باسار كاۋسار سۋسىننىڭ قۇدىرەتى دە...
مەيىرىم قاندىرماسا, سۋدان دا بەزەدى. رۋحاني ءبىر جۇتىمنىڭ جۇعىمى جان سارايىنىڭ جاقۇتىنداي جارقىرايتىنىن ويشىلدار تىلىنە بەزەگەن.
...ال ءبىزدىڭ مىنا جازباقشى بوپ سايلانعان ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسى باستاپقىدا قىرىن تارتىپ, قىڭىرايعان اتتاي تىزگىنگە كونە قويماعانىن قايتەرسىز. ونىڭ كىلتيپانى جازۋشى جاقاۋ داۋرەنبەكوۆتىڭ «قامشى سالدىرماعان» اساۋلىعىندا ەمەس, ءھام تاۋبەشىل, سىپايىلىعىندا جاتقان سەكىلدى ەدى...
ول سىر سۋىرتپاققا سالقىن قاباق تانىتتى. باسى ارتىق ناسيحاتقا كەۋىلى شاپپايتىن ءتارىزدى. جازۋىن عانا جازىپ, ەلەۋسىزدەۋ جۇرگەندى ۇناتادى. انىعى – دابىرايتىپ, دارالانعىسى كەلمەيدى. تولىقسىعان ارالدىڭ جاعاسىندا تۇرىپ, تولقىنمەن وي جارىستىرىپ قالىپتاسقان بالاڭ جازۋشى سول كەزگى ىشكى سىرى مول اساۋلىقتىڭ, بۇگىندەرى پاراساتتىلىق پەن سارابدالدىققا, سالماقتىلىق پەن سانالىلىققا, توماعالىققا ۇدەرىستەگەندەي, وڭاشالانىپ وي كەمىرگەندىكتەن كونتەرىلىلىك كەيپىمەن كەر مارالداي ساياقتىققا بوي ۇرعانى بايقالادى. وعان ماداق كەرەك ەمەس. دامەتپەيدى. قولىنداعى قالام قاسيەتىنە ادال بولۋعا انتتاسقانداي اپتىقپاي, ىرعاقتى ويدىڭ جالىنا جارماسقانى– تاعدىرى سىيلاعان بايلىعى. سونىسىمەن قۇدىرەتتەنەدى. تەجەلىس سىرى وسى ەكەن... اڭگىمەدەن ادەيى جالتارعانىنا, ارىپتەستىڭ كوڭىلىن جىققانىنا پىسقىرىپ تا قارامايتىنداي پاڭ جازۋشىعا ەندى قايتىپ ىقىلاس, بەيىل ويانا قويار ما ەكەن دەيسىڭ, ميعا شاپقان باستاپقى شامدانىس پەن شامىرقانىسقا بۋلىعىپ...
ءبىر قىزىعى, مەسەلىمىز قايتۋدىڭ ورنىنا جاقاۋ زامانداستىڭ سىرتىنان سىر تۇيۋگە, ونىڭ ۇسىنباعان تومدارى مەن كىتاپتارىن تىرنەكتەپ بىلايشا جيىستىرۋعا نەمەسە وقۋ زالدارىنان سۇزگىلەپ, ءنارىن سىمىرۋگە ماشىقتانىپ الدىق.
بىزگە كەرەگى جاقاۋدىڭ كەلىسىمىنەن گورى, تيتىمدەيىمىزدەن تىلشىلىك تىرلىگىمىز سىرتتاي تابىستىرعان قالامنىڭ قۇيتتاي دانىنەن ءوسىپ-ونگەن تۋما تالانتتىڭ شىعارماشىلىق قۋاتى ەدى. سونىڭ جىلدار بويى جۇرەك جىلىتقان شۋاعىنىڭ شاپاعاتى ەدى... سونىمەن, اۆتوردىڭ ىقىلاسىنسىز, ادەبيەتتىڭ اڭگىمەسىن باستاپ كەپ جىبەردىك! جاقاۋ نە دەسە, و دەسىن. جازۋىن جالىقپاي, الاڭسىز جازا بەرسىن...
بۇعان دەيىن نەگە ءۇنسىز كەلگەنىمە ەندى ءوزىم تاڭىرقاپ وتىرمىن. جازۋشى جاقاۋ داۋرەنبەكوۆتىڭ شىعارماشىلىعى تۋرالى ءبىر اۋىز جاق اشپاعانىما قايرانمىن. شىققانىن شىققانشا جۇيەلى وقىپ كەلدىم دەۋدەن دە اۋلاقپىن. دەگەنمەن, جالپى تۋىندىلارىنان سىبىزعى ۇنىندەي جان سازىن سىزىلتاتىن, جۇرەك تۇكپىرىندەگى مۇڭدى سۋىرمالاپ سىپىراتىن, تاريح پەرنەسىن ءدوپ باسىپ, ەلدىك مىنەز بەن ەرلىك سيپاتتاردى دالدىكپەن ءھام كوركەمدىكپەن ءارى سەزىمدى قىتىقتايتىن نازىك ۋىلمەن لاززاتقا بولەيتىن جازبالارىن جۇيەلەپ بولماعانىمەن دە بىرسىدىرعى اڭساۋ اۋانىمەن وقي جۇرگەنىم وزىمە ايان. ىڭكارلىك دەگەن وسى. ىنتىقتىرادى. تاۋىپ وقىتقىزادى. كەلەسىسىنە دەيىن تاعات تاپتىرمايدى. باياعى «كۇن ۇياسى», «ساياق» («سوعىس ويىنى») پوۆەستەرى, ودان بەرگى «سوڭعى ۆاگون», «ءبىر نازىك ساۋلە» حيكايالارى, جۇزگە تارتا اڭگىمەلەر, تولعامدىق زەردەلەۋ سيپاتىنداعى «ءسوز كيەسى», تىرلىكتىڭ سان تارابىندا كوڭىلگە تۇرتكى بولعان ءتۇرلى پايىمدار تىزىلىسىندەي «ويداۋا», ونى قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ قابىرعالى, كورنەكتى تۇلعاسى ەكەندىگىن مويىنداتاتىن «جاعالاۋ», «شاعالا» كىتاپتارىن الدەقاشان ىستىق كوكىرەگىمىزگە باسىپ, جۇمساق الاقانىمىزبەن كۇن سايىن قىسىپ-قىسىپ قويعانداي كوتەرىڭكى كۇيگە بولەنەتىنىمىزدى ايتسايشى.
جازۋشىنى جاقسى كورىپ, شىعارمالارىن ىندەتىپ وقىپ, سىرتتاي سىيلاستىعىڭدى ەسەلەۋ ءۇشىن كوپ نارسە قاجەت ەمەس ەكەن. ويلانتىپ تولعانتقان, مۇڭايتىپ قۋانتقان, ءومىردىڭ ءورت وزەگىنەن كۇن شۋاعىن سەبەزگىلەتەتىن سەركە سوزىمەن, سەرگەك سەزىمىمەن, ۇزىلەردەي ءۇمىتتى قايتا جالعايتىن جۇرەك لۇپىلىمەن سيقىرلاپ السا, جەتىپ جاتادى. سول جازۋشى – سەنىكى! ول ءسويتىپ وقىرماننىڭ ورتاق بايلىعىنا اينالادى. جالقىدان جالپىلىق مارحاباتقا ۇلاسقان ابىروي-بەدەلى ماڭداي تەردىڭ وتەۋىندەي بوپ جازۋشىنى تۇلعالاندىرا تۇسەدى. ءسوز تىلسىمى تاڭداندىرادى. كوركەمدىك كوكجيەگى كەڭىپ, ادەبي كەڭىستىگى تاقىرىپ الۋاندىعىمەن, وبراز ناقىشىن ارلەندىرۋىمەن, سيۋجەتتىك مىعىمدىعى كومپوزيتسيالىق تەرەڭ تۇيىندەلۋىمەن استاسىپ, اسقاق پولوتنولى ءومىر-سۋرەت, ادام-حاراكتەر, زامان-قوعام تۇجىرىمىنداعى قايراتكەر-جازۋشىلىق قولتاڭباسىن قالىپتاستىرادى ەكەن. قالىپتاسۋ – ەشقانداي دابىراسىز, بايسالدى, جۇيەلى ءارى سۇعىنعان كوزگە دە بەلگىسىزدەۋ ەڭبەكپەن تۇعىرلانباق.
جاقاۋعا ءبىر سۇيسىنەتىنىمىز – كوزگە ۇرماي جازادى. سوزگە ساراڭ, ىسكە جومارت ەكەندىگى كەزەكتى جازۋىنا نۇكتە قويعاندا دا انداعايلاپ سەزىلمەيدى. كىتابى وقىرمان قولىنا تيگەندە دە كونتەرىلىلىك تانىتىپ, تاسادا قالاتىن ەلەۋسىزدەۋ جازۋشىنىڭ ءبىرى ەكەندىگىن بايقاتادى. بۇل نە؟ اسا ساقتىق سىرى نەدە؟ ناسيحاتتىق جاساندى تەگەۋرىنمەن ادەبيەتتىڭ قانجىعاسىنا تەلىنۋگە تەڭەسپەيتىن شالكەم-شالىس شىعارماسىماقتارىن تالانت تۇعىرىنا لەزدە قوندىرىپ-اق تاستايتىن كەۋدەمسوقتاردىڭ مەسەلىن قايتارۋدىڭ سالىستىرمالى تۇردەگى سوققى-ارەكەتى مە ەكەن؟! ءوزىنىڭ جازۋ ستيلىمەن, تىلدىك تالعامپازدىعىمەن, وي-دارۋمەنىنىڭ قۇنارلىلىعىمەن, كوركەمدىك قۋاتىمەن, تاقىرىپ سونىلىعىمەن, قورىتىپ ايتار بولساق, جازۋشىلىق ار-ىسىنە ادالدىعىمەن الگىندەي ادەپسىزدەرگە جاساعان قوقان-لوقىسى سەكىلدى. ونىڭ مۇنداي قاسيەتىن تەك ادەبي ورتا سەزىپ-ءبىلىپ جۇرگەن جوق, ەڭ اسپەتتەرلىگى سول, وقىرماندارى دا اڭىسىن اڭداپ, جاسىق پەن جاڭساقتى دالدىكپەن اجىراتارلىق دارەجەگە كوتەرىلگەن. مىنە, ج. داۋرەنبەكوۆتىڭ قۇماردان شىعاراتىن وزىندىك ءمارت مىنەزى وسى بولسا كەرەك. ساپالىق ساتىلارى ءساتتى سانامالانىپ, ساناۋلى سۋرەتكەرلەردىڭ قاتارىنا قوسىپتى. ونىڭ قولتاڭباسىن جازباي تانۋ – تامىرى بولەك تۋىندىلارىنىڭ باعى اشىلعاندىعىنىڭ ايشىقتى بەلگىسىنە لايىق.
ءبىر شىعارماسىمەن-اق تاريحتا قالعان قالامگەرلەردىڭ تاعدىر-تالايىنا تاڭداي قاعاتىنىمىز بار. باعالاۋ ءباسىن وسىمەن اسقاقتاتقىمىز كەلگەندىكتەن شىعار. اسىلى, پالساپالىق نەگىزدەن (ارينە, ساننىڭ ساپاعا ۇلاسۋى) الشاق كەتۋدىڭ اشىنىسقا ۇرىندىرارى مەزگەلگەندىكتەن, بۇل تۇجىرىمنىڭ ۇپايى ۇدايى تۇگەلدەنە بەرمەسى تاعى انىق قوي. دەگەنمەن دە, بەس ساۋساقتىڭ بىردەي بولمايتىنى سەكىلدى, جازۋشى باقىتىن جالعىز شىعارماسى-اق شىعانداتىپ جىبەرەتىنىنە مىسال كوپ. «اباي جولى» دەسەك, اۋەزوۆ تۇراتىنى اقيقات! «ءبىزدىڭ بوتاكوز بەن ءسابيتتى ايتام» دەپ باستاۋشى ەدى اڭگىمەسىن ءبىر ادەبيەتشىل قاريا. نە ەرسىلىگى بار؟ رومان («بوتاكوز») مەن اۆتوردىڭ (س.مۇقانوۆ) توعىسقان تاعدىرلارى ماڭگىلىككە اجىراعىسىز بوپ كەتكەندەي عوي. سول سياقتى...
ءيا, بۇل جولعى جاڭالىعىمىزعا جاقاۋ قالاي قارار ەكەن؟ ونىڭ ءتول تۋىندىسى «كوكتەمىر» حيكاياسىن داۋرەنبەكوۆتىڭ بۇگىنگى بەيمازا, ءتۇبى دۇبىرلەيتىن داۋرەنىنە تەلىپ جىبەرسەك, تۇشىنىس بول ار ما, ءسىرا؟ اۆتورمەن قوسا وقىرمانداردىڭ دا مەيمىلدەگەن قۋانىشتان شەكەسى قىزعالى تۇر-اۋ! مۇنداي پىكىر تەگىن ايتىلماسى حاق. مىڭداعان وقىرماننىڭ ويى وسىنداي ارناعا قۇيىلسا, ادىلدىك تولقىنىن تۋلاتقان تاسقىنعا قارسى اۆتوردىڭ قانداي قارسى قاۋقارى قالماقشى؟ السىزدىگىنەن ەمەس, الدىلىگىنەن-اق مويىنۇسىنار ەدى-اۋ! كىتاپ جازىلىپ بىتكەنشە اۆتور يە, ال وقىرمان قولىنا تيگەن سوڭ كەسىمدى ءسوز سولاردا ەكەنى تاعى ايان! دەمەك, داۋرەنبەكوۆ «دارمەنسىز» كۇيدە قالا بەرمەكشى... ءبىر مىسالى – ادەبيەتتىڭ وسى اڭگىمەسى عوي...
ازىرگە ءتورت تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ ءبىرىنشى كىتابىنا ەنگەن «كوكتەمىر» حيكاياسىنىڭ سوڭعى بەتىن جاپقان وقىرمان كەۋدەسىن كەرىپ, «كوكتەمىر! كوكتەمىر! كوكتەمىر!» دەيدى جاۋىنگەرلىك ايباتتى رۋحتان ايىعا الماي الابۇرتىپ. وقىرماننىڭ شىنايى وتانسۇيگىشتىك سەزىمىنە نە جەتەدى! ەلدىك تۇتاستىق جولىندا كۇرەسكەن, جۇرتىن جاۋدان قورعاپ, قول باستاعان نازىك جان ساپۋرا حانىمنىڭ حالىق الدىنداعى بەدەل-ابىرويى تەڭدەسسىز اسقاق! ساپۋرا-كوكتەمىر اتانىپ, توتەننەن تيگەن جويقىن شابۋىلدىڭ كۇيرەتكەن سوققىسىنا توتەپ بەرىپ, ايلا-تاسىلمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن, جۇرەكجۇتقان كەيپىمەن قارسىلاستارىن زارەزاپ قىپ, ورايلى تۇسىندا قۇدىرەتتى ءبىر تىلسىممەن-اق قيمىلدارىن ماتاپ-بايلاپ تاستايدى! كورىپكەلدىگى مەن كونتەرلىلىگى كوكتەن سورعالاعان جاسىننان بەتەر جانىن قاقىراتادى جاۋىنىڭ. جانە دە بۇكىل ويراندى ءىس-ارەكەتىن جاۋتاڭداعان حالقىنىڭ قاسىق قانىن از شىعىنمەن, ازاپسىز اياقتاۋعا ماجبۇرلەنىپ جۇرەدى. سوعان لايىق اقىل, پاراسات, داناگويلىك مىنەز تانىتىپ, كەيبىر تۇستا ادەيى جاۋدان سىرعاقسىپ, تۇپكى ماقساتىن دىتتەيدى. قولباسىلىق – الدى-ارتىن شولۋسىز انداعاي شابىستى, بەرەكەسىز, بىربەتكەي, كوزسىز تاسىر-تۇسىر ەمەستىگىن دالەلدەپ-اق باعادى. جەڭىستەن سوڭ جەڭىستىڭ سىرى سوندا ەكەن!.. وسىنداي ەلدىك مۇراتتى جولدا ول – ساپۋرا اڭىزدىق بەينەگە دە اينالىپ كەتەدى. انەكەي, حالقى قاناعاتپەن ەسىمىن ارداقتاپ, دارالاعان دارابوز تۇلعا – ساپۋرا-كوكتەمىر سول! كوكساۋىتتى, قىنايبەلى نەبىر قاقتىعىستا ۇزىلمەي, اتپال ازاماتتاي ەلىن, جەرىن قورعاۋدا اقىلىنا قيمىلى ساي بەبەۋلەتكەن توسىن بەينەڭ سول, كەكتى كەلىنشەك – كوكتەمىر! «كوكتەمىردىڭ ارۋاعى بار ەكەن, كۇن كۇركىرەگەنىن قاراسايشى! الدىڭنان كۇنىڭ كۇركىرەسە, ارتىڭنان ەلىڭ دۇركىرەر! جولىڭ وڭ بولسىن, كوكتەمىر! قولىڭ مىڭ بولسىن, كوكتەمىر!»– دەپ ەل باباسىنان باتا الىپ جورىققا اتتانعان كوكتەمىردىڭ ەكپىنىنەن داۋىل تۇرعانداي ەكەن. ءۇمىت شوعى مازداپتى. كوكساۋىتتى قالقانى بار ەكەنىن مەدەت ەتكەن قالىڭ ەلى بۇعان دەيىن قانشاما قايعى جۇتسا دا قورعانىنا اينالار نازىك جاراتىلىستى جانعا اق جول, ونىڭ قالىڭ قولىنا قۋات تىلەدى.
تاريح سۇرلەۋىنەن سۋىرتپاقتاساق, 1775 جىلدىڭ قاڭتارىندا پۋگاچەۆ ءولتىرىلدى. بىراق قازاقستانداعى كوتەرىلىس ودان سوڭ دا جالعاسا بەردى. قازاق دالاسىندا ونىڭ ەڭ سوڭعى جاڭعىرىعى «كوزگە كورىنبەيتىن ادام» دەگەن اتاۋىنىڭ باس كوتەرۋى بولعان ەدى.
العاش رەت «كوزگە كورىنبەيتىن ادام» تۋرالى حابار 1775 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە پايدا بولىپتى. قازاقتاردىڭ اراسىندا ەشكىم كورمەسە دە, بىراق ونىڭ داۋىسىن ەستىگەن ءبىر ادام پايدا بولادى. «كوزگە كورىنبەيتىن ادام» حالىق اراسىنان شىققان قاراپايىم ايەلدىڭ ۇيىندە تۇرادى ەكەن دەگەن اڭىز تاراپ كەتتى. پاتشا تىڭشىلارىنىڭ انىقتاعانىنداي, «كوزگە كورىنبەيتىن ادام» ىشىنەن سويلەي الاتىن قابىلەتكە يە, وسى ايەلدىڭ ءوزى بولىپ شىققان. بىراق قازاقتاردىڭ ىشىنەن وسى ايەلدىڭ ناعىز ءرولى تۋرالى ەشكىم دە بىلمەيتىن ەدى. «كوزگە كورىنبەيتىن ادام» ورتا جۇزدە باس كوتەرگەن بولاتىن, بىراق ول قۇرعان حالىقتىق قوزعالىس نەگىزىنەن كىشى ءجۇزدىڭ تاما مەن تابىن رۋلارىنىڭ اراسىندا دامىدى.
«كوزگە كورىنبەيتىن ادام» حالىقتىڭ قاسىرەتىن جەڭىلدەتە الاتىن «گوسۋداردىڭ» (پۋگاچەۆتىڭ) ماڭىنا توپتاسۋعا شاقىرادى.
«قازاق ەلىنىڭ تاريحى» اتتى ەڭبەكتە (1943 جىلعى باسىلىم, الماتى, 2012 ج. 267 بەت): «كوزگە كورىنبەيتىن ادامنىڭ» جۇرگىزگەن ۇگىت جۇمىستارى حالىق بۇقاراسى اراسىندا زور تابىسقا جەتتى. وعان سىيلىقتار اعىلىپ, ونىڭ قاسىنا ەكى مىڭداي جىگىت توپتاستى. تولقۋلار تابىن مەن تاما رۋلارىمەن شەكتەلىپ قانا قويعان جوق. سۇلتاندار, ولاردىڭ ىشىندە ءدوسالى دە بار, «كوزگە كورىنبەيتىن ادامدى» ۇستاپ الۋ ءۇشىن قارۋلى وتريادتار جىبەردى. دەگەنمەن, ول ايەل ويىل وزەنىنىڭ ارعى جاعىنا تىعىلىپ قالدى. 1776 جىلدان باستاپ ول ايەل تۋرالى مالىمەتتەر تاراۋىن توقتاتتى». مىنە, وسى تاريحي شىندىقتىڭ اياسىندا وربىگەن حالىقتىق تولقۋلاردىڭ كەيبىر ساتتەرىن «كوكتەمىر» حيكاياسى