ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ناۋرىز ايىنىڭ 23-ىندە جارىق كورگەن وسى گازەت ءتىلشىسى گۇلايىم شىنتەمىرقىزىنىڭ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى جىرىنىڭ «ماناستان» نەسى كەم؟» اتتى ماقالاسىن وقىعان كەزىمدە قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, عۇلاما جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «جاقسىسىن ۇلىقتاماۋ, جايساڭىن قىزىقتاماۋ – ءوز ىرىسىن ءوزى تەپكەندىك, ءوز تىلەۋىن ءوزى كەسكەندىك», دەگەن عيبراتتى ءسوزى ويعا ورالا كەتكەن ەدى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە وبلىسىمىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اتقارىلعان ىستەر اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي-اق بار. سولاردىڭ قاتارىندا جوڭعار سوعىسىنىڭ باتىرلارى شوتان, شوعى, اتاعوزى باتىرلارعا, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىن جاۋدان قورعاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان رىسالى باتىرعا, ەلدى جاۋدان قورعاۋمەن بىرگە اشتىقتان قۇتقارۋدا ەرلىكپەن قازا تاپقان باتىر قىز قالامقاس ارۋعا, «ماڭعىستاۋ كوتەرىلىسىنىڭ» باسشىلارى يسا مەن دوسان باتىرلارعا, جىر ءدۇلد ۇلى قاشاعان كۇرجىمان ۇلىنا, كۇي الىبى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنا, باسقا دا باتىرلار مەن بيلەرگە, حالىققا پايداسى تيگەن بايلىق يەلەرى – ساحيلارعا ارنالىپ ەسكەرتكىشتەر سالىنىپ, بيىك كۇمبەزدەر تۇرعىزىلۋى, اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسقان كوپتەگەن ارداگەرلەردىڭ ەسىمدەرىنىڭ كوشەلەرگە, مەكتەپتەرگە بەرىلۋى ءبىر جاعىنان سول اسىلداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان جاس ۇرپاقتى بابالار, اعا ۇرپاق ۇلگىسىمەن بارلىق جان-تانىمەن وتانىن سۇيۋگە تاربيەلەۋ بولماق.
ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» ناۋرىز ايىنىڭ 23-ىندە جارىق كورگەن وسى گازەت ءتىلشىسى گۇلايىم شىنتەمىرقىزىنىڭ «قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى جىرىنىڭ «ماناستان» نەسى كەم؟» اتتى ماقالاسىن وقىعان كەزىمدە قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, عۇلاما جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «جاقسىسىن ۇلىقتاماۋ, جايساڭىن قىزىقتاماۋ – ءوز ىرىسىن ءوزى تەپكەندىك, ءوز تىلەۋىن ءوزى كەسكەندىك», دەگەن عيبراتتى ءسوزى ويعا ورالا كەتكەن ەدى. بۇل تۇرعىدان قاراعاندا, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدار ىشىندە وبلىسىمىزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ىسكە اسىرىلىپ كەلە جاتقان «مادەني مۇرا» باعدارلاماسىنىڭ اياسىندا اتقارىلعان ىستەر اۋىز تولتىرىپ ايتارلىقتاي-اق بار. سولاردىڭ قاتارىندا جوڭعار سوعىسىنىڭ باتىرلارى شوتان, شوعى, اتاعوزى باتىرلارعا, ەلىمىزدىڭ باتىس وڭىرلەرىن جاۋدان قورعاۋعا سۇبەلى ۇلەس قوسقان رىسالى باتىرعا, ەلدى جاۋدان قورعاۋمەن بىرگە اشتىقتان قۇتقارۋدا ەرلىكپەن قازا تاپقان باتىر قىز قالامقاس ارۋعا, «ماڭعىستاۋ كوتەرىلىسىنىڭ» باسشىلارى يسا مەن دوسان باتىرلارعا, جىر ءدۇلد ۇلى قاشاعان كۇرجىمان ۇلىنا, كۇي الىبى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلىنا, باسقا دا باتىرلار مەن بيلەرگە, حالىققا پايداسى تيگەن بايلىق يەلەرى – ساحيلارعا ارنالىپ ەسكەرتكىشتەر سالىنىپ, بيىك كۇمبەزدەر تۇرعىزىلۋى, اعارتۋشىلىق قىزمەتپەن اينالىسقان كوپتەگەن ارداگەرلەردىڭ ەسىمدەرىنىڭ كوشەلەرگە, مەكتەپتەرگە بەرىلۋى ءبىر جاعىنان سول اسىلداردىڭ رۋحىنا تاعزىم ەتۋ بولسا, ەكىنشى جاعىنان جاس ۇرپاقتى بابالار, اعا ۇرپاق ۇلگىسىمەن بارلىق جان-تانىمەن وتانىن سۇيۋگە تاربيەلەۋ بولماق.
ماقالا اۆتورى مۇرىن جىراۋ تۋرالى, ونىڭ جاراتۋشى قۇدىرەت بەرگەن تاڭعالارلىق تالانتىن قالىڭ جۇرتشىلىققا تانىتۋدا وبلىسىمىزدا بىرقاتار جۇمىستار جاسالعانىن, 2009 جىلى مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلىنىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋ مەرەكەسى اتالىپ ءوتىپ, اقتاۋ قالاسىندا رەسپۋبليكالىق دارەجەدە عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەنتسيانىڭ وتكىزىلگەنىن ايتا وتىرىپ, ايتۋلى جىراۋدى ۇلىقتاۋ, ماقتان تۇتۋ جايىنىڭ ءالى دە جەتكىلىكسىز بولىپ وتىرعانىن ءسوز ەتكەن.
وسى كونفەرەنتسياعا ءبىزدىڭ دە قاتىسۋىمىزدىڭ ءساتى تۇسكەن ەدى. سوندا ءوز ەلىمىزدىڭ عالىمدارىمەن بىرگە شەت ەلدەردەن – يران, تۇركىمەنستان, وزبەكستاننان كەلگەن وقىمىستىلار ۇلى جىراۋدىڭ ەرەكشە قاسيەتىنە كەڭىنەن توقتالىپ, ونىڭ ءومىرى, تەڭدەسى جوق جىراۋلىق ونەرى جونىندە بۇكىل الەم حالقى ءبىلۋى كەرەك دەگەن پىكىرلەر ايتقان بولاتىن. سونداي-اق, كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى تورالقا توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ق.ساتباەۆ پەن كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالى ءتىل, ادەبيەت جانە تاريح ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ن.ساۋرانباەۆ ەكەۋى قكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆقا ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءورتى قاۋلاپ تۇرعان 1942 جىلدىڭ وزىندە ارنايى حات جازىپ, مۇرىن جىراۋدىڭ جىرلارىن ستەنوگرافياعا ءتۇسىرىپ الۋدى ىسكە اسىرعاندارى دا ايتىلعان جانە مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلىنا ارنالعان ەسك ەرتكىش پەن مۇراجايدىڭ كوڭىل اشپايتىندىعى جونىندە دە ءسوز بولعان ەدى. سودان بەرى دە ءۇش-ءتورت جىلدىڭ ءجۇزى بولعانىنا قاراماستان, وسى كەزگە دەيىن ماردىمدى شارالاردىڭ الىنباي وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. وسىعان بايلانىستى مۇرىن جىراۋ, ونىڭ ادامدا وتە سيرەك كەزدەسەتىن قاسيەت يەسى بولعانىن ايتا وتىرىپ, ەندىگى جەردە ىسكە اسىرىلۋعا ءتيىستى شارالار تۋرالى پىكىرىمىزدى دە ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىك.
قازاق حالقىنىڭ ۇلى الىپتارىنىڭ ءبىرى احمەت بايتۇرسىنوۆ: «اتادان بالاعا ەكى بايلىق قالادى, ءبىرى بايتاق جەر, ەكىنشىسى بايتاق ءتىل», دەگەن بولسا, مۇرىن جىراۋ سول ءتىل بايلىعىن ەركىن مەڭگەرگەن كىسى. تەك سوندىقتان دا ول ۇشان-تەڭىز وقيعالى, سان قىرلى ايشىقتى ءتىلدى شىعارما – «قىرىمنىڭ 40 باتىرىن»: قاھارلى – جەڭگەن باتىرلاردىڭ, باعىنىشتى – جەڭىلگەندەردىڭ ءارتۇرلى كوڭىل-كۇيلەرىن ءوز تولعاۋ-اۋەنىمەن ناقىشىنا كەلتىرە ون ەكى اي بويى تالماي جىرلاپ ۇرپاققا تولىقتاي جەتكىزىپ بەرە العان ءبۇتىن قازاق حالقىندا, ءتىپتى الەمدە دەسەك تە ارتىق ەمەس, جالعىز-اق ادام.
مۇرىن جىراۋدىڭ كىسى تاڭعالارلىق قابىلەتىنىڭ, ايتۋ شەبەرلىگىنىڭ ارقاسىندا «قىرىمنىڭ 40 باتىرىنداعى» العاشقى الا تايلى اڭشىباي باتىردان باستاپ, قاراقىپشاق قوبىلاندى باتىرمەن اياقتالاتىن جىردا 40 باتىردىڭ اتتارى تولىق اتالىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءىس-ارەكەتتەرى تىڭداۋشىلارعا اسەرلى دە تارتىمدى جەتكىزىلىپ وتىرادى.
مۇرىن جىراۋدىڭ تالاس تۋعىزبايتىن ماڭگى بيىك ورنى, ايرىقشا ەرەكشەلىگى – ونىڭ سىپىرا جىراۋدان باستاپ, باسقا دا اقىن-جىراۋلار جىرلاعان بولەك-بولەك باتىرلار جىرلارىن ءبىر ىزگە ءتۇسىرىپ جادىندا ساقتاپ, ءبۇتىن دۇنيە ەتىپ حالىققا جەتكىزۋىندە. باتىستىڭ ايتۋلى جىراۋلارى مەن جىرشىلارى قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى – نوعايلى جىرلارى تۋرالى توپتاما جىرلاردىڭ نەگىزىن سالۋشى ءومىرىنىڭ العاشقى كەزدەرىندە ماڭعىستاۋدا بولىپ, كەيىننەن حاننىڭ شاقىرۋىمەن سارايشىققا اۋىسقان سىپىرا جىراۋ ەكەندىگىن ايتىپ كەتكەن. ال اراب ساياحاتشىسى يبن باتۋتا XIV عاسىردا كاسپي تەڭىزىنىڭ شىعىس بەتىنە جاساعان ساياحاتى كەزىندە سارايشىقتا ءبىر عۇلاما جىراۋدى كوردىم دەگەن بولسا, ءا.مارعۇلان بۇل – سىپىرا جىراۋ بولۋى كەرەك دەپ جازعان.
مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلىنىڭ زەردەسىندە تولىق ساقتالعان وسى دۇنيەنى الىپ قالۋعا كۇش جۇمساعان ق.ساتباەۆ, ن.ساۋرانباەۆ, اقىن م.حاكىمجانوۆانىڭ, كەيىننەن تەرەڭ تالداۋ جاساعان عالىمدار ءا.مارعۇلان مەن ق.سىديىقوۆتىڭ ەڭبەكتەرى ولاردىڭ حالقىمىزدىڭ ۇلتتىق ونەرىنىڭ ساقتالۋىنا, مۇرىن جىراۋدىڭ وسىنشاما ۇزاق جىردى تىڭداعانداردى تاڭعالدىرماي قويمايتىن دارا قابىلەتىنە ايرىقشا باعا بەرىپ, الىپ جىردىڭ جوعالىپ كەتپەۋىنە قامقورشى بولعان تۇلعالار ەكەنىن تاعى ءبىر رەت دالەلدەپ وتىر.
مۇرىن جىراۋدى قازاقتىن گومەرى دەپ كەلەمىز. وسى جەردە ءسوز ورايىنا قاراي ءبىر جايدى ايتا كەتكىم كەلەدى. دۇرىسىنا كەلسەك, قاي زاماندا دا ءاربىر دانىشپان, عۇلاما, ايرىقشا قابىلەت يەسى, ايتۋلى اقىن, جازۋشى, تاعى باسقا ساڭلاقتار تابيعات بەرگەن قابىلەتىمەن حالىقتىڭ ەسىندە ساقتالاتىن جەكە-دارا تۇلعالار. ولاي بولسا, ولاردىڭ ءبىرىن ءبىرىنشى, ءبىرىن ەكىنشى دەپ سانامالاۋدىڭ, نەمەسە, قايسىبىر دارىندى تۇلعامىزدى ماداقتاۋ, ونىڭ رۋحاني ومىردەگى الاتىن ورنىن, كىسىلىك كەلبەتىن حالىققا جەتكىزۋ كەزىندە قالايدا ودان بۇرىن وتكەن دارىن يەسىمەن شەندەستىرىپ, سونىمەن قاتار تۇراتىن, نە سودان كەيىنگى سونداي تالانت, مىنە, وسى كىسى دەپ وتىرۋدىڭ نەگە قاجەتتىگى بار دەپ ويلايمىز.
سول الەمگە ايگىلى گومەردەن (ول قازىر بەلگىلى جازۋشى انەس سارايدىڭ زەرتتەۋلەرى بويىنشا پروتۇرىك تەكتى عۇمار دەپ تە ايتىلىپ ءجۇر) مۇرىن جىراۋدىڭ ايىرماشىلىعى, ءتىپتى ارتىقشىلىعى مىناۋ دەر ەدىم: گومەر ءوز شىعارمالارىن وزىنەن بۇرىنعى اڭىزدار ىزىمەن جاراتىلىس بەرگەن اقىندىق قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا پوەمالار تۇرىندە جازىپ قالدىرسا, مۇرىن جىراۋ كولەمى جاعىنان «يليادا» مەن «وديسسەيادان», شىعىستىڭ ۇلى تۋىندىسى «مىڭ ءبىر تۇننەن» دە اناعۇرلىم كوپ, قىرعىزدىڭ «ماناسىنان» ەكى ەسە ارتىق «قىرىمنىڭ 40 باتىرىن» تولىقتاي جادىندا ساقتاپ, ءبىرتۇتاس ەپوپەيالىق شىعارما دەڭگەيىنە جەتكىزدى. دەمەك, ول جاراتۋشى قۇدىرەت بەرگەن جاتتاۋ قابىلەتى بار الەمدە جالعىز-اق ادام دەۋگە بولاتىن تۇلعا. ولاي بولسا, وسىلاي ەكەنىن بۇكىل الەم ءبىلۋى ءۇشىن, بىرىنشىدەن, ونىڭ كەلەسى مەرەيتويلارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە – يۋنەسكو قامقورلىعى اياسىندا وتكىزۋىمىز قاجەت.
بىزدەر, مەنىڭ زامانداستارىم, «قىرىمنىڭ 40 باتىرىنداعى» ۇزدىك-ۇزدىك جىرلاردى وقىدىق, قايسىبىر ۇزىندىلەرىن جاتتاپ تا الدىق. ال وسى كەزدەگى جاستار بىلە مە, كۇمانىم بار. بۇعان قازىرگى كەزدەگى جىرشىلارىمىزدىڭ بۇرىنعى وتكەن اقىن-جىراۋلاردىڭ شىعارمالارىن ادەمىلەپ ايتا السا دا, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان «قىرىمنىڭ 40 باتىرىنداعى» جىرلار تۋرالى كوپ بىلە بەرمەيتىندىگى دالەل. سوندىقتان, ەكىنشىدەن, 2005 جىلى «ارىس» باسپاسىنان بار بولعانى 2000 دانا بولىپ باسىلىپ شىققان بۇل شىعارمانى كوپ تيراجبەن شىعارۋ, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن مەكتەپتەردە وقىتۋ كەرەك دەپ بىلەمىز.
ۇشىنشىدەن, ەڭ باستىسى, فورت-شەۆچەنكو قالاسىنان ادەيى اۋماقتى جەر ءبولىپ, وندا كەڭەيتىلگەن مۇراجاي سالۋمەن قاتار, قىرىمنىڭ 40 باتىرىن بەينەلەيتىن سكۋلپتۋرالىق انسامبل سالىپ ء(ار باتىردىڭ ۇلتىن, كيىم كيۋ, قارۋ اسىنۋ سالتتارىن ساقتاي وتىرا), ورتاسىندا دومبىراسىن قولعا الىپ باتىرلار جىرىن تولعاپ وتىرعان مۇرىن جىراۋدىڭ تۇلعالى ەسكەرتكىشىن سالۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس-پىكىر ايتامىز (ىنتامەن تىڭداپ وتىرعان حالىقتىڭ كورىنىسىن بەرۋ سۋرەتشىلەردىڭ قولىنان كەلەدى جانە جىراۋ, باتىرلار بەينەلەرى, حالىقتىڭ كورىنىسى – ءبارى دە توزبايتىن ماتەريالدان جاسالۋى قاجەتتىگى تۇسىنىكتى ءجايت).
ءبىز بۇل ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىزدى بۇدان بۇرىن ءتيىستى قالالىق, وبلىستىق بيلىك ورىندارىنىڭ الدىنا ارنايى حات ارقىلى قويىپ, ماقۇلداعان جاۋاپ تا العان ەدىك. الايدا ارادا ەكى جىلداي مەرزىم وتسە دە بۇل ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋ جايىنىڭ كەشەۋىلدەپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس.
ۋاقىت تەز وتەدى ەمەس پە, مۇرىن جىراۋدىڭ 155 جىلدىق مەرەيتويى دا بۇرىنعى داعدى بويىنشا كەلەسى جىلى وتۋگە ءتيىس. وسىعان بايلانىستى مىنا ءبىر جايدى دا ەسكە سالىپ وتكىم كەلەدى. مۇرىن جىراۋدىڭ ءوز قولىمەن كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ تورالقاسىنا 1949 جىلى جىبەرگەن حاتىندا 1860 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا تۋدىم دەپ كورسەتىلگەن. ال فورت-شەۆچەنكو قالاسىنىڭ سيسلام اتا قاۋىمىنداعى قۇلپىتاستا مۇرىن جىراۋ سەڭگىربەك ۇلى 1860 جىلى تۋىپ, 1954 جىلى ومىردەن وزدى دەپ جازىلعان. ءبىز وسى مالىمەتتەردى نەگىزگە الىپ, مۇرىن جىراۋدىڭ 155 جىلدىعىن 2015 جىلى وتكىزگەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىز.
مۇرىن جىراۋدىڭ ەسىمىن الەمگە ايان ەتۋگە باعىتتالعان, بولاشاق ۇرپاق تاربيەسىندە ايرىقشا ورىن الاتىن, شەتەل تۋريستەرىن ءسوزسىز قىزىقتىرا تۇسەتىن وسى اۋماعى مەن كورنەكىلىگى اسا كۇردەلى سكۋلپتۋرالىق انسامبل-ەسكەرتكىشتى, مۇراجايدى سالۋ جىراۋدىڭ 155 جىلدىعىن اتاپ وتۋگە دەيىن قالعان مەرزىمدە (جوعارىدا كەلتىرىلگەن ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا) ىسكە اسقان جاعدايدا گۇلايىم شىنتەمىرقىزى جازعان: «ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز – الەم الدىندا قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالا الاتىن ۇلانعايىر جىردىڭ, ونىڭ ايتۋشىسى, ايرىقشا تالانت يەسى مۇرىن سەڭگىربەك ۇلىنىڭ ءالى كۇنگە ەلەۋسىز قالىپ كەلە جاتقاندىعى» دەگەن وكىنىشىنىڭ ورنى تولار ەدى دەپ بىلەمىز.
دۇيسەمبى ارىپ ۇلى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى,
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.