ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ 2-وتىرىسىندا ايتىلعان ويلار, ۇسىنىس-پىكىرلەر حالىق اراسىندا كوپتەپ قولداۋ تاۋىپ جاتىر. قوعام قايراتكەرلەرى, ساراپشىلار مەن بەلسەندىلەر ەل ساياساتىنداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءتۇيىنىن تارقاتىپ, مەملەكەت دامۋىنىڭ باسىم باعدارىن ايقىندايتىن شەشىمدەردى قۇپ كورەتىنىن جەتكىزۋدە. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ۇسىنىسىمەن قۇرىلعان كەڭەستىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارمەن بىرلەسىپ اتقارعان جۇمىستارىنا حالىقتىڭ بەرەر باعاسى جوعارى. وسى ورايدا بۇگىن ءبىز ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ 2-وتىرىسىندا قوزعالعان ماسەلەلەر جونىندە بىرقاتار ازاماتتىڭ وي-پىكىرلەرىن ۇسىنىپ وتىرمىز.
ادام قۇقىقتارىن قورعايتىن قادام
جەمىس تۇرماعامبەتوۆا,
«ادام قۇقىعى حارتياسى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ مۇشەسى:
– ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى وتىرىسىنان كەيىن كەڭەس مۇشەلەرى ءۇش توپقا بولىندىك. زاڭنامالىق ماسەلەلەر مەن قۇقىققا قاتىستى توپ بولماعاندىقتان, مەن ساياسي رەفورمالار بويىنشا توپتىڭ قۇرامىنا قوسىلدىم. توپتار ءوز جۇمىسىن باستاماس بۇرىن مەملەكەت باسشىسى بەيبىت ميتينگ وتكىزۋ بويىنشا يدەيالارىمەن بولىسكەن ەدى. بۇگىندە جۇمىس ناتيجەسى كورىنىپ, قانداي وزگەرىستەردىڭ ەنگىزىلەتىنى ناقتىلانىپ وتىر.
ميتينگ وتكىزۋگە بايلانىستى وزگەرىستەر كوپتى قۋانتقانى بەلگىلى. بىراق ەڭ الدىمەن, ەكى تاراپتىڭ دا مىندەتتەرىن ناقتىلاۋ كەرەك. ميتينگ ۇيىمداستىرۋشىلار عانا ەمەس, قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنىڭ دا اتقاراتىن قىزمەتتەرى بار. ولاردى الدىن الا بەلگىلەپ, ەرەجەگە ەنگىزۋ قاجەت. بۇل جاعدايدا مەنىڭ «كەلىسىم پوليتسياسى» بويىنشا ۇسىنىسىم ىسكە جارايدى دەپ سەنەمىن. مەنىڭ ويىمشا, ەرەجەلەردى باسىنان جازعان دۇرىس بولادى.
ەكىنشىدەن, ساياسي مودەرنيزاتسيا تۇرعىسىنان قاراساق, پارتيانى تىركەۋ ءۇشىن پارتيا مۇشەلەرىنىڭ سانىن ازايتۋ دا جاقسى شەشىم دەپ بىلەمىن. بۇل, البەتتە, ەلىمىزدە ساياسي پارتيالاردىڭ سانىن ايتارلىقتاي وسىرەدى دەۋگە كەلمەيدى. الايدا جاڭا پارتيا قۇرامىن دەگەندەرگە جاقسى مۇمكىندىك بولماق. بۇل جەردە دە ناقتى ەرەجەلەر, جاڭا زاڭ دايىندالۋى قاجەت. ال «سايلاۋ تۋرالى» زاڭعا وزگەرتۋ ەنگىزۋدى قولدايمىن. ەندىگى كەزەكتە تەك پارتيا مەن بىرلەستىكتەردىڭ اتىنان ەمەس, جەكە تۇلعالاردىڭ دا سايلاۋعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ دۇرىس شەشىم دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل پروپورتسيونالدى-ماجوريتارلى جۇيەگە الىپ كەلەدى. جاستار مەن ايەلدەردىڭ ساياساتقا ارالاسۋىنا دا مۇمكىندىك اشىلماق. دەپۋتات كورپۋسىنداعى ايەلدەر مەن جاستار سانىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ دە قۋانتتى. بۇل ايتىلعان وزگەرىستەردىڭ بارلىعىنا يمپۋلس قاجەت, جاڭا زاڭدار قابىلدانۋى كەرەك. ۇلتتىق كەڭەستىڭ مۇشەلەرى قابىلدانعان زاڭدارعا وزگەرىس ەنگىزۋدى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قولىنا بەرىپ قويماي, جۇمىس توپتارىنا قوسىلۋى كەرەك, باسى-قاسىندا ءجۇرۋى شارت.
ءولىم جازاسىن الىپ تاستاۋ دا ەلىمىزدىڭ دەموكراتيانى قولدايتىنىن, دەموكراتيالىق مەملەكەت ەكەنىمىزدى كورسەتەدى دەپ ويلايمىن.
30 قازاندا پرەزيدەنتپەن كەزدەسكەنىمدە قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىنداعى ارىپتەستەرىممەن دايىنداعان ۇسىنىستارىمىزدى تابىستادىم. سول ۇسىنىستاردىڭ ءبىرازى قابىلدانىپ وتىر. اتاپ ايتار بولسام, شەرۋ, ساياسي پارتيالار تۋرالى ويلارىمىز ەسكەرىلگەن. بۇل وزگەرىستەر قابىلدانعاننان كەيىن الدىڭعى قاتارلى دەموكراتيالىق مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولامىز دەپ سەنەمىن. بۇل دا ادام قۇقىقتارىنىڭ قورعالۋىنا, ساياسي وزگەرىستەرگە قاتىستى جاسالعان قادام دەپ ويلايمىن.
قوعامنىڭ تالاپ-تىلەگى ەسكەرىلەدى
الۋا جولدىبالينا,
قسزي الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى:
– ۇلتتىق كەڭەستىڭ ەكىنشى وتىرىسى مەن ءبىرىنشى وتىرىس اراسىنداعى ۋاقىت قىسقا بولسا دا ءاربىر جۇمىس توبى ءوز باعىتتارى بويىنشا ۇسىنىستارىن بەرگەن. سول ۇسىنىستاردىڭ باسىم بولىگى رەفورمالاردىڭ قاتارىنا كىرگەن. ياعني, بۇل جۇمىس وسىمەن توقتاپ قالماي, جالعاسىن تابادى دەگەندى بىلدىرەدى. پرەزيدەنت بىرقاتار تاپسىرما بەرۋ ارقىلى قوعامنىڭ تالاپ-تىلەكتەرىن ەسكەرىپ وتىرعانىن كورسەتتى.
ساياسي جۇيەدە «مۇددەلەردىڭ ارتيكۋلياتسياسى», «مۇددەلەردىڭ اگرەگاتسياسى» دەگەن تۇسىنىك بار. ياعني, ساياسي جۇيە ءوزىن قورشاعان قوعامنان ءارتۇرلى يمپۋلس – تالاپ-تىلەكتەر الادى. ونىڭ ءبارى جينالىپ مۇددەلەردىڭ ارتيكۋلياتسياسىنا اينالادى. مىسالى, پرەزيدەنتتىڭ ايتقان تاپسىرمالارى, ۇسىنىستارى قوعامداعى الەۋمەتتىك توپتاردىڭ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ, ازاماتتىق قوعام سەكتورىنىڭ مۇددەسىن ەسكەرگەنىن كورسەتەدى.
پرەزيدەنت ساياسي جاڭعىرۋعا كوبىرەك توقتالدى. بۇل – العاشقى ناتيجە عانا. الەۋمەتتىك سالا بويىنشا ايتار بولساق, كوپ بالالى وتباسىلارعا تولەماقى كىرىسكە بايلانىستى ەمەس, بالانىڭ سانىنا بايلانىستى بەرىلەدى. بۇل بيلىكتىڭ اتاۋلى الەۋمەتتىك كومەك بويىنشا كەتكەن ولقىلىقتاردان وي تۇيگەندىكتەرىن, ۇستانىمدارىن كورسەتىپ وتىر. كەز كەلگەن ەنگىزىلگەن جاڭعىرتۋ ءارى قاراي وزگەرەدى, جاڭارادى. سەبەبى بيلىك تە كەتكەن ولقىلىقتان قورىتىندى شىعاراتىنىن, ءارى قاراي جۇمىس ىستەۋگە دايىن ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ۇكىمەتكە اتقارۋشى بيلىك رەتىندە كوپ مىندەت, جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. بارلىق رەفورمالاردى دايىنداعان كەزدە زاڭناما ازىرلەپ, ءىس-شارالاردى قامتىپ, بيۋدجەتكە وزگەرىس ەنگىزۋ كەرەك. مۇنىڭ ءبارى ۇكىمەتكە ۇلكەن مىندەت ارتىلادى دەگەندى بىلدىرەدى.
پارتيالاردىڭ باسەكەلەستىگىن كۇشەيتەدى
مارات سارسەمباەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور:
– قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارتيالاردى تىركەۋ ءۇشىن ونىڭ مۇشەلەرى سانىنىڭ تومەنگى شەگىن ەكى ەسەگە, ياعني 40 مىڭنان 20 مىڭ ادامعا دەيىن ازايتۋ ۇسىنىسىن تولىق قولدايمىن. ساياسي پارتيالار ەلدەگى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشۋگە تۇرتكى بولۋى ءتيىس. سوندىقتان بۇل ۇسىنىس ەڭ الدىمەن وتانداستارىمىزدىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, ازاماتتىق كوزقاراسىن قالىپتاستىرۋعا جول اشادى.
ارينە ەلىمىزدە حالىقتىڭ بارىن باعامداپ, جوعىن جوقتاپ جۇرگەن پارتيالار از ەمەس. دەيتۇرعانمەن ولاردىڭ سانى ءالى دە ارتا ءتۇسۋى قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. نەگە؟ سەبەبى ازاماتتاردىڭ پىكىرلەرى ساياسي تۇرعىدا بولسىن, ەكونوميكالىق سالاعا قاتىستى بولسىن, ەڭ باستىسى, پارتيا ارقىلى ايتىلسا – پايداسى اناعۇرلىم كوپ بولار ەدى. سول سەبەپتى دە ساياسي پارتيالار سانى كوپ بولعانى ءتيىمدى.
ساياسي پارتيا كوممەرتسيالىق ۇيىم, نە بولماسا جەكە ۇجىم ەمەس. ءىرى ساياسي قوزعاۋشى كۇش بولىپ سانالاتىن پارتيانىڭ كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشۋگە مۇمكىندىگى زور. پارتيانىڭ ميسسياسى دا – وسى! وزگە ۇيىمدار مەن ۇجىمداردىڭ باعىت-باعدارى – باسقا. سول سەبەپتى دە ساياسي پارتيالاردىڭ سانى نەعۇرلىم كوپ بولعانى يگى. بۇل – ءبىر.
ەكىنشىدەن, پارتيا قاتارىنا سايلاناتىن ازاماتتار تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن مىندەتتى 30 پايىزدىق كۆوتانى ەنگىزۋ دە وڭ قادام بولماق. پارلامەنتتە, مەملەكەتتىك, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردا بولسىن, ايەل ازاماتتاردىڭ سانىن ارتتىرۋعا دەن قويۋ قاجەت. ولاردىڭ دا مۇددەلەرى ەسكەرۋسىز قالماۋى ءتيىس.
سولاي بولا تۇرا 30 پايىزدىق كۆوتانى ەنگىزۋ كەرەك ەكەن دەپ, جاپپاي تاعايىنداۋ جۇرگىزىلمەگەنى ءجون. ىرىكتەۋ ماسەلەسىن دە ۇمىتپاۋ قاجەت. سان دا, ساپا دا ماڭىزدى. سول ارقىلى ايەلدەردىڭ دە مۇددەسى ەسكەرىلەدى, قوعامدىق تۇيتكىلدى ماسەلەلەر دە وڭ شەشىمىن تابادى.
ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا قىزمەت ەتكەن كەزىمدە ارىپتەس ايەل ازاماتتار كوپ بولدى. ولاردىڭ مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى اتقارعان ىستەرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىن. سوندىقتان دۇرىس ىرىكتەۋ جۇرگىزىلىپ, ساپا جاعىنا ءمان بەرەتىن بولساق, مەملەكەتتىڭ دامۋ ماسەلەسى دە باعىتىنان جاڭىلىسپايدى.
بىرەر جىل بۇرىن قىزىلوردا, اقتاۋ ايماقتارىندا بولىپ, جاستارمەن اڭگىمەلەستىم. سونداعى تۇيگەنىم – ەلىمىزدە ساياسي ساۋاتتى, ۇيىمداستىرۋ قابىلەتى جوعارى جاستار كوپ. ونداي جاستارعا قولداۋ كورسەتىپ, دامۋىنا داڭعىل جول سالا بىلسەك, ولاردىڭ ەلگە سىڭىرەر ەڭبەگى مەن بەرەر پايداسى دا زور بولماق. ولاردى قوعامدىق-ساياسي جۇمىستارعا تارتىپ, كومەك كورسەتۋ باعىتىندا جۇمىس اتقارىلۋى كەرەك. مۇنى مەملەكەتىمىزدە بەلسەندى جاستاردىڭ كوپ ەكەندىگىنە كوز جەتكىزىپ بارىپ ايتىپ وتىرمىن.
ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ەكىنشى وتىرىسىندا زاڭ شىعارۋ ورگانىنداعى ساياسي ازشىلىقتىڭ قۇقىعىن بەكىتەتىن زاڭنامالىق نورما ەنگىزىلۋى, تيىسىنشە, ءتۇرلى پارتيا وكىلدەرىنىڭ پارلامەنتتەگى كەيبىر كوميتەتتەردى باسقارۋىنا مۇمكىندىك بەرەتىنى تۋرالى دا ايتىلدى. بۇل دا وسى كۇنگى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. پارلامەنتتە بولسىن, جەرگىلىكتى ورگانداردا بولسىن, ءتۇرلى پارتيا وكىلدەرى سانىنىڭ ارتا ءتۇسۋى – مەملەكەت دامۋى ءۇشىن اسا پايدالى بولماق. ولار وزگە پارتيا وكىلدەرىنىڭ نازارىنان تىس قالىپ جاتقان وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ورتاعا ورامدى وي تاستايدى, تىڭ يدەيالارىمەن بولىسەدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, تىركەۋ ءۇشىن پارتيا مۇشەلەرى سانىنىڭ تومەنگى شەگىن ەكى ەسەگە ازايتۋ, پارتيا قاتارىنا سايلاناتىن ازاماتتار تىزىمىندە ايەلدەر مەن جاستار ءۇشىن مىندەتتى 30 پايىزدىق كۆوتانى, زاڭ شىعارۋ ورگانىنداعى ساياسي ازشىلىقتىڭ قۇقىعىن بەكىتەتىن زاڭنامالىق نورمانى ەنگىزۋ ماسەلەلەرى – وتانداستارىمىزدىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا سەرپىن بولادى دەپ سەنەمىن.