جاڭا ەكولوگيالىق كودەكس قانداي بولماق؟

قىسقى جول قاۋىپسىزدىگى – توتەنشە ماسەلە

وتكەن اپتادا پوليتسيا توتەنشە جاعدايلار بولىمشەلەرىمەن جانە «قاز­اۆتوجول» ۇك» اق-مەن بىرگە 11 وبلىستا رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى ماڭىزى بار جولداردا كولىك قۇرالدارىنىڭ قوزعالىسىن شەكتەدى. جالپى ۇزىندىعى شامامەن 7,5 مىڭ شاقىرىم بولاتىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردىڭ 57 ۋچاسكەسى جابىلدى (7,272 كم). ەڭ قيىن جاعداي شىعىس قازاقستان, اقتوبە, جامبىل جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىندا بولدى.

ىشكى ىستەر ورگاندارى كوممۋنالدىق قىزمەتتەرمەن جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن بىرلەسىپ, كەپتەلىستەردى جويۋ, جولداردى تازارتۋ, ينەرتتى ماتەريالداردى سەبۋ, ەۆاكۋاتسيالاۋ جانە ازاماتتارعا شۇعىل كومەك كورسەتۋ شارالارىن ورىندادى. شامامەن 1 مىڭ اۆتوماشينا كەپتەلىستە قالعان ەدى. قار قۇرساۋىنان 120-دان استام اۆتوماشينا مەن 900-دەن استام ادام ەۆاكۋاتسيالانىپ, ادامدار جاقىن ماڭداعى ەلدى مەكەندەردە ورنالاسقان جىلىتۋ پۋنكتتەرىنە ورنالاس­تىرىلدى. وڭىرلەردە جەدەل شتابتار قۇرىلدى.

– ادامداردى قۇتقارۋعا تجك-ءنىڭ 200-دەن استام قىزمەتكەرى مەن 300 پوليتسيا قىزمەتكەرى, 170 قۇتقارۋ تەحنيكاسى مەن پوليتسيا ماشيناسى, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەن جول قىزمەتتەرىنىڭ ارنايى تەحنيكالارى تارتىلعان. قازىر شىعىس قازاقستان, اتىراۋ, اقمولا, قوستاناي, قىزىلوردا, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان جانە تۇركىستان وبلىستارىندا كۇردەلى جاعداي ساقتالۋدا.

وسى جاعدايعا وراي ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين جۇرگىزۋشىلەر مەن جو­لاۋ­شىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ وتە ماڭىزدى ماسەلە ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «تاياۋ ۋاقىتتا بولجام بويىنشا بوران بولىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى تومەندەيدى. بارلىق قىزمەتتەر بۇعان دايىن بولۋى كەرەك»  دەدى ول.

ۇكىمەت باسشىسى وڭىرلەردىڭ اكىم­دىك­تەرىنە جولداردا جىلىتۋ جانە تاماق­تان­دىرۋ پۋنكتتەرىن ۇيىمداستىرۋعا جار­دەمدەسۋدى تاپسىردى. «يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيستر­لىگىنە جانە قازاۆتوجولعا جولداردى قاردان جانە مۇزدان تازارتۋعا تەحنيكانى بارىنشا تارتۋدى تاپسىرامىن. ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مەكەمەلەرى اۆتوتراسسالاردا كەزەكشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جۇمىسىن جالعاستىرسىن» دەدى اسقار مامين.

 ەكولوگيالىق ايىپپۇل 10 ەسە وسەدى

سونداي-اق ۇكىمەت وتىرىسىندا ەكو­لوگيالىق كودەكستىڭ جاڭا رەداكتسياداعى جوباسى قارالدى.

ەكولوگيالىق كودەكستىڭ نەگىزگى قاعي­دات­تارى مەن جاڭاشىلدىقتارىن ەكولو­گيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ تانىستىردى. كودەكستىڭ جوباسى ەىدۇ ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىن, سونداي-اق قازاقستاندىق جۇرت­شىلىق پەن بيزنەستىڭ پىكىرلەرىن ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەندى. ونىڭ نەگىزگى قاعيداسى – «لاستاۋشى ءوزى تولەيدى جانە تۇزەتەدى».

2025 جىلدان باستاپ ء«بىرىنشى سانات­تاعى» ءىرى نىساندارعا كەشەندى ەكولوگيالىق رۇقساتتار (كەر) قولدانىلادى جانە قورشاعان ورتاعا شىعارىندىلاردى ازاي­تۋعا باعىتتالعان ەڭ جاقسى قولجەتىمدى تەحنولوگيالاردىڭ (ەقت) تەتىگى ەنگىزىلەدى. ەقت-عا وتكەن كومپانيالار ەميسسيالار ءۇشىن تولەمنەن بوساتىلادى, ال قال­عان­دارىنا شىعارىندىلار ءۇشىن تولەم مول­شەرلەمەلەرى 2028 جىلدان باستاپ ءار ءۇش جىل سايىن 2, 4, 8 ەسە بولىپ بىرتىندەپ وسەدى (2025 جىلدان باستاپ توپ-50 ءىرى كاسىپورىن ءۇشىن). جاڭادان قوسىلعان كاسىپورىندار ءۇشىن كەر الۋ مىندەتتى سانالادى. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار قورشاعان ورتانى قورعاۋ شارالارىن 100% كولەمىندە تۇسەتىن ەكولوگيالىق تو­لەمدەر ەسەبىنەن قارجىلاندىرۋعا مىن­دەتتى.

بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى ەكولوگيالىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىق جانە شاعىمدار فاكتىسى بويىنشا كاسىپورىندى تەكسەرۋ تۋرالى الدىن الا حابارلاندىرۋ ەرەجەسى الىنىپ تاستالعان, بۇل وكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قورشاعان ورتاعا زالالدى توقتاتۋعا جانە شۇعىل ارەكەت ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە ەكولوگيالىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ءۇشىن سالىناتىن اكىمشىلىك ايىپپۇلدار 10 ەسەگە كوبەيەدى.

سونىمەن قاتار Waste to Energy تەتىگى ەنگىزىلۋدە, ياعني – جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرىنە ۇقساس ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ ارقىلى قالدىقتاردى جاعۋ. بۇل 2025 جىلعا قاراي قالدىقتاردىڭ كولەمىن 30%-عا دەيىن ازايتۋعا جانە 180 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا ينۆەستيتسيالار تارتۋعا جول اشادى.

«سامۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق باسقارما توراعاسى احمەتجان ەسىموۆ ءوز كەزەگىندە قوردىڭ كودەكس جوباسىن تالقىلاۋعا بەلسەنە قاتىسقانىن اتاپ ءوتتى.  

ول الەۋمەتتىك ماڭىزى بار, تيىمدىلىگى تومەن كەن ورىندارىنداعى ءوندىرىستى ىنتالاندىرۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قول­داۋدىڭ پىسىقتالىپ جاتقان شارالارىنا, سونداي-اق قولجەتىمدى تەحنولو­گيالاردى ەنگىزۋ كەزىندە ەلەكتر ەنەرگەتي­كاسى سالاسىنداعى تاريفتىك ساياساتتى وزگەرتۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. «بۇل ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن ءبىز ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيسترلىگىمەن ءجىتى تالقىلادىق. ءبىزدىڭ ورتاق تۇسىنىگىمىز بار. جالپى, ەكولوگيالىق كودەكس جوباسىن ءبىز قولدايمىز» دەدى ول.

بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاق­ستان­داعى تۇراقتى وكىلى ياكۋل بەريش قازا­قستان كليماتى تومەن كومىرتەكتى, تۇراقتى دامىتۋ باعىتىندا ۇلكەن پروگرەسكە قول جەتكىزىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. «جاڭا ەكولوگيالىق كودەكستى ازىر­لەۋ – ماڭىزدى حالىقارالىق مىندەت­تە­مەلەردى ىسكە اسىرۋعا, تابيعي رەسۋرس­تاردى ورنىقتى پايدالانۋعا نەگىز قۇرۋعا جانە قورشاعان ورتاعا زياندى اسەردى ازايتاتىن شارالار قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل قۇجات قازاقستاندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس سترا­تە­گيالىق ەكولوگيالىق باعالاۋ جۇيەسىن قۇرۋعا نەگىز قالايتىنىنا قۋانىش­تىمىز» دەدى ول.

ماسەلەنى ۇكىمەت باسشىسى اسقار مامين قورىتىندىلادى. «ەلىمىزدەگى ەكولو­گيا­لىق جاعدايدى جاقسارتۋ – تۇڭعىش پرە­زيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆ پەن پرە­زيدەنت ق.توقاەۆتىڭ الدىمىزعا قويعان باسىم مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى. جىل سايىن ەكو­لوگيالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى وزەكتى بولا تۇسۋدە.

بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ پوليگوندارىندا 120 ملن توننادان استام قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتار جينالعان. ونى ازايتۋ ءۇشىن وڭىرلەردىڭ اكىمدەرىنە ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىمەن بىرلەسىپ, قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ جانە ەنەرگەتيكالىق كادەگە جاراتۋ نىساندارىن سالۋعا جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ ماسەلەسىن پىسىقتاۋدى تاپسىرامىن» دەدى ا. مامين.

ۇكىمەت باسشىسى پاريج كەلىسىمى اياسىنداعى قازاقستان مىندەتتەمەلەرىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا تومەن كومىرتەكتى دامۋ ستراتەگياسىن ازىرلەۋ كەزىندە جوس­پارلى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزۋدىڭ بىرىڭعاي تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن ازىرلەۋدى تاپسىردى.

 «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى»

سونىمەن قاتار ۇكىمەت وتىرىسىندا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن, جەرگىلىكتى قامتۋدى جانە يمپورتتى الماستىرۋدى دامىتۋ ماسەلەسى قارالدى. «اتامەكەن» ۇكپ توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆ بايانداماسىندا بيىلعى جىلدىڭ 20 جەلتوقسانىنداعى جاعداي بويىنشا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» سالالارىن جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا 206 ملرد تەڭگەگە 830 جوبا ماقۇلدانعانىن مالىمدەدى. ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا – 172 جوبا, اوك قايتا وڭدەۋ بويىنشا – 79 جوبا, اوك-تەگى ءوندىرىس بويىنشا 579 جوبا بار. قازىرگى جاعداي بويىنشا 707 جوبا كەڭەيتۋگە جانە جاڭعىرتۋعا, 123 جوبا جاڭا كاسىپورىندارعا نەسيە الدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردە 212 ملرد تەڭگە سوماسىنا جوبالار قارالىپ جاتىر. جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ۇكىمەتتىڭ جوبالىق كەڭسەسى ينۆەستيتسيالىق ماقساتتارعا نەسيە مەرزىمىن 7 جىلدان 10 جىلعا دەيىن ۇزارتۋدى ۇسىندى.

سونىمەن بىرگە نەسيەلەندىرۋگە ارنال­عان تاۋارلاردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ, نەسيەنىڭ ماقساتىنا بايلانىستى (جۇمىس ورنىن, ءوندىرىس كولەمىن, سالىقتىق تۇسىمدەردى, كىرىس­تەردىڭ ءوسۋىن ۇلعايتۋ) بيزنەسكە ىڭعاي­لى مىندەتتەمەلەردى بەلگىلەۋ, تاماق ونەر­كاسىبى سالاسىندا اينالىمداعى قاراجاتتى 100%-عا دەيىن تولىقتىرۋعا نەسيە بەرۋ, تۋريزم سالاسىنداعى جوبا­لاردى قار­جىلاندىرۋ ءۇشىن قدب باع­دار­لا­ماسىنا قاتىسۋ ماسەلەلەرى قاراس­تىرىلۋدا.

ماسەلەنى قورىتىندىلاعان ۇكىمەت باسشىسى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكا­سىن» جەڭىلدىكپەن نەسيەلەندىرۋ باعدار­لاماسى تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىل­عانىن جانە مەملەكەت باسشىسى ق.تو­قاەۆتىڭ ەرەكشە باقىلاۋىنا الىنعانىن اتاپ ءوتىپ, ىشكى نارىقتى وتاندىق تاۋارلارمەن بارىنشا تولىقتىرۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى وندىرۋشىلەردىڭ تۇراقتى دا­مۋىن قامتاماسىز ەتىپ, جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋ قاجەتتىگىن ايتتى. «قارا­پايىم زاتتار ەكونوميكاسىن» جەڭىل­دىك­پەن نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا الەۋەتتى كاسىپكەرلەردى ىزدەستىرۋ جانە ولار­­دىڭ جوبالارى تولىق ىسكە اسىرىل­عان­شا سۇيەمەلدەۋ بويىنشا وڭىرلەر­دىڭ بەل­سەندى جۇمىس ىستەۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرتتى.

ا.مامين ماقۇلدانعان جوبالار بويىن­شا ەڭ جاقسى كورسەتكىشتەرگە يە وڭىر­لەردى اتاپ ءوتتى, ولار – باتىس قا­زاقستان, تۇركىستان جانە شىعىس قا­زاقستان وب­لىستارى. نۇر-سۇلتان جا­نە الماتى قا­لالارى, اتىراۋ جانە قوس­تاناي وبلىس­تارى ارتتا قالعان وڭىرلەر رە­تىن­دە اتالدى.

پرەمەر-مينيستر مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ بويىنشا دسۇ كەلىسىمىنە كىرۋ پروتسە­سىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋدى, ساتىپ الۋلارعا تالداۋ جۇرگىزۋدى جانە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەلەرىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇسىنىستار ازىرلەۋدى تاپسىردى.