كوكشەتاۋ ورمانىمەن كورىكتى. بۋرابايدىڭ باۋرايىنداعى مەڭىرەۋدىڭ يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورمانى ءوز الدىنا, زەرەندىدەگى قوشقارباي تاۋىنىڭ ەتەگىنەن كوكتەي كومكەرگەن ورمان سىلەمى كىشى تۇكتى مەن ۇلكەن تۇكتىنىڭ قالىڭ جىنىسىنا ۇلاسادى. ماڭگى جاسىل قاراعايلار مەن قولدىڭ سالاسىنداي قايىڭدار, تاماشا تابيعاتتىڭ تامىلجىعان سۋرەتى كوز اربايدى-اق.
سوڭعى جىلدارى ورماننىڭ جاۋى كوبەيدى. تابيعاتتا اپات قانا ەمەس, اياۋدى بىلمەيتىن اشكوز ادامدار از ەمەس. بالتاسىن ساپتاعان «باتىراشتار» الدەنەشە جىل كوشەتتەن كوركەيىپ وسەتىن اعاش اتاۋلىنىڭ شىبىن جانىن شىرقىراتۋدا. اقمولا وبلىسىندا 383,839 گەكتار ورمان القابى بار. نۋ جىنىستىڭ 695 گەكتارى جەكە مەنشىكتىڭ قولىندا. وسى ورايدا تۇسىنبەستىك تۋىنداپ, تالاي ماسەلە كوتەرىلگەن.
– قىرىق جىل عۇمىرىم ورماندا ءوتتى, – دەيدى بايىرعى ورمانشى شابدان توقمۋرزين, – كەيىنگى ءتارتىپ بويىنشا ورماندى قىرىق جىل جالعا بەرۋ مەنىڭ اقىلىما سىيمايدى. ەگەر شىرىگەنىن كەسىپ, ب ۇلىنگەنىن وتاۋ كەرەك بولسا, بۇل شارۋانى ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى ورمان شارۋاشىلىعى اتقارۋى ءتيىس. سانيتارلىق كەسۋدەن تۇسەتىن قاراجات سول ورمانعا يە بولىپ وتىرعان, تابيعات اپاتىنان قورعايتىن, ۇرى-قارىنىڭ جولىنا توسقاۋىل قوياتىن ورمانشىلاردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاقسارتۋعا جۇمسالۋى كەرەك. جەكە مەنشىككە بەرۋدىڭ نە قاجەتى بار؟ بار جۇمىستى اتقارىپ وتىرعان ورمان شارۋاشىلىقتارى عوي.
بۇل ءوز الدىنا جەكە تاقىرىپ. ءبىز قاۋزاپ وتىرعان جاي – ورمان مەن جابايى جان-جانۋارعا قاۋىپتىڭ كوبەيگەنى. وبلىستىق تابيعي رەسۋرستار مەن تابيعاتتى رەتتەۋ باسقارماسىنا 13 مەملەكەتتىك ورمان شارۋاشىلىعى قارايدى. سونداي-اق وڭىردە ءۇش مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى, قورعالجىن مەملەكەتتىك تابيعي پاركى, ساندىقتاۋ وقۋ-وندىرىستىك ورمان شارۋاشىلىعى, «جاسىل ايماق» مەملەكەتتىك كاسىپورنى ءتارىزدى مەكەمەلەر بار. وسى مەكەمەلەردىڭ بارلىعى تابيعاتتىڭ ەن تەگىن بايلىعىن قىسى-جازى كىرپىك قاقپاي قاراۋىلداعانىمەن, زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ قاراسى ءالى سەيىلمەي تۇر.
– بيىل زاڭسىز 900,434 تەكشە مەتر اعاش كەسىلگەن 49 وقيعا بولدى. ورماندى ويسىراتىپ وتاعان 32 وقيعانى ينسپەكتورلار انىقتادى, – دەيدى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نىعمەت قاۋاشەۆ. – وسى وقيعالارعا قاتىستى بارلىق ىستەردىڭ ماتەريالدارى ىشكى ىستەر ورگاندارىنا تاپسىرىلىپ, قىلمىستىق ءىس قوزعالدى.
زاڭسىز اعاش كەسۋ وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا ءتورت ەسە كوبەيىپتى. ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىلارى جىل بويى تۇرعىندارمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەۋدە. ورماننىڭ ەل قازىناسى ەكەنىن حالىقتىڭ قۇلاعىنا قۇيىپ, كوكىرەك كوزىن اشۋعا تىرىسۋدا. ايتسە دە, ورمان ىشىندە بالتانىڭ بالاۋسا قايىڭدى شىرقىراتا شاپقان داۋىسى باسەڭدەۋدىڭ ورنىنا ۇدەپ بارادى. سوندا بۇل نە؟! الدە كەيبىرەۋلەر كەم-كەتىكتەرىن جالپىعا ورتاق حالىقتىڭ قازىناسى – ورماننىڭ ەسەبىنەن تولتىرماق پا؟
– بۇرىن ورمانشى تۇگىل ەل ىشىندەگى اقساقالدار بەي-بەرەكەت اعاش كەستىرمەيتىن. اعاش كەسكەندى ايتاسىز, رۇقساتسىز قامشىعا ساپ تا الا المايتىنسىز, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى قىزىلسايا اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جۇمابەك زاكيرين. – ىرگەدەگى بيىكتەسىن اۋىلىنىڭ ماڭايى قازىر تىپ-تيپىل. زامانىندا ءار جەردە قايىڭ شوقتارى تۇنىپ تۇراتىن اۋىلدىڭ ءوزى اۋەل باستا ورماننىڭ ورتاسىندا قونىس تەپكەن. قازىر كوز ۇشى جەتەتىن جەرگە دەيىن اعاش جوق. جولدىباي اۋىلىنىڭ ماڭايىنداعى ورمان دا ويسىراي وتالدى.
جالعىز وسى ەكى اۋىل عاناەمەس, قاناتتاس قونعان اقان, باراتاي, ۋگولكي ەلدى مەكەندەرىنىڭ توڭىرەگى دە سەلدىرەي سۇيىلىپ قالعان. انە ءبىر جىلعى ەكونوميكالىق قيىندىق كەزىندە وسى اۋىلدىڭ ازاماتتارى جاڭا جوسىقتى كاسىپ اشتى. ول كاسىپ – بالعىن قايىڭدى باۋداي ءتۇسىرىپ, وبلىس ورتالىعىنا اپارىپ وتىنعا ساتۋ. ەل ىشىندە ەكى قولىنا ءبىر كۇرەك تابا الماي جۇرگەن ازاماتتار ايدالادا جاتقان باتپان قۇيرىققا كەزدەسكەندەي تۇرا ۇمتىلعاندا, سىڭسىپ تۇرعان ورماننىڭ تۇتە-تۇتەسى شىقتى.
كەسكەنى بىلاي تۇرسىن, كوك وسكىندى تامىرىمەن قوپارىپ قازىپ الىپ جاتقاندارى نە ءسان؟! تەكسەرىس بارىسىندا 59 اعاشتىڭ زاڭسىز قازىلىپ الىنعانى انىقتالىپتى. بۇل انىقتالعانى عانا, انىقتالماعانى قانشاما دەسەڭىزشى. «وترادنەنسك» ورمان شارۋاشىلىعىندا 514 اعاش كوشەتى زاقىمدانعان. ماكينسك قۇس فابريكاسى ءۇشىن سۋ قۇبىرىن تارتۋ كەزىندە جەردىڭ بەتكى قاباتى سىرىلىپ, جاس كوشەتتەرمەن بىرگە قوپارىلىپ تاستالعان. بۇل دا جانى اشىماستىقتىڭ وزەگىڭدى ورتەر وكىنىشتى كورىنىسى.
بيىل ورمانعا قياپات قاۋىپ توندىرگەن 56 ءورت وقيعاسى تىركەلدى. مۇنىڭ دا دەنى ادام قولىمەن جاسالعانىنا ءشۇبا جوق. راس, اراگىدىك نايزاعايدان دالا ءورتىنىڭ ورمانعا اۋىسۋىنان دا بولعان كەزى بار. ءورت وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 2,2 ەسەگە كوبەيگەن. ماسەلەن, «بۇيراتاۋ» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ەرەيمەنتاۋ فيليالىندا وڭىردەگى ەڭ ءىرى ورمان ءورتى بولىپ, 2,59 گەكتار القاپ جانىپ كەتتى.
وبلىستىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى بيىل 260 رەت جوسپارلى جانە جوسپارسىز تەكسەرىس جۇرگىزىپ, بىرقاتار كەلەڭسىزدىكتىڭ ورىن الىپ وتىرعانىن انىقتادى. ناتيجەسىندە 63 ەسكەرتۋ جاسالدى. ايتسە دە تابيعاتقا تاعىلىق ازايىپ كەتە قويعان جوق. 2019 جىلدىڭ 10 ايىندا ورمان زاڭناماسىنىڭ 200 مارتە بۇزىلعانى بەلگىلى بولىپ وتىر. قۇقىق بۇزۋشىلارعا 5384,4 مىڭ تەڭگە اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان.
وبلىس كولەمىندە 160 اڭشىلىق شارۋاشىلىق بار. ونىڭ 134-ءى ءارتۇرلى مەنشىكتەگى 78 ۇيىمعا بەكىتىلىپ بەرىلگەن. كۇزەتشىسى كوپ بولعانىمەن, كەلەڭسىز وقيعاسى دا از ەمەس. بيىل اڭشىلىق تۋرالى ەرەجەلەر 145 مارتە بۇزىلعانى انىقتالعان. ءسويتىپ تابيعات بايلىعىنا سۇق كوزىن سالاتىندارعا 171701 تەڭگە ايىپپۇل سالىنعان. اڭشى مىلتىقتارى, الدەنەشە تۇزاق, قاقپان تاركىلەنگەن. جانۋارلار الەمىندەگى زاڭنامانى ورەسكەل بۇزعان 28 فاكتى تىركەلىپ, 8 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان.
تامىلجىعان تابيعات اياسىنا قانشالىقتى قاستاندىق جاسالىپ جاتقاندىعىن ءبىر-اق دەرەكپەن كوز الدىڭىزعا كەلتىرەلىك. جانۋارلار الەمىنە 1 420 148 375 تەڭگە شىعىن كەلتىرىلىپتى. ەندى نە ايتارسىز؟..
اقمولا وبلىسى