«قيسساس-ۇل ءانبيا» – بۇل شىعارما قاي جەردە تۋعان؟

قازىرگى زەرتتەۋلەردە رابعۋزي­دىڭ تۋعان جەرى حورەزم نەمەسە ورتا ازيا اۋماعىندا دەپ جالپىلاما ايتى­لىپ ءجۇر. ب.كەنجەباي ۇلى 1969 جىلعى ماقالاسىندا مىناداي ما­لىمەتتەر كەلتىرەدى: «رابعۇزى وعىز رابات دەگەن شاھاردىڭ قازىسى بولىپ ىستەگەن ادام. «قيسا ءانبيانى» ول الگى شاھاردىڭ اكىمى, ايگىلى بەك ناسىرەتدەن توقبوعا دەگەن كى­سىنىڭ تاپسىرۋى, ءوتىنۋى بويىنشا, سوعان باعىشتاپ جازعان. جانە ءوز زامانىنىڭ ءداستۇرى بو­يىنشا سول توقبوعاعا سىي ەتىپ تارتقان. ال توقبوعا مۇسىلمان دىنىنە, تۇرىك عۇرىپ-ادەتىنە ەنگەن, ادەبيەتتى سۇيەتىن مونعول بولسا كەرەك». التىنوردا زەرتتەۋشىسى الما قىراۋباەۆانىڭ كىتابىنا سۇيەنسەك, ونىڭ اكەسى «رابات وعىز قىستاعىنىڭ قازىسى» بولعان, ال «رابعۋزي» دەگەن لاقاپتى تۋ­عان جەرىنە بايلانىستى العان ەكەن. وزبەك زەرتتەۋشىسى ە.ي.فوزيلوۆ­تىڭ پىكىرىنشە, ول حورەزمنىڭ را­بوتۋعۋز دەگەن جەرىندە تۋعان. ابى­رويلى فولكلوريست سەيىت قاس­قاباسوۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, ايگىلى شىعارمانىڭ اۆتورى ماۋا­رانناحردا, «راباتي وعىز» دەگەن جەردە تۋعان جانە ونىڭ رابعۋزي دەگەن بۇركەنشەك اتى سودان شىق­قان. الايدا, سوڭعى كەزگە دەيىن ماۋا­رانناحردا نەمەسە حورەزم جەرىندە ناقتى مىنا ەلدى مەكەن رابات وعىز قىستاعىنا ساي كەلەدى دەگەن ماسەلە شەشىمىن ءالى تاپپاعان.

وسى ماسەلەگە بايلانىستى, ياعني رابعۋزيدىڭ تۋعان قىستاعىنىڭ ور­نىن انىقتاۋدا جيناقتالعان ار­حەولوگيالىق, توپونيميكالىق ماتەريالداردى تيپولوگيالىق تال­داۋ جاساي وتىرىپ رابات وعىز ەلدى مەكەنى قازاقستاننىڭ قازىرگى تۇر­كىستان وبلىسى وتىرار اۋدانىندا رابات اتتى ارحەولوگيالىق نىسانعا ساي دەگەن تۇجىرىمعا كەلدىك.

بىرىنشىدەن, بۇل توبە – ارحەو­لوگيا­لىق نىسان قازىرگە دەيىن رابات دەپ اتالادى. رابات ەسكەرتكىشى سىر­­­داريا بويىمەن شىنازدان تۇر­­كىس­تانعا تاياۋ تۇرعان ۇشقايىق وتكەلىنە دەيىن بەس اي بويى ارالاپ وتكەن ن.ۆ.رۋدنەۆتىڭ 1900 ج. 24 اقپاندا «تۋركەستانسكيە ۆەدوموس­تي» اتتى گازەتتە جاريالاعان «زاب­رو­شەن­نىي ۋگولوك» اتتى ما­­قا­لا­سىنداعى بايىرعى ەلدى مە­كەندەر تىزىمىندە كورسەتىلەدى. 1903 ج. ن.ۆ.رۋدنەۆ جاريالاعان سىرداريانىڭ ورتا اعىسىنداعى ەسكەرتكىشتەر كارتاسىندا «بۋگ. رابات» دەپ بەلگىلەنگەن. بۇل ەس­­كەرتكىشتى زەردەلى ارحەولوگ كە­مەل اقىشەۆ باسقارعان وڭ­تۇستىك قازاقستان كەشەندى ارحەو­لوگيالىق ەكسپەديتسياسى 1970 جىلى زەرتتەگەن. ارحەولوگيالىق ەس­كەرتكىش ءتورتبۇرىشتى, اۋدانى 100ح80ح80ح80 م, بيىكتىگى 8 ­م قۇ­لاندى. «قازاقستاننىڭ تاريحي جا­نە مادەني ەسكەرتكىشتەر جي­ىن­­­­تىعى. وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى» اتتى ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمدا ول ءىV-ءVىىى عع. ەسكەرت­كىشىنە جاتقىزىلعان. ءدال وسى اقپار ەش وزگەرىسسىز وتى­رار اۋدا­نى ەسكەرتكىشتتەر جيىن­تىعىندا قايتالانعان. رابات اتتى ەلدى مەكەننىڭ عارىشتىق فو­توسۋرەتىندە ونىڭ اينالاسىن قور­شاعان بەكىنىس قالدىقتارى – قورعان قابىرعا ىزدەرى بايقالادى.

رابات اتتى توبەشىكتى – ارحەو­لوگيالىق نىساندى ارنايى بارىپ كورگەنىمىزدە ونىڭ ۇستىندە 24ح24ح4-5 سم كۇيدىرگەن كىرپىشتەر توبىنا تاپ بولدىق. بۇل وسى ورىندا بولعان ورتاعاسىرلىق قۇرىلىستىڭ بولشەكتەرى بولسا كەرەك. مۇنداي كىرپىش ورتا ازيا مەن قازاقستاندا ءحىV ع. ەسكەرتكىشتەرىندە كەزدەسەدى. وسىعان قاراپ بۇل ەلدى مەكەندە ءحىV ع., ياعني رابعۋزي زاما­نىندا تىرشىلىك بولعان دەۋگە نەگىز بار. ال ورتا ازيا مەن قا­زاقستان اۋماعىنداعى ءىV-ءVىىى عع. ارحەولوگيالىق جانە ارحي­تەك­تۋرالىق ەسكەرتكىشتەردە كۇي­گەن كىرپىشتەر مۇلدە كەزدەس­پەيدى, تەك كۇيمەگەن كەسەكتەر قول­­­دانىلعان. رابات اتتى ەلدى مە­كەن سىرداريانىڭ سولتۇستىك جاعالاۋىندا, كەرۋەن جول بويىندا ورنالاسقان ستراتەگيالىق ەلدى مەكەن بولسا كەرەك.

ارينە اتاۋىندا رابات كوم­پونەنتى بار ەلدى مەكەندەر ور­تا ازيادا ورتا عاسىردا از بول­ماعان. وزبەكستاندا راباتي-ما­لىك, قىرعىزستاندا تاشرابات. سىر­داريانىڭ تومەنگى اعىسىندا كوپ­رابات, شاحرابات, قوسرابات, تۇركىستان وبلىسىندا سايرام مەن قازىعۇرت تاۋى اراسىندا سۇلتانرابات, داۋلەترابات, رابات اتتى ەلدى مەكەندەر بار.

ناسرەددين رابعۋزيدىڭ تۋعان جەرىنىڭ اتى ءجاي رابات ەمەس, ول «رابات وعىز» نەمەسە «راباتۋعۇز» دەپ بەلگىلەنۋى ونىڭ ورنىن لوكاليزاتسيالاۋعا مۇمكىنشىلىك بەرەدى دەپ ويلايمىز. ياعني, ناسرەددين رابعۋزي تۋعان جەردە «رابات» پەن «وعىز» اتاۋلارى ۇيلەسۋى كەرەك.

وسىنداي جاعداي وتىرارداعى رابات ەسكەرتكىشىندە بايقالادى. وتىرارداعى رابات ەلدى مەكەن ورنى قاسىندا وگىزساي اتتى ەسكى ارنا بار. بۇل ارناعا وگىزساي اتاۋ­مەن قاتار وگىز جىلعاسى دەگەن توپونيم قاتار قولدانىلادى. ۆ.ا.كاللاۋردىڭ 1900 جىلى جا­ريا­لاعان ماقالاسىندا سىردا­ريانىڭ ەسكى ارناسى «وگىز جىلعا­سى» («ۋگۋز – جيلگاسى») دەپ اتالا­تىنىن, ارنانىڭ باسى ارىس وزە­نىنىڭ سىردارياعا قوسىلار تۇسى­نان جوعارىراق باستالىپ, قى­زىلقۇمنىڭ ىشىنە ەنەتىنى كور­سەتىلەدى. ي.ا.كاستانەنىڭ 1910 ج. باسىلعان كىتابىندا «حۋكۋز» نەمەسە «ۋگۋز-دجيلگا» تۋرالى اقپار كەز­دەسەدى. 1903 ج. ن.ۆ.رۋدنەۆ جاساعان سىرداريانىڭ بويىنداعى ەسكەرتكىشتەردىڭ العاشقى كارتاسىندا «بۋگ. رابات» جانە «سۋحوە رۋسلو وگۋزساي» دەپ بەلگىلەنگەن جەر­لەر كورسەتىلگەن. وسى جەردە رابات پەن وعىز اتاۋلارى قاتار تۇر. وسىدان بۇل ەلدى مەكەن «رابات وعىز» نەمەسە «راباتۋعۇز» دەپ ايتىلعان دەپ بولجايمىز.

كونە تۇركى تىلىندە «ۋگۋز» ءسوزى ۇلكەن وزەندى بىلدىرەدى ەكەن. ال سىرداريا وزەنى ءVىىى ع. كونە تۇركى دەرەكتەرىندە «يەنچۋ-گۋز» – ء«ىنجۋ وزەن» دەپ اتالىپتى. ماحمۋد قاشقاري سوزدىگىنە جۇگىنسەك: «وكۇز – جەيھۇن. ۇلكەن وزەندەردىڭ بار­لىعى وسىلاي اتالادى. ... تۇركى حالىقتارى جاسايتىن وڭىرلەردەگى ءبىرتالاي وزەندەر مەن داريالار دا وكۇز دەپ اتالادى». قازاق ءتىلى­نىڭ تۇسىندىرمە سوزدىگى بويىنشا «جىلعا» – قار, جاڭبىر سۋى اعا­تىن شاعىن وزەكشە, ويپاڭ جەر. ازەر­بايجان تىلىندە دجيلگا – «سۋحايا دولينا, وۆراگ». سوندىقتان ناق بۇل جەردەگى وگىز جىلعاسى نەمەسە وگىز­ساي دەگەنىمىز سىرداريانىڭ ەسكى ارناسىن بىلدىرەتىن اتاۋ.

راباتتوبەدەن وگىزساي بەس-التى شاقى­رىمداي جەردە ور­نا­لاس­­قان. بايىرعى ارنا باس شتابتىڭ تۇركىستان دەگەن 1:500000­ ماس­شتاب­تاعى 1963 جى­لى دايىن­دال­عان جانە 1970 جى­لى قايتا باسىلعان كارتاسىندا­ وگىزساي («وگيزساي»), 1982 ج. باسىلعان تۇركىستان ء(ىى-42-09 ك-42-ءىح ) دەگەن 1:200000 ماس­شتابتاعى كارتادا جانە 1982 جىلى باسىلعان بال­تاكول ء(ىى-42-08 ك-42-ءVىىى) دەگەن 1:200000 ماسشتابتاعى كارتا­دا سىرداريانىڭ سول جاعىنداعى قۇرعاق ارنا وگىزساي («سۋحوە رۋسلو وگيزساي») دەپ بەلگىلەنگەن. راباتتوبە مەن وگىزساي ارناسى اراسىندا راباتارىق دەگەن ارىق, ال راباتتوبەدەن سولتۇستىك-باتىس باعىتتاعى ايماق كارتادا «ۋروچيششە رابات» دەپ كورسەتىلەدى.

جوعارىدا ءبىز وزبەك زەرتتەۋ­شىسى ە.ي.فوزيلوۆتىڭ ناسرەددين راب­عۋزيدىڭ حورەزمنىڭ رابوتۋعۋز دە­گەن جەرىندە تۋعان دەگەنىن ايتىپ وتتىك. ال وتىرار يەلىگى شىڭ­عىسحان اسكەرلەرى كەلەر الدىندا حورەزم مەملەكەتى اۋماعىنا كىرگەنىن ەسكەرۋ قاجەت. ول كەزدەن كوپ عاسىرلار وتسە دە بۇل جاعداي ۇمىتىلماعانىن ماحمۇد يبن ءۋاليدىڭ «باحر ال-اسرار في ماناكيب ال-احيار» ەڭبەگىنەن اڭعارۋ قيىن ەمەس. ءحVىى عاسىر ورتاسىندا جازىلعان شىعارمادا «وتىرار – ياس­سىنىڭ ار جاعىندا ورنالاسقان قا­لا, ول سۇلتان مۇحاممەد حورەزم­­­شاح كەزىندە ونىڭ مەملەكەتىنىڭ شىعىس جا­عىنداعى شەكارالىق قالاسى بولدى. وسى قالانىڭ حو­رەزمشاح تاراپىنان قويىلعان باسشىسى – ينالشىقتىڭ شىڭ­عىسحان ساۋداگەرلەرىن ءولتىرۋى شىڭ­عىسحاننىڭ ماۋارانناحرعا جانە باسقا ەلدەرگە شابۋىل جاساۋىنا سەبەپ بولدى. نە كەتتى سول جوعالدى. بۇل قالا وسىنداي الاساپىران مەن تالاس كەزىندە تالقاندالدى, قازىرگى كەزدە قاڭىراپ قالدى. بۇل قالادان كوپ عالىم شىققان. وتىرار وركەندەگەن كەزدە ونىڭ تۇرعىندارى ىزگىلىگىمەن, شاھار عاجايىپ كوركىمەن الەمگە ايگىلى ەدى», – دەلىنەدى. ياعني, وتى­رارداعى «رابات وعىز» ءحىىى ع. باسىن­داعى جاعدايمەن حورەزم جە­رىندە ورنالاسقان دەۋگە دە بولادى.

جوعارىدا كەلتىرىلگەن ارحەو­لوگيالىق, توپونيميكالىق, تاريحي ماتەريالداردى تالداۋ نەگىزىندە «قيسساس-ۇل ءانبيا» تۋىندىگەرى ناسرەددين رابعۋزيدىڭ تۋعان جەرى قازىرگى تۇركىستان وبلىسى وتىرار اۋدانى اۋماعىندا وگىزسايعا نەمەسە وگىز جىلعاسىنا جاقىن ور­­نا­لاسقان رابات اتتى قازىرگى ارحەولوگيالىق نىسان ەكەنىن كور­سەتىپ تۇر. وتىرارداعى راباتتى باس­­قا رابات اتتى ەلدى مەكەندەردەن اجى­راتۋ ءۇشىن ورتا عاسىردا ونىڭ وگىزساي قاسىندا ورنالاسقانىن ەسكەرىپ «رابات وعىز» نەمەسە «راباتۋعۇز» دەپ اتاعان دەگەن تۇ­جىرىم جاسايمىز. اتالمىش وڭىردە تۇركتىڭ وعىز بۇتاعى مەكەن ەتكەنى ءوز الدىنا ءبىر جوسىق. ازىرگە ايتارىمىز, «قيساس-ۇل ءانبيانىڭ» وتىرار شاھارىنىڭ اۋماعىندا – رابات وعىز قالاشىعىندا تۋعانى! ايتۋلى شىعارما «وتىرار ور­كەنيەتىنىڭ» ءبىر ءىنجۋ تۋىندىسى!

قۇلبەك ەرگوبەك,

فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

مۇحتار قوجا,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى