قاجىرلى قايراتكەر, سىرباز اقىن

بۇل ءداستۇر بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. مۇنىڭ سەبەبى تۇسىنىكتى دە; شىعارماشىلىق ور­تادان جازۋشىلىققا قادام باسۋ الدەقايدا وڭاي. سادىقبەك تە قى­زىلوردا پەداگوگيكالىق ينس­تيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن ستۋدەنت شاعىندا ونەرگە, ادەبيەتكە بارىنشا جاقىندىعىمەن كوزگە تۇسكەن; ءتۇرلى شىعارماشىلىق كەزدەسۋلەردى ۇيىمداستىرۋدىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن; قاجەت كەزىندە ءوزى دە ساحناعا شىققان; ولەڭ جازىپ, جاس اقىن رەتىندە تانى­لا باستاعان. ءتىپتى سول كەزدىڭ وزىندە وبلىستىق راديودا ديكتور بولىپ قىزمەت تە ىستەگەن. ياع­ني, شىعار­ماشىلىق ورتاعا ءبىر­جولاتا بەت بۇرعان ىڭعايى بار ەدى. بىراق سادىقبەك حانگەلدين ينس­تيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن بىردەن وبلىستىق كومسومول كو­مي­تەتىنە نۇسقاۋشى بولىپ ورنالاسىپتى.

بۇعان ءبىراز جۇرت كادىمگىدەي تاڭىرقاعان ەكەن; ءتىپتى, اقىنمىن دەپ جۇرگەن ادامنىڭ قولىنان مۇنداي مەملەكەتتىك جۇمىس كەلە مە دەپ كۇدىكتەنگەندەر دە بولىپتى. دەگەنمەن بويىندا ەرەكشە دارىن-قابىلەتى بار ادام قاي سالاعا بارسا دا ءوز ورىنىن تاۋىپ, ابىروي-بەدەلگە يە بولادى عوي. و باستان العىر, كەز كەلگەن شارۋانى دوڭگەلەتىپ, يگەرىپ اكە­تەتىن سادىقبەك حانگەلدين دە كومسومول قىزمەتىندە از ۋاقىتتا جاقسى قىرىمەن كوزگە ءتۇسىپ, ىسكەرلىگىن تانىتا بىلگەن. سوعان وراي, ۇزاماي وبلىستىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبولىم مەڭ­گەرۋشىسى, ودان كەيىن قالالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى, وبلىستىق كوميتەتتىڭ حاتشىسى سياقتى جاۋاپتى قىزمەتتەردى اتقارعان. بۇل قىزمەتتەردە ءجۇرىپ سادىقبەك حانگەلدين وبلىستاعى ادەبيەت پەن ونەرگە بەيىم دارىندى جاستاردى تاۋىپ, ولارعا جول كورسەتىپ, باعىت-باعدار بەرۋ, ولار­دىڭ قابىلەتتەرىن ۇشتاپ, جۇرت­شىلىققا تانىستىرۋ سياقتى ۇشان-تەڭىز جۇمىستارعا ۇيتقى بولا بىلگەن.

سونداي جاستاردىڭ اراسىندا وسى جولداردىڭ اۆتورى, ياعني ءبىزدىڭ ءوزىمىز دە بارمىز. بۇل جو­نىندە ارادا جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتكەندە ازداپ ايتا كەتكەنىمىز دە دۇرىس. مەن بالا كۇننەن اقىن-جازۋشى بولسام دەپ ارماندايتىنمىن. بۇل ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جۋرناليستيكا فا­كۋلتەتىنە ءتۇسۋدى جوسپارلاپ قويعانمىن. بىراق ول كەزدە بۇل فاكۋلتەتكە ءتۇسۋ ءۇشىن كەمىندە ەكى جىل ەڭبەك ءوتىلى قا­جەت ەدى. سوعان وراي, مەكتەپ بىتىرگەن سوڭ مەن تۋعان اۋىلىمدا شوپان بولىپ جۇمىس ىستەدىم. قوي باعىپ ءجۇرىپ, قىزىلورداعا بىرنەشە رەت بارىپ, اسقار توق­ماعامبەتوۆ پەن قومشاباي سۇيەنىشوۆتىڭ الدىنان ءوتىپ, اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ, «لەنين جولى», «سىرداريا» سياقت­ى وبلىستىق, اۋداندىق گازەت­تەردە ءبىراز ولەڭدەرىمدى جاريالاتتىم. سودان 1966 جىلدىڭ ءساۋىر ايىنىڭ باسىندا سىر بويىنداعى قىستاۋىمىزدان سارىسۋداعى جاي­لاۋعا اكەم ەكەۋمىز قوي اي­داپ شىقتىق. دايرالىقتىڭ تا­قىرى دەيتىن ەلسىز جەرگە كەل­گەندە ارتىمىزدان ءبىر «ۋازيك» ماشيناسى قۋىپ جەتتى. ما­شينا­دا اۋداندىق كومسومول كومي­تە­تىنىڭ حاتشىسى بار ەكەن.

– ءسۇلتانالى بالعاباەۆ دەگەن سەنبىسىڭ؟ – دەدى ول كىسى.

– ءيا! – دەدىم مەن.

– سەن رەسپۋبليكالىق جاس اقىندار فەستيۆالىنىڭ جۇلدەگەرى بولدىڭ. ەندى تەز ارادا الماتىعا با­رۋىڭ كەرەك. بۇل جونىندە وبلىس­­تىق كومسومول كوميتەتىنىڭ تاپ­سىر­ماسى بار. سول ءۇشىن ءبىز سەنى الىپ كەتۋگە كەلدىك, – دەيدى حاتشى.

جاس اقىنداردىڭ رەسپۋبلي­كالىق فەستيۆالى دەگەننەن مۇل­دەم حابارىم جوق ەدى; وعان قالاي قاتىسىپ, قايتىپ جۇلدەگەر بولىپ جۇرگەنىمدى ءوزىم دە تۇسىنبەي, اي­دا­لادا اڭتارىلىپ تۇردىم دا قال­دىم.

سويتسەم وبلىستىق كومسومول كوميتەتىندەگىلەر مەنىڭ گازەتتەر­دە جاريالانعان ولەڭدەرىمدى جيناپ, الماتىعا, فەستيۆالگە جىبەرگەن ەكەن. ونداعى قازى­لار القاسى ماعان ءۇشىنشى ورىن بەرىپتى. ەندى سول جۇلدەنى الۋعا با­رۋىم كەرەك. ءسويتىپ سارىسۋ دالاسى جايىنا قالىپ, قويدى اكەمە تاستاپ, اياقاستىنان الما­تىعا اتتاندىم. ەگەر سول كەزدە كومسومول ۇيىمدارىندا سادىق­بەك حانگەلدين سىندى جاستارعا شىنايى جاناشىر ازاماتتار بولماسا, ايدالادا قوي باعىپ جۇر­گەن مەنى كىم ىزدەر ەدى; مەنىڭ ولەڭدەرىمدى كىم كەرەك قىلىپ, باي­گەگە قوسار ەدى؟ وكىنىشكە قاراي, ول كەزدە مەن بۇعان نازار اۋدار­عان جوقپىن, ەڭ بولماسا ولار­عا ءبىر اۋىز راحمەت تە ايتپاپپىن.

سادىقبەك حانگەلدين ول كەزدە وتىزعا دا تولماعان ەدى; بىراق سوعان قاراماستان, جوعارىدا ايت­قانىمىزداي, ادەبيەت پەن ونەر­دىڭ جاڭا تولقىنىنا شىنايى كوڭىلمەن قامقورلىق كور­سەتە ءبىلدى جانە ءوزى دە سولارعا قوسىلىپ جاس اقىن رەتىندە تانىلا باستادى. «پەرنەلەر» اتتى تۇڭعىش جيناعى دا وسى كەزەڭدە جارىق كورىپتى.

بۇل رەتتە, سادىقبەك حانگەل­ديننىڭ ادەبيەتتەگى شىعارما­شىلىق جولى وزگە اقىندارعا قاراعاندا قيىن بولعانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇل ەڭ الدىمەن ونىڭ مەملەكەتتىك مەكە­مە­­لەردەگى قىزمەتىنە بايلانىس­تى ەدى. سا­دىقبەك اعامىز جەت­پىسىنشى جىلدارى قىزمەتى ءوسىپ, الماتىعا قو­نىس اۋدارىپ, اۋە­لى قازاقستان كومسومولى ورتا­لىق كوميتەتىندە, ودان كەيىن پار­تيانىڭ ورتالىق كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. بۇل جۇمىستاردىڭ اتى, اتاعى كۇش­تى بولعانىمەن, قيىندىعى دا جەتىپ ارتىلاتىن. ياعني, ەرتەدەن كەشكە دەيىن تولىپ جاتقان رەسمي قاعاز جازۋ كەرەك. كۇن سايىن تاۋسىلىپ بىتپەيتىن جينالىستارعا قاتىسۋ, ءتۇرلى تاپسىرمالاردى ورىن­داۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە, ايت­قان, جازعان ءار­بىر ءسوزىنىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگى بولاتىنىن دا ۇمىت­پاي, كۇندەلىكتى جۇمىسىڭدى اباي­لاپ, بايقاپ اتقارعانىڭ ءجون. كەڭسەگە تاڭەرتەڭ ەرتە كەتىپ, ۇيى­ڭە­ ءتۇننىڭ ءبىر ۋا­عىندا ورالۋىڭ دا ۇيرەنشىكتى جاع­داي. مۇنىڭ ءبارى جانى نازىك, اقىن بولىپ جارا­تىلعان ادامعا وڭايعا تۇسە مە؟ كەڭسەنىڭ وسىنداي تاۋسىلىپ بىتپەي­تىن جۇمىستارىنان كەيىن ۇي­گە كەلىپ شابىت شاقىرىپ, شال­قىپ ولەڭ جازىپ وتىرۋ مۇمكىن بە؟

ال سادىقبەك حانگەلدين بولسا وسىنىڭ ءبارىن باسى­نان كەشىردى; كۇندىز كەڭسە قىزمەت­كەرى, كەشكە اقىن بولىپ, ەكى وت­تىڭ ورتاسىندا جۇرگەندەي عۇمىر كەشتى. بىراق بۇل جولدا قانشالىقتى قيىندىق كورسە دە قاجىمادى; بويىنا بىتكەن اقىندىق دارىندى سوندىرمەي, ايالاپ, ماپەلەپ, جالعاستىرا ءبىلدى. سونىڭ ناتيجەسىندە ۇزاق جىل مەملەكەتتىك قىزمەتتە ءجۇرىپ تە بىرنەشە جىر جيناعىن شىعاردى; سونىڭ ارقاسىندا تەك بەلگىلى قوعام قايراتكەرى عانا ەمەس, جاقسى اقىن رەتىندە دە تانىمال بولدى.

زەينەت دەمالىسىنا شىققان­نان كەيىن سادىقبەك اعامىز بۇكىل عۇمىرىن, بارلىق ۋاقىتىن اقىن­دىققا ارنادى. بۇرىنعى وتكەن جىلداردا جۇزەگە اسىرا الماعان ارمان-ماقساتتارىننىڭ ەسەسىن قايتارعىسى كەلگەندەي شىعار­ماشىلىق سالادا وندىرتە جۇمىس ىستەدى. ساناۋلى جىلداردا بىرىنەن كەيىن ءبىرى جەتى-سەگىز جىر جيناعىن شى­عاردى.

وسى كەزدە ساكەڭمەن ءتۇرلى جيىن-تويلاردا, ءارتۇرلى باسقوسۋ­لاردا ءجيى كەزدەسىپ تۇردىق. سون­داي ساتتە سادىقبەك اعامىز جاپ-جاس جىگىتتەي جايناپ, جانارىنان ساۋلەلى ۇشقىندار توگىلىپ, ارا-اراسىندا اقىرىن عانا ك ۇلىپ قويىپ, وتكەن-كەتكەن تۋرالى نەشە ءتۇر­لى قىزىق اڭگىمەلەر ايتاتىن. جانە ءجۇزى جايناعان وسى قال­پىمەن ءالى دە تالاي ۋاقىت بىزبەن بىر­گە جۇرە بەرەتىن سياقتى ەدى. بىراق...

قازىر ويلاپ وتىرسام, سادىق­بەك حانگەلديندى ەڭ سوڭعى كورگەن ساناۋلى ادامداردىڭ ءبىرى – مەن ەكەن­مىن. 2014 جىلدىڭ كوكتەمىندە دارى­گەرگە قارالۋعا بارعاندا, جۇرەگىمنەن اقاۋ تابىلىپ, مەنى ون ەكى ساعاتقا رەانيماتسياعا جات­قىزىپ تاستادى. سول جەردە جاتىپ قاراسام, رەانيماتسياداعى كىسى­لەردىڭ بىرەۋىنىڭ ءجۇزى تانىس. باسىمدى كوتەرىڭكىرەپ, اسىقپاي كوز جىبەرسەم, ول كىسى – سادىقبەك اعامىز ەكەن. جۇزىنەن ەشقانداي قينالۋ بەلگىسى بىلىنبەيدى; كوزىن جۇمىپ, تىپ-تىنىش ۇيىقتاپ جاتىر. سالدەن كەيىن ول كىسى ماعان ەش­قانداي دا ۇيىقتاماعانداي, كوزىن اشپاسا دا مەنىڭ كەلگەنىمدى كورىپ, ءبىلىپ جاتقانداي كورىندى. ماعان بىردەڭە ايتقىسى كەلگەندەي... ءتىپتى, شىنىمەن ايتىپ جاتقانداي سياقتاندى. مەن: «ساكە, نە دەيسىز؟ نە ايتاسىز؟» – دەپ ايقايلاپ جىبەرە جازدادىم.

ون ەكى ساعات مەرزىمىم بىتكەن سوڭ دارىگەرلەر مەنى رەانيماتسيا­دان قايتا الىپ كەتتى. ال بىر­نەشە كۇننەن كەيىن سادىقبەك اعامىزدىڭ سول ۇيىقتاپ جاتقان قال­پىندا جارىق دۇنيەمەن ءبىرجولاتا قوشتاسقان حابارى جەتتى...

سادىقبەك حانگەلدين تۋرالى اڭگىمەمىزدى وسىمەن اياقتاساق تا بولار ەدى. بىراق سوڭعى كورگەن ساتىمدە ول كىسى كوزىن جۇمىپ جاتىپ, نە ايتتى دەيتىن وي مەنى ارەگىدىك مازالاپ قوياتىنىن جاسىرعىم كەلمەيدى. ءيا, شىنىندا, نە دەدى ەكەن؟.. تانىس-بىلىستەرىنە, ارىپتەس قالامگەرلەرگە ارناپ قوشتاسۋ ءسوزىن ايتتى ما؟ الدە, تۋعان جەر – سىر بويىنداعى اعايىندارعا سالەم جولدادى ما؟ ونىڭ ءبارىن ناقتى ايتۋ قيىن; بىراق قادىرلى سادىقبەك اعامىزدىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ساتىندە مەنىڭ مويىنىما ءبىر تاپسىرما جۇكتەپ كەتكەنى انىق. ەندى ءساتى كەلىپ تۇرعاندا مويىنىمداعى سول تاپسىرما-قا­رىز­دان قۇتىلىپ, تومەندەگىدەي ءبىر-ەكى اۋىز ۇسىنىس ايتقىم كەلەدى:

سادىقبەك حانگەلدين – مەم­لەكەت قايراتكەرى رەتىندە دە, قا­لام­گەر اقىن رەتىندە دە ءوز ەلى­نە, ءوز حالقىنا شىنايى قىز­مەت ەتكەن اسىل ازامات ەدى. ەندى سول اسىل ازاماتتىڭ ەڭبەگى ەسكەرۋ­سىز قال­ماي لايىقتى باعالانۋى; ەسىمى قۇر­مەتتەلىپ, ۇرپاقتان ۇرپاقتان جە­تەتىندەي بولىپ ناسيحاتتالۋى كەرەك. بۇل – ەڭ الدىمەن سىر بويىنىڭ ازامات­تارى ەسكەرەتىن جاعداي. بۇل ماسەلەلەردىڭ بولا­شاقتا تولىق جۇزەگە اساتىنىنا ءبىز كامىل سەنەمىز.

ءسۇلتانالى بالعاباەۆ,

جازۋشى-دراماتۋرگ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى