ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنىڭ ارداگەرى, قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى, كسرو جۋرناليستەر وداعى مەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى, لەنينگراد قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, قازاقستاندا العاش اشىلعان الماتى تەلەستۋدياسىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى حامزا اۋباكىر ۇلى ابىلعازيننىڭ ءومىر جولى بۇگىنگى ۇرپاققا ۇلگى بولارلىقتاي.
حامزا اۋباكىر ۇلى 1919 جىلى 5 جەلتوقساندا پاۆلودار وبلىسى باياناۋىل سەلوسىندا جۇمىسشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى. 1938 جىلى الماتىداعى اباي اتىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ رابفاگىن ءبىتىرىپ, سول جىلى قازاق كوممۋنيستىك جۋرناليستيكا ينستيتۋتىنا تۇسەدى, ونىڭ ەكىنشى كۋرسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە, 1939 جىلى قاراشادا كەڭەس اسكەرلەرى قاتارىنا شاقىرىلادى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنا ءبىرىنشى كۇنىنەن باستان-اياق قاتىسىپ, جەڭىس جولىن بەرليندى الۋ وپەراتسياسىمەن اياقتايدى. رەيحستاگ قابىرعاسىندا «بايان-بەرلين. حامزا» دەپ جازىپ تۋعان جەرىنىڭ اتاۋى مەن ءوز ەسىمىن قالدىرادى.
حامزا اۋباكىر ۇلىنىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسىنداعى ەرلىگىن ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. لەنينگرادتاعى قورشاۋدا قالعان كەڭەس اسكەرلەرى قاتارىنداعى حامزا ءوزىنىڭ كوزسىز ەرلىكتەرىمەن حالقىمىزدىڭ مارتەبەسىن كوتەردى. سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە «قالانى كۇندىز-ءتۇنى اتقىلاپ, ۇلكەن شىعىن اكەلگەن جاۋدىڭ ارتيللەرياسىن جويۋعا ءوز ەركىمەن كىم بارادى؟» دەگەن پولك كومانديرىنىڭ قويعان ساۋالىنا وراي ساپتاعى سولداتتار ورتاسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ «مەن بارامىن» دەپ ساڭق ەتەدى. ءسويتىپ جورىققا بىرنەشە كۇن دايىندالىپ, وزىندەي ەرىكتى تۇردە سوڭىنان ەرگەن بەس سولداتتى قاراڭعى تۇندە جاۋ شەبىنە باستاپ بارىپ, تاپسىرمانى ويداعىداي ورىندايدى.
سولداتتىڭ ەرلىكتەرى ءىزسىز كەتپەي تاريحي فاكتى رەتىندە تىركەلگەن. ويتكەنى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, پولك كومانديرى, پولكوۆنيك پەتروۆ حامزا اۋباكىر ۇلىنىڭ وسى ەرلىكتەرىن بايانداپ, وسىنداي ۇل تاربيەلەگەن ونىڭ تۋعان ەلىنە ارنايى حات جولداعان. بۇل حات 1942 جىلدىڭ جازىندا اۋدان ورتالىعى ازاماتتارىنىڭ جينالىسىندا وقىلعان. كەيىننەن حامزا ابىلعازينگە «لەنينگراد قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلگەن.
لەنينگراد قورشاۋىنان كەيىن ول ارتيللەريالىق باتارەيانىڭ كومانديرى رەتىندە كۋرسك يىنىندەگى شايقاستا كورسەتكەن تاباندىلىعى مەن ەرلىگى ءۇشىن «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. دنەپر ءۇشىن شايقاستا ارتيللەريا بولىمشەسىن باسقاردى. كوپتەگەن ەرلىك جاساپ, سوڭىنان ەرگەن سولداتتاردى جەكە ۇلگى-ونەگەسىمەن رۋحتاندىردى. سول ءۇشىن ول ءىرى اسكەري كومانديرلەردىڭ ەنشىسىنە عانا بۇيىراتىن «الەكساندر نەۆسكي» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. بۇل تۋرالى برونەتانك اسكەرلەرىنىڭ مارشالى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ا.ح.بابادجانياننىڭ ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى تۋرالى ەستەلىك كىتابىندا جازىلعان.
حامزا ابىلعازين ودەر وزەنى مەن زەەلوۆ بيىگى ءۇشىن بولعان شايقاستاردا گۆارديالىق ارتيللەريالىق ديۆيزيوندى باسقاردى. وسى ۇرىستار كەزىندەگى ەرلىگى ءۇشىن جاۋىنگەرلىك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى.
مىنە, وسىنداي ءىرى شايقاس وپەراتسيالارىنا بەلسەنە قاتىسقان مايدانگەردىڭ بويىندا تاباندىلىق پەن وتانشىلدىق, تۋعان ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قاسيەتتەرى ءاردايىم باسىم ءتۇسىپ جاتتى. بۇل قاسيەتتەر ونى ەرلىك كورسەتۋگە باستادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ءىرى ۇرىس وپەراتسيالارىنىڭ بارىندە ول وردەندەرمەن ماراپاتتالىپ وتىردى.
حامزا ابىلعازيننىڭ بەرليندى الۋ شابۋىلىنا قاتىسقاندىعىن, سوعىستى رەيحستاگ قابىرعاسىندا اياقتاعاندىعىن جوعارىدا جازدىق. بۇل ۇرىستا ول جاۋىنگەرلىك «قىزىل جۇلدىز» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. رەيحستاگ قابىرعاسىنا 8 مامىر كۇنى «بايان - بەرلين. حامزا» دەپ جازىپ تاڭبا قالدىردى. سول رەيحستاگقا جەڭىس تۋىن تىككەن قازاقتىڭ ەكىنشى بالاسى – راحىمجان قوشقارباەۆ ەكەۋى سوعىستان كەيىنگى جىلدارى ءبىرىن ءبىرى سىيلايتىن, وتە جاقىن جولداستار بولدى. ەكەۋىنىڭ بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەرى وتباسىلارىندا ساقتالعان.
حامزا اۋباكىر ۇلى كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ قاتارىندا 1946 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنا دەيىن بولدى. مۇنان كەيىنگى بەيبىتشىلىك ۋاقىتتا دا حالىق پەن مەملەكەت ءۇشىن بار كۇشىن سالىپ, جان اياماي قىزمەت ەتتى. اتاپ ايتقاندا, 1946-1958 جىلدارى قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتىندە جانە قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. 1958 جىلدىڭ اقپان ايىنان 1962 جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن ەلىمىزدە العاش اشىلعان الماتى تەلەستۋدياسىنىڭ تۇڭعىش ديرەكتورى بولىپ, وتاندىق تەلەارنانىڭ قۇرىلۋىنىڭ نەگىزىن قالاستى. ارينە, بۇل ۇمىتىلمايتىن تاريحي فاكت.
1962-1964 جىلدارى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى, 1964-1972 جىلدارى قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ راديوحابارلار جانە تەلەديدار باسقارماسىنىڭ باستىعى, 1972-1980 جىلدارى قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسى ىستەر باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتتەرىن اتقاردى. ەڭبەكتەگى جەتىستىكتەرى ءۇشىن وعان 1975 جىلى قازاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن مادەنيەت قايراتكەرى اتاعى بەرىلىپ, 1976 جىلى ەڭبەك قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالدى. ونىڭ ەڭبەكتەرى ءۇش رەت قازاق كسر جوعارى كەڭەسىنىڭ قۇرمەت گراموتاسىمەن, كوپتەگەن مەدالمەن اتاپ ءوتىلدى.
ءبىر وكىنىشتىسى, حامزا اۋباكىر ۇلى ابىلعازين 1980 جىلى 8 جەلتوقساندا بار بولعانى 61 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتتى.
كوپ جىلدار حامزا ابىلعازينمەن قىزمەتتەس بولعان قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ حاتشىسى بيجامال رامازانوۆا ول كىسىنىڭ ەڭبەگىنە, جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ شەبەرلىگىنە جوعارى باعا بەردى.
زامانداستارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, حامزا اۋباكىر ۇلى ومىردە وتە سىپايى, كوپشىل, كىشىپەيىل, ەر مىنەزدى, دارحان جۇرەكتى, قايىرىمدى جانە اقكوڭىل, ادال ادام بولدى. تۋعان ەلىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جوعارى ەدى. ونىڭ ومىرلىك قاعيداسى – ءوزى اتقارىپ وتىرعان قىزمەتكە بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋ, ادامدارعا قولىنان كەلگەنىنشە جاقسىلىق جاساۋ, ۇلكەن دەمەي, كىشى دەمەي قارىم-قاتىناستى ءتۇزۋ ۇستاۋ بولدى. سوندىقتان حامزا اۋباكىر ۇلىنىڭ دوستارى مەن تىلەكتەس ادامدارى كوپ ەدى. ول وزىمەن ارالاسقان جانە تانىس بولعان ادامداردىڭ ەسىندە ءوزى تۋرالى شىنايى سەزىمنەن تۋىندايتىن جاقسى پىكىرلەر قالدىردى. ومىردە وتە جاقىن ارالاسقان دوستارىنىڭ ءبىرى, زاڭعار جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرلين ونىڭ زيراتىنداعى قۇلپىتاسقا ءوز اتىنان بىلاي دەپ جازدىردى:
«سەن قۋانساڭ – مەن دە ءماز بوپ قوستىم ءۇن,
سەن قايعىرساڭ – مەنى تورلاپ قىستى مۇڭ,
اياعام جوق قولدان, باۋىرىم, كەلگەنىن,
اياعام جوق جۇرەگىمنىڭ جىلۋىن».
كەيىننەن حامزا ابىلعازين تۇرعان ۇيگە جانە الماتى تەلەستۋدياسىنىڭ عيماراتىنا ول كىسىگە ارناپ ەسكەرتكىش تاقتالار ورناتىلدى.
حامزا اۋباكىر ۇلى اسكەردەن ورالعان سوڭ گۇليا پاۋەنقىزىمەن وتباسىن قۇراپ, شاڭىراق كوتەردى. ەكى ۇل, ءبىر قىز تاربيەلەپ ءوسىردى. ۇلكەن ۇلى باقىت پاۆلودار وبلىسىندا زەينەتكەرلىككە شىققانشا ابىرويلى قىزمەت اتقاردى. اۋدان باسشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى. جۇبايى گ ۇلىستان ەكەۋى ۇرپاق وربىتكەن باقىتتى جاندار. ەكىنشى ۇلى باعدات كومسومول, پارتيا قىزمەتىندە, كەيىننەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە, ەلىمىزدىڭ وزبەكستان مەن ازەربايجانداعى ەلشىلىكتەرىندە جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقاردى. زايىبى سۆەتا اسانبايقىزىمەن ۇرپاق ءوربىتىپ, ۇلگىلى وتباسىن قۇردى. 70-كە قاراعان شاعىندا دۇنيەدەن وزدى. حامزا اۋباكىر ۇلىنىڭ قىزى عايني – وفتالمولوگ دارىگەر. جولداسى بولات بۋتين حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەدى, قايتىس بولدى. ۇرپاقتارى بار. وسىلايشا, حامزا اۋباكىر ۇلى مەن گۇليا پاۋەنقىزى قۇرعان شاڭىراق قاناتىن كەڭ جايىپ, وتانعا ادال قىزمەت ەتۋدە.
حامزا ابىلعازين ءومىرىنىڭ تاعى ءبىر ۇلگىلى قىرى – اعايىن-تۋىسقا, جورا-جولداستارىنا, جەرلەستەرىنە اسا قايىرىمدى بولا بىلگەندىگى. ول كىسىنىڭ الماتىداعى شاعىن پاتەرى ەلدەن كەلگەن ادامداردان, وقۋ ىزدەپ كەلگەن جاستاردان بوسامايتىن. وسى جايتتى ءىنىسى قابيدەن اۋباكىروۆ, جيەن ءىنىسى زايروللا دۇيسەنبەكوۆ ەسكە الىپ, ايتىپ وتىرادى. قابيدەن اۋباكىروۆ كەيىننەن ەڭبەك جولىندا جاقسى جەتىستىكتەرگە جەتىپ, كەڭشار ديرەكتورى, اۋداندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ باسشىسى بولسا, زايروللا دۇيسەنبەك ۇلى – ەلىمىزگە بەلگىلى عالىم, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى.
«حامزا اعا ءوزىنىڭ ونەگەلى ىستەرىمەن, اقىل-كەڭەسىمەن ءبىزدىڭ الدىمىزداعى شامشىراقتاي بولدى. باسشىلىق قىزمەتتىڭ ادام ومىرىندە كەزەڭدىك قانا ءمانى بارىن, ال عىلىم جولىنىڭ جانە جەمىسىنىڭ تاۋسىلمايتىن يگىلىكتى ەكەندىگىن ايتىپ, مەنى عىلىمعا قاراي باعىتتادى» دەيدى زايروللا دۇيسەنبەك ۇلى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اكەسىنىڭ ءومىرى مەن قىزمەتىنە ارنالعان «اكە تۋرالى تولعانىس» دەپ اتالاتىن كىتابىندا حامزا ابىلعازين تۋرالى بىلاي دەپ جازعان ەكەن:
«پارلامەنتتىك ورگاندا ءجۇرىپ اكەم جوعارعى كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ ءىس باسقارۋشىسى حامزا ابىلعازينمەن جاقسى ارالاستى. قازىر ويلاپ قاراسام, ەكەۋىنىڭ جاقىنداسۋىنا سوعىسقا دەيىنگى اش-جالاڭاش بالالىق شاق پەن مايداننىڭ العى شەبىندەگى سۇراپىل كۇندەر – ۇقساس ءومىربايان سەبەپ بولعان ەكەن. حامزا ابىلعازين اكەمنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ادال, شىندىقتى بەتكە ايتاتىن, اپپارات قىزمەتكەرلەرىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن (پاتەر الۋ ماسەلەسى, دەمالىس ۇيلەرىنە جولداما, ت.ب.) تۇسىنىستىكپەن ءادىل شەشەتىن ادام بولعان سەكىلدى. ءىس باسقارۋشى بولا تۇرا وزىنە ارتىق نارسە سۇراماعان. بۇل سوعىستان كەيىنگى قيىن ءومىردى كورگەن ازاماتتارعا ءتان قاسيەت ەدى». ق.توقاەۆ «اكە تۋرالى تولعانىس», الماتى, 2005 ج., 165 بەت.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز, مادەنيەت جانە قوعام قايراتكەرى, مايدانگەر حامزا ابىلعازيننىڭ ءومىر جولى – قازىرگى جاستارىمىز بەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەرگە, جالپى قوعامىمىزعا قاجەت وتان سۇيگىشتىك پەن ءپاتريوتيزمدى, ادالدىق پەن ادامگەرشىلىكتى تۋ ەتىپ ۇستاعان ءومىر جولى بولدى. ونىڭ ەسىمى ەل تاريحىندا وسى قىرىنان قالادى دەپ ەسەپتەيمىز.