سۋ اياعى قۇردىمعا كەتپەسىن دەسەك...

ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ بۇۇ-نىڭ سۋ كونۆەنتسياسى مۇ­شە­لەرىنىڭ سەگىزىنشى سەسسياسىندا «سۋ ادامزاتتىڭ شەكتەۋلى قورى جا­نە ونىڭ جەتىسپەۋشىلىگى الەم ايماقتارىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى» دەگەن بولاتىن. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا اۋىز سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە الداعى ءۇش جىل­عا 250 ملرد تەڭگە بولىنەتىنىن ايت­قان ەدى. «قازاقستان-2050» سترا­تەگياسىندا دا سۋ كوزدەرىنە يە بولۋ گەوساياساتتىڭ ماڭىزدى فاك­تورى رەتىندە بەلگىلەنگەن.

اۋىز سۋ ماسەلەسىندەگى پروب­لە­مانىڭ جەتكىلىكتى ەكەنىن سۋ رە­سۋرس­تارىن باسقارۋ مەن ونىڭ جۇمىسىن قاداعالاۋ بىرنەشە مينيس­ترلىككە جۇكتەلگەنىنەن-اق باي­قاۋعا بولادى. ماسەلەن, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ شارۋاشىلىعىنداعى نىسان­دار مەن تەحنيكالاردىڭ قولدا­نىلۋىن باقىلاسا, ەنەرگەتيكا مي­نيسترلىگى سۋ ساپاسىنا جاۋاپ­تى. ال اۋىز سۋ مەن جەراستى سۋ قور­لارى يندۋستريا جانە ينفرا­قۇ­رىلىمدىق دامۋ مينيستر­لىگى­نە مىندەتتەلسە, اۋىز سۋ سا­پاسىن با­قىلاۋ, سۋ نىساندارى­نىڭ سا­­نيتارلىق جاعدايى دەن­ساۋ­­لىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزى­­رە­تىندە. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تا­بيعي رەسۋرستار مي­نيسترلىگى بولسا سۋدى قولدا­نۋ, سۋ قورىن قور­­عاۋ, سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋدى باقى­لايدى. وسىنىڭ بارلىعى ەسەپ كومي­تەتى جۇرگىزگەن تەكسەرىستە دە ەسكە­رىلگەن. نەگىزىنەن, 1995 جىلعا دەيىن سۋ كوميتەتى ءوز الدىنا دەر­بەس مەكەمە بولعان-دى.

پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى قايرات قوجامجاروۆ بۇل قۇرىلىمنىڭ 8 رەت قاي­تا قۇرىلىپ, ءارتۇرلى مي­نيستر­­لىكتەردىڭ قولاستىنا وت­­كەنىن ايتادى. سايكەسىنشە, ۇيىم­نىڭ مىندەتتەرى, ستراتە­گيا­سى, ءتىپتى ماماندارى دا وزگە­رىس­كە تۇسۋگە ءماجبۇر بول­دى. جالپى, ەگەمەندىك العا­لى سۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە مەم­لەكەت قازىناسىنان تەك باع­دار­لا­ما­لىق قۇجاتتار شەڭ­بەرىندە 790 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى بو­لىنگەن. ال 2011 جىلدان بەرى قاراي سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ شا­را­لارىنا 589 ملن تەڭ­گە جۇم­سالعان. «اق بۇلاق», «اۋىز سۋ» باعدارلامالارىنا 1,2 ترلن تەڭگە قاراستىرىلعان. 2003 جىلى حالقىمىزدىڭ 53 پا­يىزى عانا اۋىز سۋمەن قام­تىلسا, بۇگىندە بۇل كورسەت­كىش 77 پايىزعا جەتكەن.

2003 جىلى 9 شىلدەدە سۋ كودەكسى قابىلداندى. دە­گەن­­مەن بۇل قۇجاتتا سۋ شا­رۋا­شىلى­عى قۇرىلعى­لارى, مەملەكەت­تىك مونيتورينگ پەن باقىلاۋ جۇرگىزۋ ەرە­جە­­لەرى سياقتى قو­سىمشا 6 اكت ەسكەرىلمەگەن. وعان قوسا, سۋ شارۋاشىلىعىنا قا­­تىس­­تى جو­عارىدا اتالعان 6 قۇ­­­رى­­لىم­نىڭ اراسىنداعى ءوزارا باي­لانىس رەتتەلمە­گەن. سونى­مەن بىرگە سۋ شا­رۋا­­شى­لىعى نى­ساندارى مەن قۇ­رىل­عى­لارى­نىڭ تىر­كەۋى دە جا­سال­ماعان. ەسەپ كو­مي­تەتى جۇر­گىز­گەن اۋديت ناتي­جەسىندە, گيدرو­تەح­نيكا­لىق قۇرىلعىلاردىڭ كوبى ەسكىرگەنى انىقتالدى. گي­درو­­تەح­نيكالىق قۇرىل­عى­لار­دىڭ جوندەۋى مەن رەكون­ست­رۋكتسياسىندا دا قۇرىلىس جانە بيۋدجەت زاڭناماسىن بۇزۋ فاكتىلەرى تىركەلىپ, 21 ملرد تەڭگە ءتيىمسىز قولدا­نىل­­عانى انىقتالدى. ماسە­لەن, جەزقازعان قالا­سىن­­داعى ەس­كۋلين سۋ جەت­كىز­گى­شى­نىڭ قۇرىلىسى كە­زىن­دە تەح­ني­كا­لىق كەڭەس پولي­ەتي­لەندى قۇ­بىر­لاردى شىنىپلاس­تيكا­لىق قۇبىرلارمەن اۋىس­تى­رۋدى ۇيعارادى. بۇل جون­دەۋ­لەر 385 ملن تەڭگەگە جوس­پارلانا­دى. قۇرىلىس اياق­تالعان سوڭ گيدراۆليكالىق تەكسەرۋلەر كەزىندە 69 جارىلىس تىركەلىپ, ولاردى قاي­تادان پوليەتيلەن­دى قۇبىر­لارمەن اۋىستىرۋ قا­جەت­­تىگى تۋىندايدى. بۇعان جو­عارى­داعى سوماعا قوسىمشا 1,1 ملرد تەڭگە جۇمسالادى. ال «استانا سۋ ارناسى» مكۇ  نۇر-سۇلتان قالاسى بويىن­شا وزدەرىنە تيەسىلى 1361 شا­قىرىم قۇبىردىڭ 28 پايىزى 30 جىلدان بەرى, 32 پايىزى 10 جىلدان بەرى قولدانىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى. ال بارلىق قۇبىردىڭ 40 پايىزى (539 شاقىرىم) جاڭا­دان ور­ناتىلعان, قول­دانىس مەر­زىمى 10 جىلعا جەت­پەگەن. قۇرىلىم اقپا­راتى­نا سۇيەنسەك, ەلوردا­داعى قۇبىردىڭ 41,5 پايىزى ەسكىرگەن. بۇگىنگە دەيىن ونىڭ 10 پايىزى عانا جوندەۋدەن ءوتىپتى. سونداي-اق اۋديت بارىسىندا سمەتا باعاسىن تىم جوعارى كورسەتۋ فاكتىلەرى دە انىقتالعان. اۋديت اياسىن­دا تەكسەرىلگەن 10 سۋ شارۋا­شى­لىعى نىسانىندا-اق سمەتا باعا­سىن اسىرۋ 5,5 ملرد تەڭ­گە بولىپ وتىر. جالپى, سۋ رە­سۋرستارى كوميتەتىنىڭ 2,5 ملرد تەڭگە كولەمىندە قارجى زاڭ­نا­ماسىن بۇزۋ, 26,3 ملرد تەڭگەنى ءتيىمسىز پايدالان­عانى, 189 تەحنيكالىق اقاۋ انىقتالدى.

سۋ رەسۋرستارى سالاسىن­دا­عى قۇرىلعىلاردىڭ ەسكىرۋى مەن جاڭارتىلماۋى سەبەبى­نەن سۋ­دىڭ دا ۇلكەن شىعى­نى بو­لا­تىنىن ەسكەرگەن ءجون. كوممۋنالدىق جەلى­لەر­دىڭ 57 پايىزى ەسكىرگەن بولسا, جىل سايىن ولاردىڭ 5 پا­يىزى عانا جاڭارتىلادى. 2018 جىلعى سۋ شىعىنىن ەسەپتەيتىن بولساق, ءبىر عانا الماتى قالاسىنداعى كور­سەتكىش 33 پايىزدى كور­سەتىپ وتىر. بۇل دەگەنىمىز جى­لى­نا 74 ملن تەكشە مەتر سۋ نە­مەسە 4 ملرد تەڭگەنىڭ بوس­­قا كەت­كەنى. جالپى, نورما بو­­يىنشا 1 ادام ايىنا 11,7 تەك­شە مەتر سۋ قاجەت ەتەتى­نىن ەسكەرسەك, بۇل جارتى ميل­ليون­عا جۋىق تۇرعىنى بار قالا­نىڭ 1 جىلدا جۇمسايتىن مولشەرى. سۋدى ىسىراپ ەتۋ كورسەتكىشتەرى باسقا قالالاردا دا جوعارى. نۇر-سۇلتان, شىم­كەنت قالالارى مەن جامبىل, اقتوبە, قوستاناي وبلىستارىندا 13-16 پايىز شاماسىندا. قورىتا ايتقاندا, 2018 جىلى 218 ملن تەكشە مەتر سۋدىڭ زايا كەتكەنى, ساي­­­كەسىن­شە 16 ملرد تەڭگە كولە­مىن­دە شىعىن كەلگەنى ءمالىم بولدى. وسى سالاعا جاۋاپتى قۇرىلىمداردىڭ سۋدى ۇنەم­دەۋ قۇرىلعىلارىنا ءتيىس­تى نازار اۋدارمايتىنىن دا ايتا كەتكەن ءجون. رەسپۋب­ليكا­مىز­دا­عى 1117 ۇيىمنىڭ اينالىمدى سۋمەن قامتۋ تەحنولوگيا­سىن تەك 131 ۇيىم ەنگىزگەن, بۇل – جالپى كورسەتكىشتىڭ 11,7 پاي­ىزى. سۋ شىعىنىنىڭ حا­لىق­ارالىق ستاتيستيكاسىنا قارايتىن بولساق, ەلىمىزدىڭ جاعدايى قۋانتارلىق ەمەس. قازاق­ستان 40 پايىزدىق كور­سەت­كىشپەن اقش (11%), رەسەي (21%), ۇلىبريتانيادان (23%) كەيىن تۇر.

رەسپۋبليكامىزداعى سۋ قوي­­مالارى مەن سۋ توعان­دارى­نىڭ كوبى جەكەمەنشىككە وتكەنى بەلگىلى. 309 سۋ قويما­سىنىڭ 89-ى مەملەكەت, 191-ءى كوم­مۋنالدى, 35-ءى جەكە تۇل­عا­لاردىڭ قاراۋىندا. 2006 جىلعى دەرەككە سۇيەنسەك, ولار­دىڭ 45-ءى اپاتتىق جاع­دايدا بولعان. ال سوڭعى ەسەپ بويىنشا, 433 سۋ توعانى­نىڭ التاۋىنىڭ عانا قاۋىپسىزدىك دەكلاراتسيا­سى بار. ولاردىڭ قولدانىس مەر­زىمى 40 جىلدان اسقانىن دا ەس­كەرگەن ءجون. ءاۋ باستا سۋ شارۋا­شى­لىعى نىساندارىن جەكە تۇل­عا­لار­دىڭ مەنشىگىنە بەرۋ ارقىلى ولاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ كوزدەلگەن-ءدى. الاي­دا, توعان مەن قويما يەلەرىنىڭ ولارعا ينۆەستيتسيا تارتپاي, پاي­دانى وزدەرى يەمدەنىپ كەل­گەنى بەلگىلى. وعان 43 ادام­نىڭ ولىمىنە سەبەپ بولعان قىزىل­اعاشتاعى وقيعا دالەل.

سۋدىڭ زايا كەتۋى ءبىر ماسەلە بولسا, ەلىمىزدىڭ سۋ قورى – ەكىن­شى ماسەلە. ويتكەنى جەراستى سۋ قورىنىڭ كولەمى تەك 30-50 جىل بۇرىن انىقتالعان. سودان بەرى جاڭارتىلعان اق­­پارات جوق. جەراستى سۋ قورى­نىڭ دا جاعدايى مۇشكىل. ويتكەنى گيدروگەولوگيالىق ساڭى­لاۋلار سۋ قورلارىنا ۇلكەن قاۋىپ تۋ­عىزىپ وتىر. ال ولاردىڭ سانى از ەمەس, ەسەپ كوميتەتىنىڭ تەك­سەرىسى ناتي­­جەسىندە 1740 ەكە­نى انىق­تال­دى. گەوگرافيا ينس­تي­تۋتى­نىڭ عالىمدارى رەسپۋب­ليكا­نىڭ سۋ قورى جىل سايىن تومەندەپ كەلە جاتقانىن ايتادى. 1960 جىلدارى سۋ قورى 120 تەكشە كيلومەتر بولسا, قازىر­دە ونىڭ كولەمى 101-ءدىڭ شا­ما­سىندا. سۋ قورىنىڭ 56 پا­يىزى عانا قازاقستاندا ورنا­لا­سىپ, قالعان 44 پايىزى ترانس­شەكارالىق وزەندەر ارقىلى كەلەتىنى ءمالىم. وسى ورايدا دۇنيەجۇزىلىك بانك سۋدىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن 2050 جىلى ءىجو كورسەتكىشى 6 پايىزعا تومەندەيتىنىن حابار­لايدى. ال دۇنيەجۇزىلىك رەسۋرس­تار ينستيتۋتى بۇگىن­دە 2 ملرد ادامنىڭ سۋ تاپ­شى­لى­عى بار جەرلەردە ءومىر ءسۇ­رىپ جاتقانىن ايتادى. جەر شارىنىڭ 70 پا­يىزى سۋ ەكە­نىن ەسكەرسەك, سۋ تاپ­شىلى­عى­نىڭ بولۋىنىڭ ءوزى پارادوكس. تەحنولوگيا مەن جا­سان­دى ينتەللەكتىنىڭ دامۋى دا اۋىز سۋ ماسەلەسىنىڭ ءتۇيى­نىن تاپپاي وتىر. ال سوڭعى 50 جىل­­داعى الەمدە بولعان 507 قاق­تىعىستىڭ سەبەبى – سۋ. ونىڭ 21-ءى اسكەردىڭ ارالاسۋىمەن اياقتالدى.

سۋدىڭ دا سۇراۋى بارىن تەك تۇرمىستا ەمەس, مەم­لەكەت­­تىك دەڭگەيدە قارا­ماۋى­مىز­دىڭ سالدارىنان مەم­لەكەت بيۋدجەتىنىڭ دە, سۋ قورى­نىڭ دا ءتيىمسىز پايدا­لان­عا­نى انىق­تالىپ وتىر. قىس­قا­سى, سۋ­دىڭ اينالاسىندا شۋ كو­بە­يىپ تۇر. از سۋدىڭ ءوزىن ۇنەم­­مەن پايدالانۋ بىلاي تۇر­سىن, سۋعا قا­تىس­تى قار­جى­نىڭ ايا­عىن قۇر­دىمعا جىبە­رۋ دە حالىق­تىڭ قازى­ناسىنا ۇل­كەن سال­ماق تۇسىرەدى. ەسەپ كومي­تەتى­نىڭ تەكسەرىسى وسىنىڭ اي­عا­عى. ەندەشە, مەملەكەت سۋ رە­­سۋرستارىن ءتيىمدى پاي­­دالا­نۋ­­مەن قاتار, وعان بو­لىن­گەن قار­­جىنى دا قاتاڭ قادا­عالاۋ قاجەت.