كەكىلباەۆ كەمەڭگەر

ول جىلدارى ءبىز ستۋدەنت ەدىك. «حانشا داريا حيكاياسىنان» العان اسەرىمىزدى ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. شىڭىراۋ تۇلعا شىڭعىسپەن تۇڭعىش رەت ءوز تىلىمىزدە تانىستىق. الپىس ەكى ايلالى, زالىمدىعى جىلانداي, تاعى­لى­عى قۇلانداي بۇ شىڭعىستىڭ بولمىسى بۇرىنعى شىڭعىستاردان بولەك بولدى. بۇل قۋلىعىنا قۇرىق تۇرماق, سىرىق بويلامايتىن زىميان بيلەۋشى ەدى. ونى الدىمىزعا جايىپ سالعان جاسى ءالى 27-گە تولماعان جاس جازۋشى ءابىش. ءبىزدى وسى تاڭعالدىردى. قالاي تاڭعالماسسىڭ! ۇلى بيلەۋشىنىڭ مى­نا تومەندەگىدەي سۇمىراي سىرلارى جاس ءابىش قالامىنان تامىپ جاتسا! ال, تىڭ­داپ كورەلىك!

«اعىن سۋعا ايتەۋىر اققان مۇرات بولسا, ءومىر شىركىنگە دە, ايتەۋىر, وتكەن مۇرات. ادام پاقىر دا اعىن سۋدا جان-جاعىنان ىق­تىرمالاپ, تىقسىرا قۋعان تولقىننىڭ جويقىن پارمەنىمەن جانى كىرىپ , دەلەبەسى قوزىپ, دەلبەڭدەي بەرەتىن قۋ جاڭقا ءتارىز­دى عوي: و دا باسىن تاسقا ۇرىپ, سۋعا ۇرىپ جوڭكي بەرەتىن كوپ ءنوپىردىڭ ىشىنە ءبىر تۇسكەن سوڭ, الدى-ارتىنا قاراپ جارىمايدى. ول پاقىر دا مىناۋ جەلكەلەپ قۋعان ءنوپىر تىرلىكتىڭ بايانسىزدىعىن, ءوز قارە­كەتىنىڭ پاتۋاسىزدىعىن اناۋ جاعاعا شىعىپ قالعان قوي تاستاي سازعا وتىرعان كۇنى ءبىر-اق بىلەدى».

«ول تالايلاردى تامسانتۋمەن كەلەدى.اۋەلى وزىمەن قىرعي-قاباق بولعان اعايىن­دارىن الداپ تاڭىرقاتتى, ولاردىڭ اۋىزدارىن الىپ العان سوڭ, دەرەۋ باستارىن جالماپ تاڭىرقاتتى. سوسىن بىرەۋدى ورىنسىز ماداقتاپ, بىرەۋدى جازىقسىز جازالاپ تاڭىرقاتتى. ول ءۇشىن ىستەگەنىن جۇرتتىڭ ماقۇل­داعان-ماقۇلداماعانى ءبارىبىر, ايتەۋىر, تاڭىرقاسا, تاڭدانسا بولدى. قايتا وعان سول جۇرتتىڭ قۇپتاعانىنان گورى, ۇقپاعانى كەرەگىرەك».

«حانشا داريادا» ءابىش ۇسىنعان ۇلى بيلەۋشىنىڭ شيىرمان جان جىقپىلى وسىنداي. وسىلايشا جاس قالام بىرىنەن-ءبىرى وتكەن كەكسە ويلاردى كەسەك-كەسەگىمەن تاس­تاپ جاتىر. قالاي تاڭعالماسسىڭ! ءسويتىپ ادەبيەت كوگىندە جاڭا جۇلدىز جاندى. سونى كورىپ تامساندىق. بىراق جۇمعان اۋزى­مىزدى اشپادىق. جاڭا جۇلدىزدى شاشىلىپ ماداقتامادىق. ويتكەنى ول كەزدە ءبىز ءوزىمىز بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىن كوپ شيكىنىڭ ءبىرى ەدىك. بىراق قولىمىزدا قالام بولعان. الگىندەي اعىل-تەگىل اسەرىمىزدى ايتىپ نەگە سول كەزدە اقتارىلمادىق؟! اپىر-اي نەتكەن قاتىگەز ەدىك! ىشتەي مويىنداپ, سىرت­تاي سىرەستىك. ساقي سوزگە ساراڭ بولدىق. سىرتتاي سىرەسكەنمەن, بۇل كەمەڭگەرگە ىشتەي بىراق باس يدىك. ستۋدەنتتىك كۇندەردەن كەيىن بەس-التى اي التايدا جۇمىس ىستەپ, 1971 جىل باسىندا الماتىعا ورالدىق. كازكينوكوميتەت دەيتىن مەكەمەنىڭ باس رەداكتورى قالتاي اعا مۇحامەدجانوۆ ءبىزدى ءوز قولاستىنا رەداكتور ەتىپ الدى. سويتسەم, ءابىش اعا وسى مەكەمەگە قاراستى «قازاقفيلمنىڭ» باس رەداكتورى ەكەن. جۇمىس بارىسىندا تانىسىپ كەتتىك. كوپ ۇزا­ماي ءابىش اعانى ءبىز «الماتى» رەستو­رانىندا وتەتىن ۇيلەنۋ تويىمىزعا شاقىردىق. وسى توي تىزگىنىن قولعا الۋىن وتىندىك. ءابىش اعا كەلىستى. داستارقان باسىندا جازۋشىلاردان زەينوللا قاب­دو­لوۆ, قالتاي مۇحامەدجانوۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, قاليحان ىسقاقوۆ, التىن­شاش جاعانوۆا, ماعزوم سۇندەتوۆ, ساتى­بالدى نارىمبەتوۆ, نۇرلان ورازالين, ساعات اشىمباەۆ, ءشاربانۋ بەيسەنوۆالار بولدى. ءابىش اعا تالانتىنا بۇرىننان ءتانتى ءبىز, وسى توي ۇستىندە ونىڭ ەكىنشى ءبىر داڭ­عايىر قىرىن اشتىق. سۋداي توگىل­گەن شەشەندىگىنە كۋا بولدىق. ءسوز تىز­گىنىن قولعا الۋى مۇڭ, انشەيىنگى ءابىش مۇل­دەم باسقا ابىشكە اينالىپ كەتەدى ەكەن. كومەكەيى كوسىلىپ سالا بەرەدى ەكەن. ساحا­رانىڭ شيپا سامالىنداي تاڭدايىنان سۋى­رى­لىپ ءسوز شيپا ونەدى ەكەن. بەينەبىر بەيىس نۇرى ەسكەندەي. باسقا تىرلىكتىڭ ءبارىن ۇمىتتىق. ەڭسەلى زالعا سىيماي مەرەكەلەپ ءسوز تۇردى. ءسوز سالتانات قۇردى. جاميعات سوعان تاڭ, ءابىشتىڭ اۋزىنا قاراپ قالعان قاڭتارىلىپ. كوك قاقپاسى اشىلىپ, را­يىس نۇرى قۇيىلعانداي. سودان جان جادىراپ ساۋلەلەنىپ ءبىر مول قازىناعا قارىق بولعانداي. توبەدەن جاۋھار جاۋعانداي. قۇلاق بىتكەننىڭ قۇرىشى قانىپ, كوڭىل بىتكەن قازىناعا كەنەلگەن. بۇل قازىنا – جينالعان جاميعات بۇرىن بايقاماي جۇرگەن بايلىق. ءسوز بايلىعى. بايلىقتىڭ كوكەسى سول ەكەن. سونى قالاي ۇمىتقانبىز؟! شەشەن سونى ەسكە سالىپ تۇر. سويلەپ تۇر. سويلەگەن سايىن قازاق ءتىلىنىڭ ايدارىنان جەل ەسىپ, مەيماناسى تاسىپ بارادى. كيەلى ءسوز يەسىن تاپقانداي. ءابىش سويلەگەن سايىن قازاق ءسوزى قۇدىرەتتەنىپ, ايدىنداپ بارادى. اپىر-اي دەپ ءبىز وتىرمىز. اپىر-اي, انا ءتىلىمىزدىڭ الار اسۋى بيىك ەكەن عوي. تەرەڭدىگى تەڭىز ەكەن عوي. باعا جەتپەس قازىنامىزدى باعالاماي ءجۇر ەكەنبىز عوي!

سول كۇندەردەن باستاپ ءبىر سۇراققا جاۋاپ ىزدەدىك. «ەرتەدەن شاپسا كەشكە وزعان, ىلديدان شاپسا توستە وزعان» بۇل سۇڭعىلا ءسوز ونەرى ابىشكە قايدان قونعان دەپ. مۇنىڭ توركىنى قايدان دەپ. ء«تاڭىر بەرگەن تالانت قوي!» دەگەن جاۋاپ ءتىل ۇشىنا شاۋىپ كەلە بەرەدى. راس, الدىمەن ءتاڭىر بەرگەن تالانت كەرەك. وعان داۋ جوق. بىراق سول تالانتتىڭ ءوزى قۇنارلى توپىراققا تۇسپەسە نە بولار ەدى؟ جاپىراق جايار ما ەدى؟ مىسالى, ءابىش اۋىلدا تۋىلماي, قازاق ءتىلى قايراڭداعان قالادا تۋىلسا نەتەر ەدى؟ ولجاس اعامىزداي ورىسشالاپ كەتەر ەدى, مۇمكىن. ابىروي بولعاندا ءابىش انا ءتىلىمىز ايرانداي ۇيىعان اۋىلدا تۋىلىپتى. شىر ەتىپ دۇنيەگە كەلگەننەن تۋعان ءتىلىنىڭ الديىنە بولەنىپ, ۋىزىنا جارىپتى. ەس ءبىلىپ, ەتەك جيناعاننان بالالىق شاعى قىرقىنشى جىلدارعا ءدوپ كەلىپتى. سونىڭ الدىندا عانا «قىزىل قىرعىننان» وتكەن قازاقتىڭ قاتارى سيرەسە دە, ءالى قازاقىلىعى سۇيىلماعان ەدى. قيىر جايلاپ, شەت قونعان داڭقتى كوشپەلىلەردىڭ بۇ جىلدارى وزدەرى دە, سوزدەرى دە ءتىرى ەدى. سىزىلىپ كەلىپ كەلىن قۇيعان شاي ۇستىندە وتىرىپ ولار – شەجىرە قارتتار شەشىلىپ سىر شەرتەتىن. كەشەگى كوشپەلىلەر, ات جالى, اتان قومىندا وتكەن سول ءبىر اڭىزعا بەرگىسىز ءدۇبىرلى ءداۋىرىن جىر ەتەتىن. «پاح, شىركىن!» دەپ سارى دالا ءتوسىن سايعاقتاي سايرانداعان زامانىن اسپەتتەپ اڭگىمەنى كوسىلتەتىن. اۋىل قارتتارىنىڭ سول اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەرىن قالقان قۇلاق قارا بالا ءابىش قالت جىبەرمەي تىڭداپ وتىراتىن. ءسويتىپ كوزىن تىرناپ اشقاننان بالا ءابىش قايماعى بۇزىلماعان قازاق ءتىلىنىڭ ۋىزىنا جارىدى. داريا كەۋدە, تاۋ ءمۇسىن دالا ابىزدارىن تىڭدادى. ءتىل تۇنىعىنان ءجۇزىپ ءىشتى. «ونەر الدى – قىزىل ءتىل» دەپ ءسوز قادىرىن بىلگەن حالىقتىڭ قازىنالى مەكتەبىنەن ءوتتى. مايقى بيلەردەن ءتىنى ۇزىلمەي كەلە جاتقان شەشەندىك ونەر مەكتەبىنەن ءوتتى. وكىنىشكە قاراي, «داريا كەۋدە, تاۋ ءمۇسىن» سول قارتتار, داڭقتى كوشپەلىلەردەن قالعان سوڭعى تۇياقتار كوپ ۇزاماي تاريح ساحناسىنان كوشتى. ۇلى دالا ءتوسىن دۇنيە جارالعالى دۇبىرلەتكەن كيىز تۋىرلىقتى كوشپەندىلەردىڭ تولاعاي تاريحي جادىن دا وزدەرىمەن بىرگە الا كەتتى. ءابىش كورگەن, ءابىش تىڭداعان شەجىرە قارتتار سول جىلدارى قازاقتىڭ ءار اۋى­لىندا بولاتىن. سول قارتتار ومىردەن وتكەندە كوشپەندىلەر وركەنيەتى دە ءبىرجولا ومىردەن ءوتتى. كەلمەسكە كەتتى. بىراق ۇلى دالا توسىندە ول وركەنيەتتىڭ ءوزى قالماسا دا, قارا بالا جادىندا ءسوزى قالدى. كەيىن قارا بالا ەسەيىپ قولعا قالام العاندا سول بابالار ءسوزى الدىمەن ونى كەشەگى داڭقتى تەگىنە – تاريحقا قاراي تارتتى. ءتىلى تارتىلعان بۇگىنگى تىرشىلىك ءابىش سوزى­نە تارلىق ەتتى. قۇلاقتا كۇمبىرلەگەن بابالار ءسوزى ءوزىنىڭ كەڭ قۇلاشتى كەشەگى ەپيكالىق كەڭىستىگىن كوكسەدى. جازۋشىنىڭ تاريحي تاقىرىپقا سۇڭگۋىنىڭ سىرى سوندا جاتتى. سول تاقىرىپقا قالام تارتسا بولدى, قالامى جورعالاپ سالا بەردى. جادىندا قۇجىناعان كونە دۇنيە كۇبىرى تاريحي تاقىرىپقا كەلگەندە جويقىن دارياداي اقتارىلاتىن. تۇڭعىش رومانى «اڭىزدىڭ اقىرىن» جازعاندا جازۋشى سول كۇيدى باستان كەشتى. ويتكەنى ول كونە دۇنيە كۇمبىرى ەدى. ءامىر تەمىر تاريحى ەدى. شىنجىر بالاق, شۇبار ءتوس جيھانكەردىڭ ورداسىندا تورعا تۇسكەن توتىداي سىلانىپ جاس توقالى وتىر. ءامىرشى ايلاپ-جىلداپ جاھاندى جاۋلاۋمەن جۇرەدى. ونىڭ جولىن توسىپ سارايدا سارعايعان جاس توقالىنىڭ كوزى كۇندەردىڭ كۇنىندە كوز الدىندا مۇنارا تۇرعىزىپ جاتقان جاس شەبەرگە تۇسەدى. جارتى الەمدى جاۋلاۋعا شاماسى كەلگەن ءامىرشىنىڭ, قوينىنداعى جاس توقالىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاۋعا شاماسى كەلمەپتى. رومان-ءافسانا وسى تۋرالى. جارتى الەمگە ءامىرى جەتكەن ءامىرشىنىڭ جانىنداعى جارىنىڭ جۇدىرىقتاي جۇرەگىنە ءامىرى جەتپەگەنى تۋرالى. شىنتۋايتىندا, ماڭگى جۇمباق, ماڭگى شىتىرمان ادام جانى تۋرالى. ادام جانىنىڭ جان بارماعان جىقپىلدارىنا بارادى جازۋشى. شىڭىراۋىنا سۇڭگيدى. اينالىپ كەلگەندە «اڭىزدىڭ اقىرى» ادام پسيحولوگياسىن ىندەتە زەرتتەگەن فيلوسوفيالىق تولعاۋعا اينالعان.

وسى روماندى جازۋ ۇستىندە اۋقىمدى پروزاعا ابدەن توسەلگەن كەكىلباەۆ قالامگەر ودان ءارى XVIII عاسىر تاريحىن قوپارۋعا كىرىستى. ارحيۆتەردىڭ شاڭىن سىلىكتى. اقىرى ءوز ومىربايانىنداعى ەڭ كولەمدى دە سالماقتى دۇنيە «ۇركەر», «ەلەڭ-الاڭ» روماندارىن جازدى. بۇل رومانداردىڭ باس كەيىپكەرى ابىلقايىر. ەل باسىنا كۇن تۋعان الماعايىپ زاماندا ات بەلىنەن تۇسپەگەن ءباھادۇر حان. تىرىسىندە دە, ولىسىندە دە باسىنان داۋ كەتپەگەن تاريحي تۇلعا. 1715 جىلى حان تاۋكە دۇنيە سالعاننان كەيىن ونىڭ ورنىنا حان بولعان قايىپ رەسەيگە ەلشى سالىپ قالماقتارعا قارسى بىرىگىپ كۇرەسۋگە شاقىردى. بىراق ورىس جاعى قازاق حانىنىڭ ول تىلەگىنە ءۇن قاتپادى. جوڭعارلاردى قولدادى. كۇشەيىپ العان جوڭعارلار1723 جىلى زەڭبىرەكتەرىن تۇيەگە تەڭدەپ قازاقياعا باسىپ كىردى. بومباداي جارىلعان دوپ جۇرتتىڭ زارەسىن ۇشىردى. قازاق باسىنا كۇن تۋدى. ءبىر قاقتىعىستا قالماقتار ابىلقايىردىڭ ايەلىمەن شە­شەسىن تۇتقىنداپ اكەتتى. ابىلقايىر ورىستاردان كومەك سۇرادى. ورىس پاتشاسى ونى دا ەلەمەدى, ءالىپتىڭ ارتىن باقتى. ورىس پاتشاسىنا قازاق پەن قالماقتىڭ ءبىرىن-ءبىرى ابدەن تومپەشتەپ بولىپ, السىرەپ كەلىپ اياعىنا جىعىلعانى كەرەك ەدى. ورىستىڭ دەگەنى بولدى. «اڭىراقايدا» قازاق پەن قالماق ءبىر-ءبىرىن ابدەن تومپەشتەدى. ەكەۋىنىڭ دە يت سىلىكپەسى شىقتى. قازاقتار اڭىراقايدا جوڭعاردى جەڭگەنىمەن, باتىس قازاقستان بۇ كەزدە تەرىسكەيدەگى ەدىل قالماقتارىنىڭ, جايىق كازاكتارىنىڭ, باشقۇرتتاردىڭ, ال تۇستىگىندە تۇرىكپەندەر مەن حيۋا حاندىعىنىڭ شابۋىلىنان كوز اشپاي تۇرعان. سوندىقتان ابىلقايىر اڭىراقايدان كەيىن كىشى ءجۇز اسكەرىن ەرتىپ ات باسىن باتىسقا بۇردى. اتاجۇر­تىن قورعاۋعا اسىقتى. وسىلايشا باتىس قازاق­ستانعا التى تۇستان اۋىز سالعان جاۋعا قارسى ابىلقايىر, بوكەنباي, ەسەت, شوتان, باقتىبايلار باستاعان كىشى ءجۇز اسكەرى جالعىز كۇرەستى. وسىناۋ التى تۇستان جابىلعان التى جاۋدان دا باسقا ۇلى دالانىڭ شىعىسىنان قالماقتى تىقسىرىپ كەلە جاتقان قالىڭ قىتاي توبەسى دە كورىندى. قازاق باسىنا كۇن تۋدى. ەل مەن جەر تالاۋعا ءتۇسىپ, تىستەگەننىڭ اۋ­زىن­دا, جۇتقاننىڭ جۇمىرىندا كەتۋگە اينالدى.تۇس-تۇستان تىقسىرعان وتقارۋلى جاۋعا قارسى وتقارۋسىز بوزداقتاردى قارسى سالۋ قازاقتى وققا بايلاۋ ەدى. حالىقتى قىناداي قىرۋ ەدى. ەل باسىنا تونگەن وسى ناۋبەتتى ەلەستەتكەن ابىلقايىر, بوكەنباي, ەسەتتەر كۇندىز كۇلكى, تۇندە ۇيقىدان ايى­رىلدى. وتقارۋلى ورىسقا باس ءيىپ تاعى ەلشى سالدى. ودان باسقا امال تاپپادى. ابىلقايىر ورىس پاتشاسىنان كىشى ءجۇزدى دە ەدىل قالماقتارى, باشقۇرتتار سياقتى ءوز قامقورلىعىنا الۋدى سۇرادى. ورىس پاتشاسىنىڭ كۇتكەنى دە وسى ەدى.قازاقتىڭ كەلىپ اياعىنا جىعىلعانى ەدى. ابىلقايىردان وسى حاتتى الىسىمەن تەۆكەلەۆ باستاعان ورىس ەلشىلىگى ەنتەلەپ حان ورداسىنا جەتتى. تەۆكەلەۆ قازاقتار ورىس پاتشاسىنا ادالدىققا باس ءيىپ بودان بولۋعا انت بەرسە, ورىس پاتشاسى ولاردى قاناتىنىڭ استىنا الادى دەپ سەندىردى. 1731 جىلى قازاننىڭ 10 كۇنى ابىلقايىر باستاعان كىشى ءجۇزدىڭ 27 ءبيى رەسەي يمپەريا­سىنا ادالدىققا انت بەردى.بىراق ولار قول قويعان حاتتا «بوداندىق» دەگەن ءسوز جوق ەدى. «بوداندىق» دەگەن ءسوزدى ورىس اۋدارماشىلارى ءوز قولدارىمەن وزدەرى قوسقانى بۇگىندە بەلگىلى بولىپ وتىر. انت بەرگەننەن كەيىن ابىلقايىر ورىس اسكەرى ەندى قازاقتى قورعايدى دەپ يمانداي سەندى. بىراق كىشى ءجۇز قازاقتارى كوپ ۇزاماي كورەسىنى ورىس كازاكتارىنان كورە باستادى. وسىناۋ XVIII عاسىر زۇلماتى ەل باسىنا تۇسكەن بىتپەس لاڭنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن ابىلقايىر قاسىرەتى, يت تالاعان تەرىدەي جىرتىلعان قازاق قاسىرەتى جازۋشىنىڭ «ۇركەر» مەن «ەلەڭ-الاڭ» روماندارىنا ارقاۋ بولدى. ەلىم دەپ ەڭىرەگەن ەر ابىلقايىر. حالقى ءۇشىن قاسىق قانى قالعانشا ارپالىسقان حان. وسى جولدا باسى كەتكەن تاريحي تۇلعا. ىش­كى جاۋ مەن سىرتقى جاۋ اۋىز جالاسىپ قايىسپاس حاندى قاقپاقىلعا اينالدى­رىپ اقىرى يت قورلىقپەن ءولتىردى. ەڭ وكىنىشتىسى دەنساۋلىعى سىر بەرگەن كەكىل­باەۆ كەمەڭگەر ابىلقايىر تۋرالى وسىناۋ قايعىلى ساگانى اياقتاي الماي ومىردەن ءوتتى. ابىلقايىر تۋرالى ساگانى اياقتاۋ ابە­كەڭنىڭ اياۋلى ارمانى ەدى. الايدا, بۇ جالعاندا ادام پەندەنىڭ قاي دەگەنى بولعان؟! باسى سايران دۇنيەنىڭ قاشاندا سوڭى ويران.

ەندى ابىز ءابىشتىڭ ءۇشىنشى ءبىر ۇلكەن قىرى تۋرالى. ات جالىن تارتىپ مىنگەلى ول ءار الۋان مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قۇ­لاعىندا وينادى. ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭدى. قىزىعىن دا, شىجىعىن دا كوردى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك جىلدارى تاۋەلسىز قازاقستانعا لاۋازىمدى كرەسلولاردا وتىرىپ قىزمەت ەتتى. قايراتكەرلىك پەن قالامگەرلىك ونىڭ قوس قاناتى بولدى. ساياسات مايدانىندا سۋىرىلعان قايراتكەرلىگى كەمەڭگەردىڭ ءۇشىنشى ۇلكەن قىرى ەدى. تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ونىڭ وسى قىرىن جوعارى باعالاپ «ەڭبەك ەرى» اتاعىن بەردى.

كەكىلباەۆ كەمەڭگەردىڭ ءتورتىنشى قىرى – ونىڭ ويشىل سىنشى, كوسەمسوزشىلىك قىرى. ەندەشە, كوسەمسوزشى كەكىلباەۆتىڭ ءوز سوزىنە قۇلاق تۇرەلىك!

«كوپ عاسىرعا سوزىلعان بوداندىق ءبىزدى, قۇداي ساقتاعاندا, اسسيميلياتسياعا ءتۇسىرىپ ۇلگەرە المادى. ال ءوز مادەنيەتىمىزدى وگەيسىنىپ, وزگە مادەنيەتكە باۋىر باس­تىراتىن اكككۋلتۋراتسياعا ۇشىراۋداي ۇشىرادىق. ۇلتتىق ەليتا ءوز مادەنيەتىن, ءوز ءتىلىن ءوزى قومسىنىپ, سول ارقىلى ءوز حالقىن ءوزى كەمسىتۋگە ادەتتەندى. ءوزى بولىپ ءومىر سۇرۋگە ارلانىپ, وزگە بولىپ كورىنۋگە تىرىساتىن سىرتى جىلتىراق, ءىشى قالتىراق رۋحاني الىپساتارلىق قالىپتاستى. بۇل ۇلتتىق ەليتانى ۇستەم مادەنيەتتىڭ جاعىمپاز جاندايشابىنا, نەدەن بولسا دا تايىنبايتىن تىلالعىش قولبالاسىنا اينالدىردى. ولار وتارشىلدار كەتسە ويباي ويسىراپ قالامىز دەپ بايبالامدادى. مۇنى ءبىز باستان كەشۋدەي-اق كەشتىك. الدەقاشان مەملەكەتتىك ستاتۋس العان ءتىلىمىزدىڭ ءالى كۇنگە مارتەبەسىنە سايكەس پارمەن الا الماي جۇرگەنى ءتىلىمىزدىڭ جۇتاڭدىعىنان ەمەس, ءوزىمىزدىڭ كىسىلىك جۇتاڭدىعىمىزدان. توتاليتاريزم مەن وتارشىلدىق پسيحولوگياعا ابدەن با­ۋىر باسىپ, عاسىرلار بويى سالپاقتاعان سوقپاقتان شىققىسى كەلمەيتىن ۇلتتىق نيگيليزمنەن. «بالانى ۇلشا تاربيەلەسەڭ ۇل بولادى, قۇلشا تاربيەلەسەڭ قۇل بولادى» دەپ ا.بايتۇرسىنوۆ بابامىز ايتپاقشى كۇنى كەشەگە دەيىن قۇلشا تار­بيەلەنگەنىمىزدەن. ءتىل تۋرالى زاڭدى جۇ­زەگە اسىرۋدى اۋەلى ءبىلىم بەرۋدەن باستاۋى­مىز كەرەك ەدى. قازاق ءتىلىن جاي ۇيرەتىپ قويۋمەن شەكتەلمەي, بارلىق پاندەردى بارلىق دەڭگەيدە تولىققاندى قازاقشا بەرۋدى جۇزەگە اسىرۋىمىز كەرەك ەدى! سوندا عانا قازاق ءتىلى ءبىلىم تىلىنە اينالار ەدى».

مىنەكي, ءابىش ويشىل وسىلايشا قالام تەربەيدى. ويلارىنىڭ وت قىزۋى ءالى باسىلماعان. ۇلتىن سۇيگەن ۇلى جۇرەك ءۇنى شامىرقانىپ شامدانىپ شيىرشىق اتادى. سوۆەتتەن قالعان شەرمەندەلىك توبەسىنە نايزاعايداي ۇرادى. سىنشىل ويشىلدىڭ سوڭىندا وسىنداي بەس تومدىق وي مۇراسى قالدى «سىر دەستە» اتتى. بىلگەن جانعا بۇل جەردە ايتىلماعان ءسوز قالماعان. تاۋەلسىزدىك تۋىن كوتەرسەك تە, ەڭسە كوتەرە الماي جاتقان مەشەل سانامىزدى مىنەپ سىلكيتىن قانشاما جاسىن سوزدەر جاتىر بۇل مۇرادا. ءابىشتانۋشى عالىمدار ءۇشىن ءتۇپسىز بايلىق تۇنىپ تۇر. تەك ءسۇزىپ الا بەر. حالقىڭنىڭ كەرەگىنە جاراتا ءبىل! سوندا ءابىش ءسوزى ساڭقىلداپ قازاق ءۇشىن كۇرەستىڭ كوش باسىندا جۇرمەس پە ەدى؟! سوندا ءابىشتىڭ ءوزى دە ۇلت ءۇشىن ۇلى كۇرەستىڭ كوش باسىندا جۇرمەس پە ەدى؟! ءسوزى ەستىلىپ تۇرسا ءوزى دە ارامىزدا بالپاڭ باسىپ جۇرمەس پە ەدى؟! ءابىشتى تۋعان ۇلى دالادا سويقاندى ءسوزدىڭ نەبىر سويلارى وتكەن, مايقى بي, جيرەنشە, اسانقايعى, دوسپامبەت, تولە, قازىبەك, ايتەكە, بۇقار, ماحامبەت, موڭكە, ءسۇيىنباي, اباي, جامبىل, مۇحتار سىندى سويلار وتكەن... ارامىزدا ءابدىجامىلىن قالدىرىپ. سول الىپتاردىڭ سوڭىنداي ءابىش باردا قازاقتىڭ قۇدىرەتتى قارا ءسوزى جەتىمدىك كورمەپ ەدى. ءابىشتىڭ تىلىمەن قازاققا سول الىپتار ءتىل قاتىپ تۇرعانداي بولاتىن. ەندەشە, سارعايتىپ سورەلەردە جاتقىزىپ قويماي ەفيرلەردەن ءابىشتىڭ ءسوزىن سويلەتىپ وتىرۋ جاڭا زامانعا قاراتىپ سول الىپتاردىڭ ءوزىن سويلەتىپ وتىرۋمەن بىردەي بولار ەدى. ودان تەك شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرماس شەشەندىك, قازاقتىڭ قارا سوزىندە كوسىلگەن كوسەمدىك قانا ۇتار ەدى! ءتىلىمىزدىڭ جايناعان تۋى جەلبىرەپ تۇرار ەدى.

ابىزدىڭ بەسىنشى قىرى – دەرەكتى پروزاسى. بۇل جانردى بۇگىندە عىلىمي-كوپشىلىك جانرى دەپ تە اتايدى. بۇل جانردا دا ابەكەڭ ءوندىرىپ جۇمىس جاسادى. كەمەڭگەر وسى قىرىنان العاش رەت ەرتەرەكتە اتاجۇرتى ماڭعىستاۋ تۋرالى جازىلعان «ۇيقىداعى ارۋدىڭ ويانۋى» اتتى كولەمدى ەسسەسىمەن كورىندى. سوڭعى رەت بۇ سالادا باعىندىرعان بيىگى يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنە ارنالعان جانە سول زاماندى ىندەتە زەرتتەگەن دەرەكتى كىتا­بى «شاندوز» بولدى. داقپىرتتى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كىسىنىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بول­گەن وسىناۋ «ەرەۋىل اتقا ەر سالعان, ەگەۋ­لى نايزا قولعا العان» يساتايداي با­تىرىڭ, ماحامبەتتەي اقىنىڭ ەل توز­دىرعان ەزگىگە قارسى ارىستانداي اتىلىپ شامىرقانىپ شارت سىنعان ءدۇبىرلى جىلدار تۋرالى شىندىقتىڭ شاڭىن تاعى دا ءبىر سىلكىپ وقىرمانعا ۇسىندى.

ابىزدىڭ التىنشى قىرى جانە ءابىش­تانۋشىلار اينالىپ وتپەۋگە ءتيىس ءبىر قىرى ونىڭ الپامسا ادامي بولمىسى ەدى. مىنا قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلعان قىرقىلجىڭ تىر­لىكتە ونىڭ جەر قوزعالسا قوزعالماس كىسىلىك كەسەك بولمىسى ەدى. ۇزىندا ءوشى, قىسقادا كەگى جوق تاقۋا تازالىعى ەدى. قازاق بالا­سىنا قىلداي قياناتى جوق, ال الدا-جالدا قياناتتىڭ ءوزى كەلىپ جاعاسىنان الا تۇسسە دە الا ءجىپتى اتتاي الماي تۇراتىن اۋليە جۇرەك ءابىش ەدى. جالعان دۇنيەنىڭ تەك جىرتىعىن جاماۋعا عانا جارالعانداي جان ەدى. ول بەيوپا مىنا جالعاننان كىسىلىك قىب­لاسىنان قىلداي دا ءبىر اۋىتقىماي ءوتتى. ارىنا قىلاۋداي كىر قوندىرماي ءوتتى. ونداي جاننىڭ الدىنان و دۇنيەدە جەتى توزاق جابىلىپ, سەگىز بەيىش اشىلۋعا ءتيىس. جانى ءجانناتتا بولۋى ءتيىس!

كەكىلباەۆ كەمەڭگەردىڭ جەتىنشى قىرى – اقىندىعى. ادەبيەتپەن اۋەستەنە باس­تاعان كەزىندە ولەڭ جازباعان قالامگەر كەمدە-كەم. ونەردەگى ۇلكەن جولىن بالا ءابىش تە ولەڭنەن باستادى. ولەڭدەر جي­ناعىن دا شىعاردى. قالامى قاتايا كەلە, قارا سوزگە اۋىستى. پوەزيا الاۋى ادامعا دەگەن ماحاببات الايدا جۇرەگىندە ءومىر بويى وشپەستەن كەتتى.

كەكىلباەۆتىڭ قازاق ادەبيەتىنە قوسقان ۇلەسى تۋرالى كوپ ايتىلدى جانە ايتىلا دا بەرمەك. بىراق بىزدىڭشە ايتىلماي جۇرگەن ءبىر اڭگىمە بار, ول – كەكىلباەۆ كەمەڭ­گەردىڭ جالپى ءسوز ونەرىمىزدىڭ, ياعني انا ءتىلىمىزدىڭ الار اسۋىن بيىكتەتكەنى تۋرا­لى, سۇڭگىر تۇڭعيىعىن تەرەڭدەتكەنى تۋرالى, كوسىلەر كوكجيەگىن كەڭەيتكەنى تۋرالى, پاراسات پوتەنتسيالىن انىقتاپ اشىپ كەتكەندىگى تۋرالى اڭگىمە. ءبىز ءۇشىن, ياعني ودان كەيىنگى قالام ۇستاعان قاۋىم ءۇشىن بۇل كەكىلباەۆ كەمەڭگەردىڭ ءسوز مايدانىندا قالدىرعان ەڭ باستى باعا جەتپەس مۇراسى. ويتكەنى كەكىلباەۆ مۇراسىندا وزىنە دەيىنگى كۇللى قازاق ءسوز ونەرىنىڭ باي تاجىريبەسى توقايلاستى. توقايلاسىپ قانا قويعان جوق جاڭاشا جاڭعىردى. ياعني, قازاق قارا ءسوزى جاڭاشا دامىدى. قازاق قارا ءسوزى دەمەك ەندىگى جەردە دامىعىسى كەلسە, جاڭا اسۋلاردى العىسى كەلسە, ەندىگى جەردە ءابىش مۇراسىن اينالىپ ءوتۋى مۇمكىن ەمەس. قازاق قارا ءسوزى ەندىگى جەردە ءومىر سۇرگىسى كەلسە, ولگىسى كەلمەسە, وشكىسى كەلمەسە تەلەگەي تەڭىز ءابىش مۇراسىنا يە بولۋى كەرەك. ءابىش مۇراسىن يگەرۋى كەرەك. بۇل ءسوز ونەرىمىزدىڭ, ءتىل ونەرىمىزدىڭ بۇدان كەيىنگى دامۋىنا كەپىل. ءابىش مۇراسى, ءابىش ميسسياسى وسىنىسىمەن قىمبات.

سماعۇل ەلۋباي