ءبىراز جىل بۇرىن امەريكانىڭ ايوۆا شتاتىنداعى, ورتالىقتان 35 شاقىرىم جەردەگى ءبىر فەرمەردىڭ ۇيىندە بولدىق. ماڭايدا جۇگەرى جايقالىپ ءوسىپ تۇردى. كەزىندە وسى شتاتتا كوكپ-تىڭ سول تۇستاعى ءبىرىنشى حاتشىسى نيكيتا حرۋششەۆ بولىپ, جۇگەرى وسىرۋدەن تاجىريبە الماسقانى تاريحتان بەلگىلى. ويتكەنى حرۋششەۆ جۇگەرى مەن دوڭىزدى ەرەكشە جاقسى كورىپ, ءسۇيسىنىپ جەيتىن بولعان. مىنە, سول فەرمەردىڭ ۇيىنە بارار جولدا اسفالت توسەلمەگەن, كادىمگى تاقتايداي تارتىلعان قارا جول. جەڭىل كولىك جۇيتكىپ جۇرەدى. ال فەرمەردىڭ ءۇيى ەڭسەلى. كادىمگى بىزدەگى بايلار تۇراتىنداي. فەرمەر دەگەنىمىز, جەتپىستى ەڭسەرگەن ەكى قارت ادام.
سونداعى جۇگەرى وسىرەتىن فەرمەرلەردىڭ ومىرىمەن تانىسقان سوڭ, جەكە شارۋاشىلىعى بار ءبىر ەگدە ادامنىڭ وتباسىنا قوناققا شاقىردى. ونىڭ ءبارى ساپار كەستەسى بويىنشا جۇرگىزىلدى. مۇندا كەزدەيسوق, جوسپارسىز ەشتەڭە بولمايدى. ءبىز قالاشىقتى ارالاپ جۇرگەندە جول كورسەتۋشىمىز دميتريگە تەلەفون شالدى. قوناقتى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە كۇتەمىز بە, وعان قانداي اس ءمازىرىن دايىنداساق بولادى, دەگەن ساۋال قويىلدى. ءبىزدىڭ تاراپتان ارامىزدا مۇسىلمان وكىلى بار ەكەنى, دوڭىز ەتىنىڭ قاجەتسىزدىگى ەسكەرىلىپ, كۇركە تاۋىق ءتيىمدى بولار دەگەن سەكىلدى جاۋاپ قايتارىلىپ جاتتى. سونىمەن بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا فەرمەردىڭ ۇيىنە كەلدىك. بارلىق جاعدايى جاسالعان, قالا ۇيلەرىنەن ەش ايىرماشىلىعى جوق جەكە كوتتەدج. 150 مەتردەي جەردە ءدال وسىنداي تاعى ءبىر ەڭسەلى ءۇي كورىندى. قاسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى تەحنيكا ساقاداي-ساي تۇر. كومباين, تراكتور, سوقا, ءونىم تاسۋعا قاجەت اۆتوكولىك دەيسىڭ بە, ءبارى بار. شاشىلىپ جاتقان قوسالقى بولشەك, قيراپ تۇرعان ەشتەڭە جوق. باسقا ۇيلەر كورىنبەيدى. ايدالادا ون نەمەسە ەلۋ ءۇي ەمەس, ەكى-اق ءۇي تۇردى. مۇنداعى القاپتا دا قالىڭ جۇگەرى ءوسىپ تۇر. الايدا كورشىسىنىڭ ءۇيى جابىق ەكەن. تەحنيكاسى قاسىندا قاڭتارۋلى. كىلتى وسى كورشىسىندە. ول ءۇيدىڭ يەسى قارت ادامدار ەكەن, جاسى جەتىپ, قايتىس بولىپتى. قالاداعى بالالارى ارا-تۇرا كەلىپ قايتادى ەكەن. بىراق ءبىرجولا كوشىپ كەلگىسى جوق. جەرىن, شارۋاشىلىعىن جالعا بەرىپ قويعان. وزدەرىنىڭ قىزمەتتەرى بار, قالاداعى ءومىرىن قيمايتىن سەكىلدى.
ءبىز قوناقتا بولعان ءۇي يەلەرى دە جاستارى ۇلعايعان ادامدار ەكەنىن ايتتىق. وزدەرىنىڭ دە جالعىز قىزدارى كەترين ۇلكەن قالادا. ال دالادا ءومىر سۇرگەن بۇل فەرمەرلەر شۋلى قالاعا بارعىسى جوق.
– بار جاعداي وسىندا جاسالعان, قالادان ەش كەم ەمەس, ءبىز قالادا تۇرا المايمىز, ال قىزىمىز بولسا دالاعا, مۇلگىگەن تىنىشتىققا ۇيرەنە المايدى, – دەيدى فەرمەر بىزگە سىرىن اشىپ.
دەگەنمەن, قالاداعى كەتريننىڭ مەكتەپ جاسىنداعى ۇلى مەن قىزى دەمالىس كۇندەرى وسى جەرگە, اتا-اجەسىنىڭ قاسىنا كەلۋگە اسىعادى ەكەن. قاريالار ولاردى اسىعا كۇتۋمەن بولادى. بىزگە نەمەرەلەرىنىڭ سۋرەتىن كورسەتىپ, ماقتانىپ قويدى.
بۇل فەرمەرلەر ءتيىستى مەكەمە ارقىلى ادام جالداپ, جۇگەرى ءوسىرىپ, سونى باپتاپ, ابدەن تولىسىپ پىسكەندە كومباينمەن ورعىزىپ, جيناپ, الدىن الا كەلىسىمشارت بويىنشا تاپسىرىس بەرۋشىلەرگە وتكىزەدى ەكەن. ءبارى جوسپارلى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ايوۆا شتاتى نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىمەن شۇعىلدانادى. جۇگەرى داقىلىن ءوسىرۋ كەڭ تاراعان. شتاتتا جۇگەرىدەن جاسالعان تاماق ونىمدەرى كوپ. كەز كەلگەن ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە كىرسەڭىز, جۇگەرىدەن پىسىرىلگەن نان, توقاش, باسقا دا ونىمدەر جەتكىلىكتى.
بىراق ءبىز وندا جۇگەرى ىزدەپ بارعانىمىز جوق, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى حالىقتىڭ تىرشىلىگىن كورۋ, كاسىبىنە كوز جۇگىرتۋ ەدى. سول ماقساتىمىز ورىندالدى دا.
ال ەندى وزىمىزگە ورالايىق. 1994 جىلدارى كولحوز, سوۆحوزدار كۇشتەپ جويىلىپ, اركىم وزىمەن ءوزى جەكە كەتتى عوي. مىڭعىرعان مال ءجون-جوسىقسىز تاراتىلىپ, از جىلدا تاۋسىلىپ ءبىتتى. باس-اياعى بەس-ون جىلدا ميلليونداعان ۇساق مال پىشاققا ءىلىنىپ, اراققا ايىرباستالىپ, ءىرى قارا, جىلقى ازايىپ, تاۋسىلۋعا جاقىن قالدى. جابايى جەكەشەلەندىرۋدىڭ ناتيجەسى ادام جىلايتىنداي سوراقى تىرلىككە الىپ كەلدى. شەكاراعا جاقىن بىرنەشە اۋدان, شەلەك ءوڭىرى سەكىلدى ءبىر وبلىستاعى ەڭ ءىرى ەكونوميكاسى بار اۋدان نەگىزسىز تاراتىلىپ, ازىپ-توزىپ كەتتى. بۇگىنگى تاڭدا وڭىردەگى ەڭ ءىرى ەلدى مەكەن شەلەك اۋدانىن قايتا اشۋ ماسەلەسى وتكىر قويىلۋدا. توقسانىنشى جىلدارى جوعارىدان وبلىس, اۋدان باسشىلارىنا ءبارى تاراتىلسىن, جەكەشەلەندىرىلسىن دەگەن پارمەن ءالسىن-ءالسىن ءتۇسىپ جاتتى. سول ناۋقانشىلدىق, جابايى جەكەشەلەندىرۋ ءالى سوزىلىپ كەلەدى. باقاي تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى شۇرايلى مال جايىلىمىن كەيبىر پىسىقايلار زاڭسىز جەكەشەلەندىرىپ الىپ, ونى جەدەل بىرەۋلەرگە ساتىپ جىبەرىپ, سونىڭ كەسىرىنەن اۋىل تۇرعىندارى مال جايىلىمىنان ايىرىلىپ, سارساڭعا ءتۇسىپ وتىر. جاستار جۇمىسسىزدىقتان قالاعا بوستى. اۋىلدا جاسى ۇلعايعان كەمپىر-شال قالدى.
دەگەنمەن, قولىنداعى ازىن-اۋلاق مالدى بابىن تاۋىپ ءوسىرىپ, جەم-ءشوبىن قامداپ, ەگىنىن ءوسىرىپ, ازىق-ت ۇلىگىن قامداپ, تىرشىلىك جاساعان بىرەن-ساران ادامدار بولدى. رەسپۋبليكا بويىنشا وسىنداي ساۋساقپەن سانارلىق شاعىن شارۋاشىلىقتار كەزدەسەدى. سونىڭ ءبىرى الماتىدان 300 شاقىرىم جەردەگى شوعانساي وڭىرىندە كەزدەستى. بۇل ايماق تاۋلى ولكە. اسفالت جول تۇگىلى قارا جولدىڭ ءوزى جۇرۋگە اسا قولايلى ەمەس. دەگەنمەن, جوتا ۇستىنەن جانكەشتىلىكپەن جول سالىنىپ, ءتىپتى جەڭىل كولىك جۇرۋگە جاعداي جاسالعان. قيا قاپتالدان ارىق تارتىلىپ, سۋ جەتكىزىلگەن. شوعانسايدىڭ جازىق الاڭقايىندا ەگىن ءوسىرىلىپ, جەم-ءشوپ جايقالىپ تۇردى. ءدوڭ ۇستىندە جەل ديىرمەن ورناتىلىپ, سول ارادا ۇن تارتىلسا, ەلەكتر قۋاتى دا الىنادى.
بۇل ايدالاداعى شاعىن شارۋاشىلىق. نەبارى ەكى-اق ءۇي تۇر. ولارعا ەشكىم كومەكتەسىپ جاتقان جوق. جول دا سالىپ بەرمەيدى. سۋ تارتىپ, ەلەكتر قۋاتىن جەتكىزىپ جاتقان پەندە جوق. ءبارىن وزدەرى جاساپ, شارۋاشىلىعىن دوڭگەلەتىپ وتىر. ەلۋ شاقتى سيىرى, سوعان جەتەر جىلقىسى, مىڭعا تارتا قوي-ەشكىسى بار. شومەلە-شومەلە ءشوبى, ورىپ العان استىعى, ارپا, س ۇلىسى تاعى بار. ۇندى ءوز ديىرمەندەرىندە تارتىپ, نانىن ءپىسىرىپ, قۇرت-ىرىمشىگىن جيناپ, قارىن تولى سارى مايىن قامداپ, قايماعىن الىپ, قىمىزىن ءپىسىپ, تىنىم تاپپاي وتىرعان كىسىلەردى كورگەندە سۇيسىنەسىڭ. ءبىز بارعاندا قالادان وقۋداعى بالالارى كەلىپتى. سومكەلەرى تولى كامپيت, اتا-انالارىنا العان كيىم-كەشەك. كەلە سالا اكە-شەشەلەرىنە كومەكتەسىپ, قولدى-اياققا تۇرماي, ىسكە كىرىسىپ كەتتى. ال ەرتەسى بالالارى قالاعا قايتارىندا سومكە تولى ەتىن, تولىپ جاتقان ءۇيدىڭ ازىق-ت ۇلىگىن كولىكتەرىنە سالىپ جاتتى. ايدالاداعى, تىم الىس اۋىلداعى ەكى ءۇيدىڭ ەڭبەكشىل جاندارىن پارازيت دەۋگە قايتىپ اۋزىڭ بارادى. ولار پارازيت ەمەس. قايتا شاعىن ەلدى مەكەندەر وزىنە تيەسىلى جولىن سالىپ, سۋىن تارتىپ, ەلەكتر جارىعىن ءتۇسىرىپ, باسى ارتىق ءونىمىن ءوندىرىپ, مالىن ءوسىرىپ, ەتىن, ازىق-ت ۇلىگىن وتكىزىپ, سالىعىن تولەپ وتىرعان اعايىننان اينالمايسىڭ با؟! ولار ۇكىمەتتەن باسى ارتىق ەشتەڭە كۇتپەيدى. تەك ەلىمىزدىڭ وركەندەپ دامۋىن قولداۋدى قالايدى. قايتا كەيبىر پىسىقايلار مازاسىن الماي, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەرىن يەلەنىپ كەتپەي, مالىنا قولدارىن سالماي, تىنىش ءومىر سۇرۋىنە مۇمكىندىك بەرسە بولعانى. وسىنىڭ ءبارىن رەتتەپ, زاڭسىزدىققا جول بەرمەي, بەرەكەسىزدىكتىڭ الدىن الىپ وتىراتىن ءتارتىپ كەرەك.
* * *
مىنەكي, ەكى جۇيەنىڭ ايىرماشىلىعى وسىندا جاتىر. امەريكاداعى فەرمەرلەر اسا كوپ قينالماي, قولدا بار تەحنيكاسىن ۇسىنىپ, شارۋاشىلىعىنىڭ باسى-قاسىندا ءجۇرىپ, ءبارىن سىرتتاي قاداعالاۋمەن بولادى. جۇمىسقا جالدانۋشىلار كەلىسىمشارتقا وتىرىپ, ەگىستى كۇتىپ-باپتاپ, تىڭايتقىشپەن قۇنارلاندىرىپ, مول ءونىم الۋعا مۇددەلى. ءونىمدى جيناپ وتكىزگەن سوڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, فەرمەردىڭ ەسەپشوتىنا جىل سوڭىندا 110-120 مىڭ دوللار قاراجات تۇسەدى ەكەن.
ال بىزدە شە؟ نەگە وسىنداي شارالاردى ۇتىمدى ۇيىمداستىرماسقا؟ سول ءۇشىن اسقان اقىلدىلىق, ۇلكەن مي كەرەك پە؟ اۋىل ماڭىنداعى جايىلىم جەردى سول ءوڭىردىڭ تۇرعىندارىنا تيەسىلى ەتىپ, كەيبىر پىسىقايلار, كولدەنەڭ كوكاتتىلار زاڭسىز ساتىپ الىپ, يەلەنىپ كەتپەس ءۇشىن پارمەندى زاڭ كەرەك. ونى پرەزيدەنت ق.توقاەۆ شەگەلەپ ايتىپ جاتىر. جۇرتشىلىق قولداپ, قۇپتارلىق جايت. مىنەكي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارمەنىمەن, الداعى جىلدارى اۋىلدى وركەندەتۋگە ءبىر تريلليون تەڭگەگە جۋىق قارجى بولىنبەك. بۇل كەرەمەت شەشىم! ەندى تەك سول قارجى ءتيىمدى پايدالانىلسا, ءار تيىنعا قاداعالاۋ بولسا, التىن بەسىك اۋىلىمىز ەرتەڭ-اق وركەندەي تۇسەر ەدى. كەي جاستار قالادا بوسقا سەندەلمەي, اۋىلعا بەت بۇرار ەدى.
ساياسات بەيىسباي,
جۋرناليست