كەشە بىشكەك قالاسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «بەكەم باۋىرلاستىق بايلانىستار» اتتى قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ IV فورۋمى ءوتتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قىرعىزستانعا مەملەكەتتىك ساپارى قارساڭىندا وتكەن القالى جيىنعا پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ, قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى سۇلتان راەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قايرات نۇرپەيىسوۆ جوگوركۋ كەنەش دەپۋتاتتارى, ەكى ەلدىڭ بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, عىلىمي ينستيتۋت باسشىلارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.
ي.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ باس عيماراتىندا وتكەن, قازاق-قىرعىز باۋىرلاستىعى مەن تۇلعالار تاعىلىمىن ارقاۋ ەتكەن جيىنعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى مودەراتور بولدى. فورۋمنىڭ بەتاشارىندا ءسوز العان پرەزيدەنت كومەكشىسى ماۋلەن اشىمباەۆ الاتاۋدىڭ قوس بوكتەرىن جايلاعان ەكى ەلدىڭ ءدىلى مەن ءدىنى ورتاق, ءتىلى دە وتە ۇقساستىعىنا توقتالدى. ۇلى ابايدىڭ «ەش قازاق قىرعىز بەن قازاقتىڭ ءبىر تۋعان ەكەنىنە تالاسپايدى» دەگەن ءسوزىن ەسكە الىپ, قىرعىزدىڭ اتاقتى اقىنى مولدا قىلىش تا «قىرعىز-قازاق – الاشتان» دەپ, ەگىز ەلدىڭ بىرلىگىن جىرلاعانىن ايتتى. تاۋەلسىزدىك العان كۇننەن باستاپ ءوزارا بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە ەكى ەلدە دە باسا ءمان بەرىلىپ كەلە جاتقانىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل ماسەلە قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ باستى نازارىندا بولدى. ناتيجەسىندە, ەكى مەملەكەت اراسىندا ماڭگىلىك دوستىق تۋرالى شارتقا قول قويىلدى. ەرتەڭ قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ قىرعىزستانعا مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلەدى. قىرعىزستاننىڭ پرەزيدەنتى سوورونباي شاريپ ۇلى جەەنبەكوۆپەن كەزدەسىپ, ەكى مەملەكەت باسشىلارى ەلدەرىمىز اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى ءارى قاراي دامىتۋ ماسەلەسىن تالقىلايدى. بۇل – ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەتىن ماڭىزدى ساپار بولادى دەپ سەنەمىز. سونىڭ بارىسىندا ءوزارا ءتيىمدى كەلىسىمدەرگە قول جەتكىزىلەدى دەپ كۇتىلۋدە. وسى رەتتە ەكىجاقتى بايلانىستاردى نىعايتۋ ىسىندە زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن اتاپ وتكەن ءجون. پرەزيدەنتتەرىمىزدىڭ كەزدەسۋىنىڭ الدىندا ءوتىپ وتىرعان بۇگىنگى فورۋم – سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇل – قازاق پەن قىرعىزدىڭ دوستىق قاتىناستارىن ودان ءارى نىعايتۋعا باعىتتالعان باسقوسۋ,– دەدى ول.
پرەزيدەنتتىڭ كومەكشىسى اتاپ وتكەندەي, ەلدەرىمىزدىڭ ساياسي, ەكونوميكالىق, قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىعى ورنىقتى دامىپ كەلەدى. ءوزارا ساۋدا-ساتتىق جىلدان-جىلعا جاندانا تۇسۋدە. قازاقستان مەن قىرعىزستان حالىقارالىق ۇيىمدار اياسىندا دا تىعىز ىقپالداستىق ورناتا ءبىلدى. جالپى, ەكى ەلدىڭ زيالىلارى مەن عالىمدارىنىڭ باسقوسۋى قازىرگى كەزەڭدە اسا قاجەت. وسىنداي فورۋمدار ورتاق قۇندىلىقتاردى – دوستىقتى, باۋىرلاستىقتى, ىنتىماقتاستىقتى دارىپتەۋدىڭ تەتىگى. زيالى قاۋىم وكىلدەرى ءجيى كەزدەسىپ تۇرسا, ءتۇرلى سالاداعى قازاق-قىرعىز ىنتىماقتاستىعى ارتا تۇسەتىنى ءسوزسىز. ال بۇل باعىتتا بىرنەشە جوبانى بىرلەسە جۇزەگە اسىرۋعا بولادى. ەڭ الدىمەن, عالىمدار مەن ماماندارعا ورتاق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن مۇمكىندىكتەر جاسالسا, عىلىمي الەۋەتىمىزدى ارتتىرۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. مادەني مۇرامىزدى, تەرەڭ تاريحىمىزدى دارىپتەيتىن دە بىرلەسكەن جوبالار قاجەت. مىسالى, قازاق پەن قىرعىزعا ورتاق تۇلعالار تۋرالى تانىمدىق كىتاپتار شىعارىپ, فيلمدەر تۇسىرگەن ءجون.
قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ IV فورۋمى اياسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى شىعارعان ءۇش بىردەي تولىمدى دۇنيەنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. اتاپ ايتساق, قازاق تىلىنە العاش رەت تولىق اۋدارىلعان قىرعىزدىڭ «ەر ەسىم» اتتى تاريحي داستانى, ومىرقۇل كاراەۆتىڭ «چاگاتايسكي ۋلۋس. گوسۋدارستۆو حايدۋ. موگۋليستان» اتتى ەڭبەگى جانە زاينيدين قۇرمانوۆتىڭ «كىرگىزسكي فيليال پارتي «الاش»: سوزدانيە, دەياتەلنوست, سۋدبا» اتتى كىتابى جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلدى. اتالعان ەڭبەكتەردى تانىستىرعان فورۋم مودەراتورى دارحان قىدىرالى بۇل كىتاپتاردىڭ مازمۇنى وسى فورۋمنىڭ ءمانىسى مەن ماعىناسىنا ساي كەلىپ تۇرعانىن ايرىقشا اتاپ ايتتى.
ال قىرعىز رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى, شىعارمالارى قازاق تىلىنە دە تارجىمالانعان بەلگىلى قالامگەر سۇلتان راەۆ قازاقستان مەن قىرعىزستان پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋى قارساڭىنا ورايلاستىرىلعان جيىننىڭ ماڭىزى زور ەكەنىنە توقتالا كەلىپ, قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمىن ەكى ەل اراسىنداعى رۋحاني كوپىرگە تەڭەدى.
– قۇرمەتتى تۋعاندار! قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, «قازاققا – قىرعىزدان جاقىن, قىرعىزعا – قازاقتان جاقىن ەل جوق». شىڭعىس ايتماتوۆ تا قازاق پەن قىرعىز تۋرالى ء«بىر ەل, ەكى مەملەكەت» دەپ سۋرەتتەگەن. قىرعىزدارىم ءۇشىن قازاقتار وتە بيىك. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەرتەڭگى مەملەكەتتىك ساپارىن شوڭ ىقىلاسپەن كۇتىپ وتىرمىز. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى ەكونوميكالىق, مادەني, ساياسي گۋمانيتارلىق ماسەلەلەر بويىنشا شوڭ ستراتەگيالىق قۇجاتتار قابىلدانادى دەپ سەنەمىز, – دەدى سۇلتان راەۆ.
ءوز كەزەگىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زاينيدين قۇرمانوۆ قازاق پەن قىرعىز حالىقتارى تۋىسقاندىعىن جوعارى قۇندىلىق رەتىندە باعالاۋى كەرەك ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
– حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى اياسىندا ءتيىستى ۇسىنىستار جاسادىق. تۇركى رەسپۋبليكالارى مەن حالىقتارى اراسىنداعى سىرتقى ساياسي, ديپلوماتيالىق بايلانىستار زەرتتەلگەن وقۋلىقتار نەمەسە مونوگرافيا جازعان دۇرىس بولاتىنى ايتىلدى. ياعني, ەجەلگى كەزەڭنەن قازىرگى ۋاقىتقا دەيىنگى ارالىقتى قامتىعان ءجون, – دەدى زاينيدين قۇرمانوۆ. ول سونداي-اق ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى زيابەك قابىلدينوۆپەن قازاق-قىرعىز ديپلوماتيالىق قاتىناستارىنىڭ تاريحىنا ارنالعان زەرتتەۋدى قامتيتىن كىتاپ جازۋعا ۋاعدالاسقانىن دا جەتكىزدى.
وسى ورايدا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى ديپلوماتيالىق قاتىناستار تۋرالى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ۇسىنىسى تالقىلانعانىن دا ەسكە سالىپ, ورتاق جوبا رەتىندە جۇزەگە اسىرىلسا, اكادەميا تاراپى باسىپ شىعارۋعا دايىن ەكەنىن جانە مۇنداي كىتاپتار ديپلوماتيالىق اكادەميالاردا وقىتىلسا, قۇبا-قۇپ بولاتىنىن ايتتى.
ۇعا اكادەميگى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور بولات كومەكوۆ ايتقانداي, ادام بالاسىنا ۇلكەن يدەيانى ايتاتىن زيالى قاۋىم, عالىمدار. سول سەبەپتى ءوزىن-ءوزى قۇرمەتتەيتىن مەملەكەتتەردىڭ ءوز عالىمدارىنا ۇلكەن قۇرمەتپەن قاراۋى دا زاڭدىلىق. ب.كومەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, قازاق پەن قىرعىز حالىقتارىنىڭ بويىنا سىڭگەن ۇلكەن قۇندىلىقتار بار. ول – ۇلى دالا وركەنيەتىنىڭ قۇندىلىقتارى. ەكى حالىق عاسىرلار بويى تۇمسا تابيعاتپەن ۇندەسىپ, ۇيلەسىپ عۇمىر كەشتى. ەكىنشى ءبىر ەرەكشەلىك – رۋ-تايپالىق جۇيەسى. رۋ-تايپالىق جۇيە قوعامنىڭ, مەملەكەتتىڭ دىڭگەگى بولعان, الاۋىزدىققا ەمەس, بىرلىككە, بەكەمدىككە شاقىرعان. قازاق پەن قىرعىز دا بىرلىگىن ودان ءارى بەكەمدەي تۇسۋگە ءتيىس. قازاق پەن قىرعىز عالىمدارى زەرتتەپ كەلە جاتقان جانە بولاشاقتا زەرتتەۋدى جالعاستىراتىن ورتاق تاقىرىپ – دالا وركەنيەتى. دالا وركەنيەتىنىڭ ىشىندە قالا دا, مەملەكەت تە, جازۋ دا, مادەنيەت تە بار.
قىرعىز رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك مۇرات جۇماتاەۆ ءوزى باسقاراتىن اكادەميانىڭ ۇجىمى اتىنان ءتورتىنشى فورۋمعا قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتادى. ول قىرعىزستان مەن قازاقستان ۇلتتىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ اراسىندا عىلىمنىڭ بارلىق سالاسىندا تىعىز بايلانىس قالىپتاسقانىن, قازاق وقىمىستىلارى عىلىمنىڭ كەيبىر باعىتتارىندا قىرعىز مەكتەپتەرىن قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسكەنىن, ءوزى دە قىرعىز-قازاق عىلىمىنان قاتار ساباق العانىن, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان بەلگىلى قوعام قايراتكەرى ومىربەك جولداسبەكوۆتىڭ تاربيەسىن كورگەنىن ايتتى.
قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوگوركۋ كەنەشىنىڭ دەپۋتاتى قانىبەك يماناليەۆ بيىل 100 جىلدىق بەلەستى باعىندىرعان «Egemen Qazaqstan» گازەتىن قۇتتىقتادى.
– ءبىر اپتا بۇرىن قازاقستان مەن قىرعىزستانعا ورتاق ۇلكەن توي بولدى. «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىندەگى باستاپقى ساندارىندا قىرعىز ينتەلليگەنتسياسىنىڭ دا ماقالالارى جاريالانعان. ياعني, گازەتتىڭ بۇل بيىك بەلەسى ءبىز ءۇشىن دە توي. 1952 جىلى قىرعىزدىڭ ۇلى ەپوسى «ماناستىڭ» ەلدىك پەن ەرلىك جىرى ەكەنىن ايتىپ, ونى ساياسي قۋدالاۋدان قورعاپ قالعان تۇلعا مۇحتار اۋەزوۆ بولاتىن. «قاراش-قاراش» پەن «كوكسەرەكتى» ءبىز بالا كۇنىمىزدە قىرعىز شىعارماسى دەپ كەلدىك. قازاقتىڭ قالامگەرى جازسا, قىرعىزدىڭ رەجيسسەرى كينو تۇسىرسە, اكتەرلەرى ويناسا, ول قىرعىز بەن قازاقتىڭ ورتاق فيلمدەرى دەپ سانايمىن. قازاق پەن قىرعىز زيالىلارى ەكى حالىقتىڭ رۋحانياتىن, مادەنيەتىن, ءتىلىن, ونەرىن دامىتۋعا بىرلەسىپ ۇلەس قوستى, – دەگەن ول ميللياردتان استام حالقى بار ەلدەر وزدەرىنىڭ ۇلتتىق مادەنيەتىن, قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋعا جانتالاسىپ جاتقانىن, ءبىزدىڭ ەلدەرىمىز دە ءوزىنىڭ ءتىلىن, ءدىلىن, ۇلتتىق مادەنيەتىن, ورتاق قۇندىلىقتارىن ساقتاپ قالۋعا بىرىگىپ ەڭبەكتەنۋى كەرەكتىگىن ايتتى.
فورۋم سوڭىندا قازاقتىڭ سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى دارىندى ازاماتى, ايتىسكەر اقىن, قارىمدى قالامگەر, اتاقتى ماناسشى, قىرعىز-قازاققا تەڭ تانىمال تۇلعا بايانعالي ءالىمجانوۆ «ماناس» جىرىنا كەزەك بەردى. جيىلعان قاۋىم جىرشىنىڭ شەبەرلىگىنە ارقالانىپ, دۇركىن-دۇركىن قول سوقتى.
بىشكەك تورىندە, ي.اراباەۆ اتىنداعى قىرعىز مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە وتكەن قازاق-قىرعىز زيالىلارىنىڭ فورۋمى وسىمەن ءتورتىنشى مارتە ۇيىمداستىرىلعانىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. بۇعان دەيىن حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى العاشقى فورۋمدى نۇر-سۇلتان قالاسىندا وتكىزۋگە مۇرىندىق بولىپ, وندا زيالى قاۋىم وكىلدەرى تاريحي, مادەني, رۋحاني قۇندىلىقتارىمىز تۋرالى وي بولىسكەن-ءدى. قىرعىزستاننىڭ وش قالاسىندا وتكەن ەكىنشى فورۋمدا شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ مۇراسى دارىپتەلدى. «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان قالامگەردىڭ شىعارمالارى قازاق ادەبيەتىنىڭ دە قۇندى قازىناسىنا اينالدى. تالدىقورعاندا ۇيىمداستىرىلعان ءىىى فورۋم «ماناس» جىرىنا ارنالدى. قىرعىز حالقىنىڭ عانا ەمەس, تۇتاس تۇركى الەمىنىڭ ماقتانىشى سانالاتىن تۋىندىنى دۇنيە جۇزىنە تانىتۋعا قازاق زيالىلارىنىڭ زور ۇلەس قوسقانى بەلگىلى. بۇل ورايدا ونى العاش رەت قاعازعا قازاقتىڭ ايگىلى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆ تۇسىرگەنىن, داستاننىڭ ساقتالۋىنا جانە ناسيحاتتالۋىنا مۇحتار اۋەزوۆ كوپ ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ءتورتىنشى فورۋم الاتاۋدىڭ باۋرايىنداعى اسەم قالادا باۋىرلاس حالىقتىڭ قوناقجايلىق پەيىلىنىڭ, ىستىق ىقىلاسىنىڭ اياسىندا ءوتتى. باسقوسۋدان كەيىن فورۋم دەلەگاتتارى چون-تاش اۋىلىندا ورنالاسقان, حح عاسىردىڭ 30-جىلدارداعى رەپرەسسيا قۇرباندارىنا ارنالىپ سالىنعان «اتا-بەيت» مەموريالدىق كەشەنىنە ارنايى بارىپ, گۇل شوقتارىن قويىپ, تاعزىم ەتتى.
ارنۇر اسقار,
«Egemen Qazaqstan» – بىشكەكتەن