كۇرىش سۇرىپتارى سۇيىلىپ بارادى

«مارجاننان» نەگە ءمان كەتتى؟

ساپا دەگەندە ءبىز ەڭ الدىمەن وبلىس ديقاندارى وتىز جىلعا جۋىق ەگىپ كەلە جاتقان كۇرىشتىڭ «مارجان» سۇرپىن ايتپاي كەتە المايمىز. كۇنى كەشەگە دەيىن بۇل وبلىستاعى بارلىق كۇرىش القابىنا سەبىلدى. ءتۇسىنىڭ ەرەكشە اقتىعىنا قاراپ, حالىق ونى «اقمارجان» دەپ ايالادى. ەڭبەكتى اقتاعان جەرگىلىكتى ءونىم تالاي شارۋانى جەتىستىككە جەتكىزدى. بىراق ەكى مىڭىنشى جىلداردان باستاپ بۇل سۇرىپ پيريكۋلياريوز دەرتىنە شالدىعا باستادى. سول ۋاقىتتارى ءونىمى شالا شىققان شارۋاشىلىقتار شاش-ەتەكتەن شىعىنعا باتتى. ءۇمىتى اقتالماي, امالى قۇرىعان ديقاندار رەسەي­دەن «ليدەر», «يانتار», «نوۆا­تور», «فاۆوريت» دەگەن كۇرىش تۇر­لە­رىن اكەلە باستاعان دا وسى كەز ەدى.

– پيريكۋلياريوز – سىرتتان كەلگەن سۇرىپتاردان جۇققان وسىم­دىك اۋرۋى. نەگىزى, اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگىندە وسىم­دىك كارانتينىمەن اينالىسا­تىن مەملەكەتتىك ينسپەكتسيا بار. شەتەلدىك سۇرىپتارعا وسى قۇرى­لىمعا قاتىستى تۇقىمباقتاردا ساراپتاما جاساۋ كەرەك ەدى, – دەيدى قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عزي باس ديرەكتورىنىڭ مىن­دەتىن اتقارۋشى, بيولوگيا عىلىم­دارىنىڭ كانديداتى باقىتجان دۇيسەمبەكوۆ. – بىراق ەگىنشىلەر وعان ءمان بەرمەگەن. سونىڭ سالدارىنان جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ ساپاسىن ءتۇسىرىپ الدىق.

ەگىنشى قاۋىمنىڭ ەڭبەگىن كورسەتكىسى كەلگەن ارىپتەستەرىمىز كەيدە «قىرمان تولى قىزىل ءدان» دە­گەندى قولداناتىنى بار. بۇل ءسىرا, بيداي داقىلىن بەي­­نەلەيتىن ءسوز بولسا كەرەك. ال كۇ­­رىششىلەر ءۇشىن «قىزىل ءدان» قورقىنىشتىڭ, ەڭبەگى ەش بول­عاننىڭ بەلگىسى. كۇرىشتىك القاپتا قالىپ قويعان ماساقتان تۇسكەن ءدان كەلەر جىلى سەبىلگەن دا­قىلدان بۇرىن شىعادى. ەر­تە ماساقتانىپ, بۇرىنىراق پىسەدى. كۇرىششىلەر جاقتىرا بەر­مەي­تىن «قىزىل ءدان» دەگەنىڭىز وسى. ەشقانداي وڭدەۋدەن وت­پەگەن بۇل ءدان بۇكىل ءونىمنىڭ شى­عىم­دىلىعىن ازايتىپ, پايداسىن تومەندەتەدى. سورتتىڭ قىزىل داننەن تازالىعى 99,8 پايىزدان تومەن بولسا, ول تۇقىم ەليتا كاتەگورياسىنا ىلىكپەيدى. كەيىنگى سۇرىپتاردا دا قىزىل ءدان 0,5 پايىز­دان اسپاۋى كەرەك. ال رەسەيدەن كەلگەن كۇرىش تۇقىمدارى وسى «اۋرۋعا» ءجيى شالدىعىپ جاتا­دى. ولاردى جاڭارتۋ ءۇشىن شا­رۋاشىلىقتار كورشى مەملەكەت پايداسىنا ورتا ەسەپپەن 160-180 ملن تەڭگە جۇمسايدى. ونىڭ سىرتىندا وندىرىلگەن تۇقىمعا 3% رويالتي تولەيتىنىن تاعى قوسىڭىز.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا قاي س­ۇرىپتى دا 2-3 جىلدا ءبىر جا­ڭالاپ وتىرعان ءجون. سون­دا ونىڭ شىعىمدىلىعى مەن ونىم­دىلىگى ارتىپ, ەگىنشى شىعىنعا باتپايدى. قازىر وسى كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى سە­لەك­تسيالىق جولمەن كۇرىشتىڭ «سىر سۇلۋى», «اي-كەرىم» اتتى سۇرىپتارىن شى­عاردى. تالاي جىلعى ىزدەنىس پەن تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە پايدا بول­عان بۇل كۇرىش سۇرىپتارى قازىر سىناقتان ءوتىپ جاتىر. وڭىر­­دەگى 5 شارۋا قوجالىعى تا­جىريبە رەتىندە ەگىپ كوردى. ءونىم­نىڭ شىعىمى جاقسى, كەلەر جىلى 1500 گەكتارعا سەبەتىن تۇقىم جينالىپ تۇر. ەڭ باس­تىسى «اي-كەرىم» مەن «سىر سۇ­لۋى» جەرگىلىكتى توپىراق ەرەك­شەلىگىنە بەيىم, سىردىڭ سۋى­عىنا دا, ىستىعىنا دا شىدايدى, تۇزدىلىققا ءتوزىمدى. تاعى ءبىر ءتيىمدى تۇسى, «سىر سۇلۋى» رەسەيلىك سۇرىپتاردان 10-15 كۇن ەرتە پىسەدى. بۇل دا ەگىنشىلەر ەسكەرەر ەرەكشەلىك. قازىر كليماتتاعى وزگەرىستەن وڭىردە كوكتەم كەش شىعىپ, كۇز ەرتە تۇسەتىن بولىپ ءجۇر. سونىڭ سالدارىنان بىل­تىر سولتۇستىك اۋدانداردا سىرتتان كەلگەن كۇرىشتىڭ ءبىراز بولىگى پىسپەي قالدى. ونىڭ ۇستىنە سىرداريا دەڭگەيى جىل سايىن تومەندەپ كەلە جاتقان قازىرگىدەي ۋاقىتتا سۋدى ۇنەمدى پايدالانۋ ءۇشىن دە «سىر سۇلۋى» مەن «اي-كەرىم» تاپتىرمايتىن تۇقىم.

باعاسى قىمبات, بەينەتى كوپ

قازىر جەكەلەگەن شارۋا­شى­­لىقتار بولماسا, كوپ سەرىك­تەستىكتىڭ تەحنيكالىق مۇمكىندىگى تاپ­شى. كوكتەمگى ەگىس پەن كۇز­گى ەگىن ناۋقاندارى كەزىندە ءبىرا­زى تەحنيكانى جالعا الادى. قىر­مانعا تۇسكەن ءداندى تازالاۋ دا بەينەتى بەلدەن كەلەتىن شارۋا. ول دا ءالى كۇنگە دەيىن كوبىنە قولمەن اتقارىلادى. وسىدان كەلىپ بازار سورەسىنە تۇسەتىن كۇرىشتىڭ باعاسى قىمباتتاپ شىعا كەلەدى.

– جىلدان-جىلعا بايقالىپ كەلە جاتقان سۋ تاپشىلىعى ءبىز­دىڭ الدىمىزعا ەگىستىك القاپ­تار­دى ءارتاراپتاندىرۋ, كۇرىش القاپتارىنىڭ كولەمىن ازايتۋ, سۋدى مەيلىنشە از قاجەت ەتەتىن داقىل تۇرلەرىن ەگۋ سە­كىلدى مىن­دەتتەردى قويىپ وتىر. وسىنداي كەزدە ديقاندار بىز­دەن كومەك كۇتەدى, – دەيدى با­قىت­جان دۇيسەمبەكوۆ. – بىراق ولارعا جول كورسەتۋگە ءتيىستى ءبىزدىڭ ماتەريالدىق-تەح­ني­كا­لىق بازامىز تالاپقا ساي ەمەس. زەرتحانامىزدا وتكەن عاسىردىڭ 80-90 جىلدارىنداعى جاب­دىقتار ءالى تۇر. باسقا دا تەحنيكالارىمىزدىڭ توزىعى جەتكەن. وسىدان دا عىلىمي جاڭالىعىمىزدى جاپپاي ون­دىرىسكە ەنگىزە الماي وتىرمىز.

ينستيتۋت اۋىل شارۋاشى­لىعى مينيستر­لىگىنىڭ 2018-2019 جىلدارعا ارنالعان كونكۋرسىنان 9 ملن تەڭگەلىك 4 جوبانى ۇتىپ العان. وسى از عانا قار­جىعا شەتەلدىك سۇرىپتاردى ەكو­­لوگيالىق سىناقتان وتكى­زۋ, ەگىستى ءارتاراپ­تاندىرۋ با­عىتىنداعى جوبالار بويىنشا زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ كەلەدى. ءبىراز جىلدان بەرى ەگىستىك دا­قىلدارىنىڭ سەلەكتسياسى بو­يىن­شا زەرتتەۋ جۇمىستارىن قارجىلاندىرۋ توقتاپ تۇر. سوعان قاراماستان ينستيتۋت بۇل سالاداعى عالىمدارعا از قار­جىدان جىرىپ بەرىپ, جۇمىس ىستەۋىنە قولدان كەلگەنشە جاعداي جاساپ وتىر. سونىڭ وزىندە 3 عىلىم دوكتورى جۇمىستان شى­عىپ كەتتى. ال ولار­دىڭ ورنىن تولتىراتىن جاستار جاعى جا­لاقىنىڭ ازدىعىنان عىلىمي-زەرتتەۋ سالاسىنا اتتاپ باسقىسى كەلمەيدى.

– بىزبەن كورشىلەس رە­سەي­دە كۇرىش ءوندىرىسى تۋ­رالى ارنايى باعدارلاما قا­بىلدانعان. سالاداعى بار ماسەلە سول باع­دارلاما اياسىندا شەشىلەدى. ال بىزدە جالعىز عزي اۋپىرىمدەپ كۇن كەشىپ وتىر. وسىعان قاراماستان جاڭا سورتتار شىعارىپ جاتىرمىز. بىراق ونى وندىرىسكە جاپپاي ەنگىزۋگە قارجىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى كە­دەرگى بولىپ وتىر. تىم بولماسا, وسى سالاداعى عالىمدار بازالىق لاۋازىمدىق ايلىق الاتىنداي جاعداي جاساساق, ءبىر ۋايىمىمىز كەم بولار ەدى, – دەيدى ينستيتۋت ديرەكتورى.

وسى جىلى جەرگىلىكتى بيۋد­جەتتىك باعدار­لاما نەگىزىندە ينس­تيتۋتتىڭ 7 جوباسى جەڭىم­پاز اتانىپ, ول قارجى جاڭا سورت­تاردى وندىرىس­كە ەنگىزۋ جا­نە يننوۆاتسيالىق ادىسپەن ءارتا­راپ­تاندىرۋ داقىلدارىن ەگۋگە جۇمسالدى. جاڭا­قورعان مەن شيەلى اۋداندارىنداعى سۋارىلمايتىن جەرگە بيداي مەن ماقسارى ەگىلىپ, كۇننىڭ ەرەكشە ىستىقتىعىنا قاراماستان ءونىم بىتىك شىقتى. العاش رەت 20 گەكتار جەرگە ەگىلگەن مايبۇرشاقتىڭ ءار گەكتارىنان ورتا­شا ەسەپپەن 25 تسەنتنەردەن ءونىم الىنىپ, قار­ماقشى اۋدانىنداعى «تۇرماعامبەت» شارۋا قوجالىعى كەلەسى جىلى اۋىسپالى كۇرىش ەگىس­­­تىگىندە 400-500 گەكتار يگەرۋدى جوسپارلاپ وتىر.

ايماققا اگروپارك كەرەك

ينستيتۋت عالىمدارىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن جوباسى «ۇلتتىق اگرار­لىق عىلىمي-ءبىلىم بە­رۋ ورتالىعى» ارقىلى ۇكىمەتكە ۇسى­نىلىپ جا­تىر. اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى ماقۇلداپ, باسقا دا ءتيىستى ورىندار كەلىسىمىن الۋعا جىبەرىلگەن وسى 1 ملرد 200 ملن تەڭگەلىك جو­بانىڭ جولى بولىپ كەتسە, سالاداعى ءبىراز ماسەلە شەشىمىن تابار ەدى. وسى جوبا شەڭبە­رىن­دە تۇقىم زاۋىتى مەن تۇقىم شارۋا­شى­­لىعىن جۇرگىزۋگە ارنالعان تەحنيكالار الىنباق.

سوڭعى جىلدارى وبلىستا اگروكارتا جاسالدى. ونىڭ اياسىندا سالاداعى قوردالانىپ قالعان پروبلەمانى شەشۋدىڭ امالدارى قاراس­تىرىلىپ جاتىر. ەندىگى كەرەگى – اگروتەح­نولوگيالىق پارك قۇرۋ.

جالپى, كۇرىش شارۋاشى­لىعىندا شى­­عىن­نىڭ كوپ بولىگى تىڭايتقىشتارعا جۇم­سالادى. بىراق ونى دا جەر سىڭىرە الاتىنداي مولشەرمەن بەرگەن ءجون. ول ءۇشىن اگروحيمكارتا جاسالۋى كەرەك. مىسالى, قازىر وبلىستاعى ەگىس القاپتارىندا فوسفور مەن كالي تىڭايتقىشتارىنىڭ قالدىعى توننالاپ جاتىر. نەشە جىلدان بەرى جينالىپ قالعان قالدىقتار ءونىم شىعىمىنا اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. وسى كۇنى ديقاندار 1 گەكتار جەرگە 300 كيلو تۇقىم سەۋىپ, سونىڭ 30 پايىزى كوكتەسە, ۇلكەن جەتىستىك ساناپ ءجۇر. ال عالىمدار وسى شىعىندى ەسەلەي ازايتىپ, كوپ ءونىم الۋدىڭ جولىن ەگىنشىلەرگە جەتكىزە الماي وتىر. ەگەر جاڭاعى جوبا جۇزە­گە اسىپ جاتسا, «قاراۋىلتوبە» تاجىريبە شارۋا­شى­لىعىنىڭ بازا­سىندا اگروپارك قۇرىپ, كۇرىش ينس­تيتۋتىنىڭ كورسەتىلىم الا­ڭىن قۇرۋ جوس­پاردا بار.

– قازىر جاعدايى بار شارۋا­شىلىقتار ماماندارىن شەتەلگە جىبەرىپ وقىتىپ جاتىر. ارينە ولار تەگىن وقىتپايدى. دەمەك, جىل سايىن ميلليونداعان قارجىنى امالسىزدان شەتەلگە اسىرىپ وتىرمىز. بۇل ءبىزدىڭ دە قولدان كەلەر ەدى, بىراق وعان بازا جوق. كۇرىش ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىندە اگروپارك قۇرىلىپ جاتسا, سونىڭ اينالاسىندا مامانداردى قاي­تا دايارلاۋ ورتالىعىن اشۋعا ابدەن بولار ەدى. ءتىپتى, ونىڭ عيماراتى دا دايىن, – دەيدى باقىتجان الىشەر ۇلى.

عالىمداردىڭ پىكىرىنشە, اگروپارك جىل ون ەكى اي جۇمىس ىس­تەيتىن تاجىريبە الاڭ­دا­رىن اشىپ, كۇرىشتەن باسقا دا داقىل تۇر­لەرىنە ارنالعان جىلىجايلار سالۋعا نەگىز قالايدى. وسى باستاما جۇزەگە اسقاندا عانا وتان­دىق سۇرىپتاردىڭ ساپاسى ارتىپ, سىرتقا ەكسپورتتالاتىن جەر­گىلىكتى ونىمدەرگە ءورىس اشىلا تۇسپەك.

قىزىلوردا