ءسوزى دە, ءىزى دە قالعان قالامگەر

وتىز جىلدا بايتۇرسىن اعا قازاق جۋرناليستيكاسىنا قاي جاعىنان بولسىن ۇلەس قوستى. الدىمەن ونىڭ ءوزى دە جۋرناليستيكانىڭ قازانىندا قاينادى. ول دا ۇستاز كوردى, الدىنداعى ىرىلەردەن ۇيرەندى, ونى ءوزى ۇشتاي ءبىلدى. ول ۋنيۆەرسيتەتتى بىتىرگەن سوڭ, جۋرناليستىك جولىن الدىمەن «ورتالىق قازاقستان» گازەتىندە باستادى. ەكى جارىم جىلدان سوڭ, «لەنينشىل جاستىڭ» قوستاناي وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى بولىپ اۋىستى دا, 1972 جىلى «سوتسياليستىك قازاقستاننىڭ» قوستاناي وبلىسىنداعى مەنشىكتى تىلشىسىنە جاريالاعان بايقاۋ­دان سۇرىنبەي ءوتتى. «قوستانايعا كوشىپ كەلگەندە مۇنداعى وبلىستىق گازەتتە كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ, ءسادىل كادەەۆ, اڭساعان اتىمتاەۆ, قويشىعارا سالعا­رين (رەسپۋبليكالىق راديونىڭ مەنشىكتى ءتىلشىسى) سياقتى مىقتى جۋرناليستەر قىزمەت ىستەيدى ەكەن. تاعدىر وسىنداي اسا تالانتتى جۋرناليستەرمەن جولىقتىردى, ءدام-تۇزداس قىلدى. قيماس دوستارعا اينالدىق», دەگەن ەكەن كەزىندە جەرگىلىكتى گازەت تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا.

قانداي قالامگەر بولسىن, ول الدىمەن ءوزى ءومىر سۇرگەن قوعامنىڭ سۋرەتشىسى ەكەنى انىق. بايتۇرسىن اعامىز ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىن العانعا دەيىن ءسوتسياليزمنىڭ كۇندەلىكتى تىرشىلىگىن, جاقسىسىن, جامانىن سول قو­عام تۇرعىسىنان جازىپ وتىردى. جان­سۇلتان دەمەەۆ, امانگەلدى يساقوۆ, كامشات دونەنباەۆا جانە باسقا دا ەڭبەك ادامدارى جونىندە گازەتتە قۇلاش-قۇلاش وچەركتەرى شىعىپ جاتتى. قوستانايدىڭ كەنىن, استىعىن, قايناعان ەڭبەگىن «سوتسياليستىك قازاقستان» گازە­تى­نىڭ بە­تىن­دە جارقىراتىپ كورسەتۋ­دەن تانعان جوق. بىراق سول 70-80 جىل­دار­دىڭ وزىندە بايتۇرسىن اعانىڭ جان دۇنيەسى مەن قالامى كەرەعارلىقتى باستان كەشىپ, قينالعانداي كورىنەدى ماعان. كۇندەلىكتى جۋرناليستىك كاسىپپەن ۋاقىتتىڭ شىلبىرىنا ورالىپ جۇرسە دە, جان دۇنيەسى ەسىمدەرى ق ۇلىپتىڭ استىندا جاتقان الاش ارداقتىلارىن اڭساعانداي. 80-ءشى جىلدارى بىردە احمەت, مىرجاقىپ, ماعجان تۋرالى اڭگىمە ايتىپ وتىردى. ماعجاننان:«ارقادا بۋرابايعا جەر جەتپەيدى, باسقا جەر ويدى ونداي تەربەتپەيدى. بۋرابايدىڭ كولى مەن كوكشەتاۋدى, كورمەسەڭ, كوكىرەكتەن شەر كەتپەيدى. قياسىمەن بۇلت قۇشقان وقجەتپەستەي, باسقا تاۋ ويدى اسپانعا ورلەتپەيدى. ارقادا بۋرابايعا جەر جەتپەسە, الاشتا كەنەكەمە ەر جەتپەيدى» دەگەن جولداردى جاتقا ايتىپ جىبەردى. «احاڭ» دەپ باستاپ, ءبىراز اڭگىمەلەر ايتتى. ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان ەندى كەلگەن ءبىز سەكىلدى جاستار ءۇشىن وتە توسىن اڭگىمە ەدى بۇل. ول ءوز اڭگىمەسىنەن ءوزى قاناعات الىپ وتىرعانداي, تامسانىپ قويادى. كوپ جىل وتپەي-اق, ادىلەتسىز قوعامنىڭ قۇربانى بولعان حالقىمىز پەرزەنتتەرىنىڭ ەسىمى جارىق دۇنيەگە شىقتى, اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلدى. اسىرەسە ەلىمىز تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, شاكارىم, جۇسىپبەك ايماۋىتوۆتىڭ اقتالۋى ۇلتىمىزدىڭ باسىلعان رۋحىن اسپانداتتى. بايتۇرسىن ءىلياس قايتا ورالعان الاش ارداقتىلارى, ەسىكتەن قاراپ قالعان انا ءتىلىمىز, سالت ءداستۇرىمىز, ولاردىڭ جاڭعىرۋى تۋرالى شابىتتانا جازدى. ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى بولعان ۇلتجاندى ازامات زۇلقارناي الدامجاردىڭ قولداۋىمەن 1996 جىلى احاڭنىڭ تۋعان جەرى تورعاي وڭىرىنە, كىندىك قانى تامعان اقكولگە «اق جول» عىلىمي-تانىمدىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىردى. وسى ساپاردىڭ نەگىزىندە «التىن بەسىك» اتتى كىتاپ جازدى. بۇل كىتاپ قولىنا تيگەن وقىرمان ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىنوۆقا جاقىنداي, ونى بىلە تۇسكەندەي, تورعايدىڭ تاريحىن كوكىرەگىنە ساقتاپ جەتكىزگەن ەلدىڭ اۋليە اقساقالدارىنىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, اق شاڭىنا اۋناپ قايتقانداي اسەرگە بولەنەتىنى حاق. بايتۇرسىن اعا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زۇلقارناي الدامجارمەن قوسىلىپ, وسى ەكسپەديتسيانىڭ تەزىرەك جولعا شىعۋىن بەكەر قالاعان جوق. ول كەزدە احاڭنىڭ كوزىن كورگەن, ونىڭ تۋعان, وسكەن ورتاسىن جاقسى بىلەتىن قاريالار بار ەدى, بىراق ء«پىسىپ» تە وتىر ەدى. ءجۋرناليستىڭ بار ولجاسى وسى احمەتتىڭ كوزىن كورگەن, تابيعي بولمىسىمەن احمەت ءومىر سۇرگەن زاماننىڭ سۋرەتىن «سالىپ بەرەتىن» اقساقالدار بولاتىن. باكەڭ سولارعا جەتكەنشە اسىقتى. احمەت 1927 جىلى قالي دەگەن اعاسىنىڭ جىلىنا ءبادريسافانى ەرتىپ كەلگەندە ولاردى ءجاسوسپىرىم شاعىندا كورگەن اۋبەك اتامىز ايتقان اڭگىمەلەردىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟! احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ ومىرىنە, تۋعان ورتاسىنا قاتىستى التىنعا پارا-پار دەرەك­تەر­دىڭ كوبىن وسى اۋىلداعى كوكىرەگى التىن ساندىق, قۇيماقۇلاقتار بەرىپ كەتتى. احمەتتانۋداعى تانىمدىق, مۇمكىن عى­لىم ءۇشىن دە ماڭىزى تومەندەمەيتىن ەل اۋزىنداعى دەرەكتەردى جەتكىزگەن كىتاپتىڭ بىرەگەيى «التىن بەسىك» دەسەك, ەشقانداي ەرسىلىگى جوق. سۋسامىر اۋرۋىنان زارداپ شەگەتىن بايتۇرسىن اعاعا وسى ەكسپەديتسيا وڭايعا ءتۇسىپ پە؟ تورعايدىڭ ىستىق كۇنىندە جانە جولدىڭ الىس, شوقىراقتاعان ناشارلىعىنا قاراماي تورعاي وڭىرىندەگى اۋىلداردى بىرنەشە كۇن ارالادى. جەزقازعان وبلىسىمەن شەكارالاسىپ جاتقان سوناۋ تۇكپىردەگى شۇقىركول اۋىلىنا توقسانعا تاياپ وتىرعان اۋبەك قاريانى ىزدەپ كەلگەندەگى جول ازابىن اقكول اۋىلىنىڭ اكىمى راقىمجاننىڭ سوزىنەن بايقاۋعا دا بولادى. «بىلگەنىڭنىڭ ءبارىن ايت. بۇل بالالار احاڭ ءۇشىن الىستان – سوناۋ قوستانايدان كەلدى. ات ارىتىپ وسىنشا جەردەن ەرىككەننەن كەلىپ پە؟ ءومىرى بولماعان جاۋىن جاۋدى بۇل وڭىرگە. ون بەس شاقىرىم جاياۋلاپ, باتپاق-سۋ كەشىپ, كولىكتەرىن جولعا تاستاپ, ازەر جەتىپ وتىر», دەپ راقىمجان قارياعا ءتۇسىن­دىرىپ جاتىر» دەپ اڭگىمەلەيدى «التىن بەسىكتىڭ» اۆتورى بايتۇرسىننىڭ ءوزى. بايتۇرسىن اعانىڭ زەرتتەۋشىلىك ەڭبەگىنەن تۋعان بۇل كىتاپتى بولاشاقتا احمەتتى زەرتتەۋشىلەر دە, احاڭدى بىلە تۇسكىسى كەلگەن وقىرماندار دا, جاستار دا اتتاپ كەتە المايتىنى ايقىن. تۋعان جەرىن, احمەتتى پىرىندەي قادىرلەگەن قالامگەردىڭ ارتىنا قالدىرعان ءبىر ءىزى وسى بولار.

جۋرناليست بايتۇرسىن اعا ۇلت زيالى­لارىنىڭ تاعىلىمدىق تاريحىن ۇنا­تىپ, جازاتىن ەدى. سولاردىڭ ءبىرى حالقىمىزدىڭ العاشقى كاسىبي دارىگەرى, ىبىراي ءالتىنساريندى ەمدەگەن, قاسىندا بولعان مۇحامەتجان قاراباەۆ تۋرالى جازىپ قانا قويعان جوق, مەڭدىعارا اۋدانىنداعى ۆۆەدەن ەلدى مەكەنىنىڭ سىرتىندا ەگىستىككە ايدالىپ كەتەيىن دەپ تۇرعان ونىڭ بەيىتى جاتقان قورىمدى دا شىرىلداپ ءجۇرىپ ساقتاپ قالعان ەدى جانە سول جەردە قايىپ حاننىڭ ۇرپاقتارىنان شىققان التى سۇلتاننىڭ سۇيەگى جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا بالا ىبىرايدى ورىنبوردا اشىلعان ءبىرىنشى قىرعىز مەكتەبىنە وقۋعا جىبەرۋگە سەبەپ بولعان احمەت ءجانتورين سۇلتان دا بار.

بايتۇرسىن ءىلياستىڭ شىققان ورتاسى دا, وسكەن ورتاسى دا مىقتى بولدى. ول قازاققا تاۋ تۇلعالار بەرگەن جەردە تۋىپ-ءوستى. ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ءوزى اشقان, تورعايدىڭ تالاي تالانتتارى تۇلەپ ۇشقان مەكتەپتە ءبىلىم الدى. ال ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق ادەبيەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرى ءابىش كەكىلباەۆپەن, ورازبەك سارسەنباەۆپەن جانە وتە­جان نۇرعاليەۆپەن بىرگە وقىدى. جۋر­نا­ليستيكادا جانكەشتى بەينەتقوردىڭ ءبىرى بولسا دا, بايتۇرسىن ءىلياس پوەزيا­نى بوتەنسىگەن ەمەس. جاس كەزىندە بىرنەشە پوەمالاردىڭ دا اۆتورى اتاندى. «اقىن­دىق, مەنىڭشە, جاسقا قارامايدى. ولەڭدى مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە جازا باستادىم. ستۋدەنت كەزىمدە دە كوپ جازدىم. ولەڭدەرىم «لەنينشىل جاس» جانە باسقا گازەتتەردە دە جارىق كورىپ تۇردى. بىراق كەيىنىرەك جۋرناليستىككە ءبىرجولا دەن قويىپ, ولەڭنەن قول ۇزىڭكىرەپ قالدىم» دەپتى ءبىر سۇحباتىندا.

– باكەڭ پوەزياعا عاشىق ادام ەدى. بىراق ولەڭدى جازعاننان كەيىن ۇزبەۋ كەرەك. مىقتى ورتانىڭ ىقپالى دا شىعار, كوپ وقيتىن, كوپ بىلەتىن ءبىلىمدار ەدى. ونىڭ جانى اقىن ەدى عوي. بىردە ەكەۋمىز پەشتىڭ الدىندا وتىردىق, ول كىسى وتتان كوزىن المايدى. «سەرىكباي, وتقا قاراپ وتىرعان قانداي عاجاپ, ءا؟» دەدى. مەن سەلك ەتە قالدىم, ونىڭ وتتان قانشا وي تارقاتىپ وتىرعانىن بايقاماپپىن. كەيىن مەن وسى ءبىر ساتتەن تۋعان ويدى اعاما ارناپ, «وت الدىندا» دەگەن ولەڭ جازدىم, – دەيدى اقىن سەرىكباي وسپان ۇلى.

بايتۇرسىن ءىلياستىڭ ۇستازدىق ەڭبەگى دە ءبىر توبە. ول ا.بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە اشىلعان جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىندە بولاشاق قالامگەرلەردى تاربيەلەدى.وسىندا «جاس وركەن» جاستارعا ارنالعان ادەبي-تانىمدىق جۋرنالىن شىعاردى. ول جۋرناليست بولعىسى كەلەتىن ستۋدەنت­تەر­دىڭ ناعىز لابوراتورياسىنا اينالدى. جاستاردىڭ جازعانىن مۇقيات وقيتىن, قامقورلىعى ءوز الدىنا. نەگىزى وزگەنىڭ شىعارماسىنان جىلتىراعان ءتاۋىر وي, ادەمى ءسوز ىزدەۋ قالامگەر بويىنداعى ادامگەرشىلىككە سۋارىلعان قاسيەت بولاتىن. بايتۇرسىن ءىلياستىڭ الدىنان ءبىلىم العان جاستار قازىر وبلىستىق, رەسپۋبليكالىق بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا قىزمەت ىستەپ ءجۇر, تانىمال جۋرناليستەر بولىپ قالىپتاستى.

جاقىندا عانا ا.بايتۇرسىنوۆ اتىن­داعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋني­ۆەر­سي­تەتىندە «ەگەمەننىڭ» وقىرماندارى, زيالى قاۋىم وكىلدەرى, وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر بايتۇرسىن ءىلياستىڭ تۋعانىنا 80 جىل تولۋىنا وراي, ەسكە الۋ كەشىن وتكىزدى. بايتۇرسىننىڭ شىعار­ما­شىلىعى, كىسىلى مەن كىشىلىگى تۋرالى ساعىنىشقا تولى اڭگىمە شەرتىلدى.

بايتۇرسىن ءىلياس 2003 جىلى قارا­شا­نىڭ قارا سۋىعىندا كەلمەس ساپارعا اتتاندى. كەمەڭگەر قالامگەر ءابىش كەكىلباەۆ ارداقتى دوسى تۋرالى كوڭىل ايتۋىندا: «كوكىرەگىنەن كوگەرشىن ۇشىرعان ارمانشىل اقىن ەدى. اقيقات پەن ادىلەت ءسوزىن سويلەگەن ادال ازامات ەدى. كوكەيكەستىنى ايتقان قايراتتى قالامگەر ەدى. قارشاداي بويىنا اسقار تاۋداي قاسيەت سىيعىزعان ابزال ادام ەدى. جەر بەتىندە بىزبەن بىرگە ءومىر سۇرگەنىنە, ارتىنا ءسوز, شاڭىراعىنا كوز قالدىرىپ ۇلگەرگەنىنە شۇكىرشىلىك ەتەمىز», دەگەن ەكەن. بۇعان ەشكىمنىڭ قوسىپ-الارى بولا قويماس.

قوستاناي