بىلتىر ەلىمىزدە قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردىڭ كولەمى 4,3 ملن توننادان استى. ونىڭ 11,2%-ىن نەمەسە 481,6 مىڭ تونناسىن پلاستيك قالدىقتارى قۇراعان. «روپ وپەراتورى» سەرىكتەستىگىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, 2016 جىلى پلاستيكالىق قاپتامانىڭ ۇلەسى 283 387 تونناعا جەتىپ, قايتا وڭدەلگەن قالدىقتىڭ كورسەتكىشى نەبارى 6 066 توننا شاماسىندا بولدى. 2017 جىلى بۇل يندەكس 8 994 توننا دەڭگەيىندە بايقالعان ەدى.
قايتا وڭدەۋ كورسەتكىشى تومەن
بۇۇ-دىڭ UNEP قورشاعان ورتانى قورعاۋ باعدارلاماسىنىڭ بايانداماسىندا ادامزات تاريحىندا 9 ملرد پلاستيك قالدىعى جينالىپ, سونىڭ تەك 9%-ى عانا وڭدەلگەنى تۋرالى ايتىلادى. بۇل رەتتە پلاستيكالىق ءونىم تۇرلەرىنىڭ كولەمى ۋاقىت جىلجىعان سايىن ءوسىپ بارا جاتقانىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. ماسەلەن, جىلدا الەم بويىنشا 500 ملرد پلاستيكالىق پاكەت قولدانىلىپ, ءار مينۋت سايىن 1 ملن-عا دەيىن پلاستيكالىق شولمەك ساتىپ الىناتىنى ۇيىمنىڭ ەسەبىندە كورسەتىلگەن. بۇعان 17 ملن باررەل نەمەسە 2,7 ملرد ليتر مۇناي جۇمسالاتىن كورىنەدى. ەندى بۇل كورسەتكىشكە قاراپ, تابيعي رەسۋرس پەن قورشاعان ورتاعا كەلگەن شىعىندى باعامداي بەرىڭىز. 2018 جىلى قازاقستاندا 9 مىڭ تونناعا جۋىق پلاستيك قالدىعى قايتا وڭدەلدى. بۇل شامامەن – 3%. دەمەك, تۇرمىستىق قالدىقتىڭ وسى ءتۇرىن وڭدەۋ باعىتى ەلىمىزدە كەنجە قالعانىن بايقاۋعا بولادى. مۇنداي ستاتيستيكالىق مالىمەت باس شاھاردا وتكەن قازاقستانداعى پلاستيك قالدىقتارىن وڭدەۋ ماسەلەسىنە ارنالعان دوڭگەلەك ۇستەلدە ايتىلدى. «تۇراقتى دامۋعا جاردەمدەسۋ» ورتالىعىنىڭ جوبالار جونىندەگى مەنەدجەرى يۋليا دۋشكينا بۇل ماسەلە بۇرىننان بەلگىلى ەكەنىن جانە جاھاندىق كولەمدەگى پروبلەماعا اينالىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
– وسى ماسەلەنىڭ زاردابىن جويۋ ماقساتىندا ءتۇرلى ءىس-ارەكەت جاسالىپ جاتىر. زاڭنامالىق دەڭگەيدە پلاستيكتى پوليگونداردا قابىلداۋعا تىيىم سالىندى. ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگى پلاستيكالىق پاكەتتەر ءۇشىن تولەمدى كەزەڭ-كەزەڭىمەن ەنگىزۋ بويىنشا جۇمىستى باستادى. وسى جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ءتيىستى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار شارۋا اتقارىلۋدا.
جاقىندا وڭىرلەرگە بارىپ, ينفراقۇرىلىمنىڭ قالاي دامىپ جاتقانىن بايقادىق. كومپانيالار بۇل سالاعا قاراجاتتارىن سالا باستادى. قۋانتارلىعى, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ولارعا قولداۋ كورسەتۋدە. «روپ وپەراتورى» جشس پلاستيك قاپتاماسىنا بايلانىستى رەتتەۋ مەحانيزمى ەنگىزىلمەگەنىنە قاراماستان, وسى باعىتتاعى باستامالاردى قولداپ وتىر. بىراق ءالى دە پروبلەمالار بار. ەڭ الدىمەن, زاڭنامالىق رەتتەۋ ءالسىز. ناقتى نورمالاردىڭ, تالاپتاردىڭ بولماۋى, ءتىپتى پلاستيك قالدىقتارىن دۇرىس پايدالانباعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جازانىڭ جوقتىعى ماسەلەنى شاتقاياقتاتىپ تۇر. سول سەكىلدى قالدىقتاردى جيناۋ مەن تاسىمالداۋدىڭ جۇيەسى جولعا قويىلماعان. وكىنىشكە قاراي, قازاقستانداعى جاعداي اۋقىمدى اۋماقتاردى قامتىپ, كۇردەلەنە تۇسۋدە, – دەدى يۋ.دۋشكينا.
ساراپشىنىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قوقىس جيناقتاۋشىلار مەن قايتا وڭدەۋشى كاسىپورىنداردىڭ ىنتىماقتاستىعى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە دامىماعان. پلاستيكالىق قالدىقتاردى سۇرىپتاۋ مەن قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىندە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى جاۋاپتى ورگاندار, اكىمدىكتەر جانە بيزنەس اراسىندا ءوزارا ءىس-قيمىل تومەن. بۇعان قوسا اتالعان ماسەلەگە حالىقتى تارتۋ مەن ىنتالاندىرۋ جاعى قاراستىرىلماعان.
قالدىقتى جيناۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ قاجەت
وسى ورايدا ادامزات پلاستيك قالدىعىنان نەلىكتەن سونشالىقتى قاۋىپتەنەدى دەگەن ساۋال تۋىندايدى؟ ويتكەنى, پلاستيكتىڭ قۇرامىندا قورشاعان ورتاعى قاۋىپتى زاتتار جەتەرلىك. ماسەلەن, ءتۇرلى پلاستيفيكاتورلار, ءتىپتى انتيپيرەن بولۋى عاجاپ ەمەس. سوعان قاراماستان پلاستيكالىق ماتەريالدار الۋان ءتۇرلى سالادا كەڭ قولدانىلىپ ءجۇر. بۇل اسىرەسە تاماق ونەركاسىبىنە قاتىستى. ادام بالاسىنان بولەك, پلاستيك جەر بەتىندەگى باسقا دا تىرشىلىك يەلەرىنە قاۋىپ توندىرۋدە. قازىر مۇحيت, تەڭىز, وزەن-كولدەردەگى ميكروپلاستيكتە ەسەپ جوق. ال بۇل ەلەمەنتتىڭ تەڭىز جانۋارلارىنىڭ ومىرىنە ايتارلىقتاي زيان كەلتىرەتىنى ءمالىم. ەكولوگتار قازاقستاندا سۋ ايدىندارىنان وزگە سۋ قۇبىرىنداعى سۋدىڭ ساپاسىنا دا نازار اۋدارۋ كەرەكتىگىن جەتكىزدى. نەگە دەسەڭىز, جاقىندا «بالقاش-الاكول» باسسەينى كەڭەسىندە, قازىرگى قۇبىرلاردىڭ دەنى پلاستيكالىق ماتەريالدان جاسالاتىندىقتان ونىڭ قۇرامىنان زياندى بولشەكتەردىڭ تابىلۋ ىقتيمالدىعى باسىم ەكەنى ايتىلدى. سوندىقتان ماماندار پلاستيككە وتە مۇقيات قاراعان ءجون دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ ۇستىنە قاتتى قالدىقتىڭ وسى ءتۇرىن ءبولىپ جيناۋ ءۇردىسى ءالى دە قالىپتاسپاعان. بۇل بۇگىنگى احۋالدى ودان سايىن كۇردەلەندىرىپ, تيىسىنشە قالدىق وڭدەۋشى ۇيىمدارعا شيكىزات جەتىسپەي جاتىر. كۇمانسىز, پلاستيك ونىمدەر ءبىر جاعىنان ەكولوگيالىق پروبلەماعا اكەلۋى مۇمكىن. ايتسە دە بۇل بيزنەس ءۇشىن دە تاپتىرماس مۇمكىندىك ەكەنىن ەسكەرۋ قاجەت.
– جىل سايىن پلاستيك قالدىقتارى كوبەيىپ جاتىر. ال ونى وڭدەۋ كولەمى كەرىسىنشە از. ماماندار ايتقانداي, بىلتىر جينالعان 300 مىڭ توننا پلاستيكتىڭ تەك 3%-ى عانا وڭدەلگەن ەكەن. «جاسىل» ەكونوميكانىڭ تۇجىرىمداماسىنا سايكەس ونىڭ سانىن كوبەيتۋ كەرەك. سونداي-اق قازىر پوليەتيلەن پاكەتتىڭ ورنىنا بيوپاكەتتىڭ كولەمى بىرتىندەپ كوبەيىپ كەلەدى. پوليەتيلەن پاكەتى مەن بيوپاكەتتىڭ باعاسىن تەڭەستىرسەك, ازاماتتاردىڭ تاڭداۋى سوڭعىسىنا تۇسەدى دەگەن سەنىم بار. مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ بولسا, ەكوپاكەتتەر الداعى ۋاقىتتا تەگىن بەرىلۋى دە مۇمكىن, – دەدى قازاقستاننىڭ ەكولوگيالىق ۇيىمدار قاۋىمداستىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ەلدوس اباقانوۆ.
پلاستيكتى وڭدەۋمەن 15 كومپانيا اينالىسادى
تەرىس ديناميكانى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن «تۇراقتى دامۋعا جاردەمدەسۋ» ورتالىعى The Coca-Cola Foundation قايىرىمدىلىق قورىمەن بىرلەسىپ, «پلاستيكتى قايتا وڭدەۋگە – ء«يا!» دەپ ايت» جوباسىن قولعا الدى. وسى ارقىلى قوعام بەلسەندىلەرى پلاستيك قالدىقتارىن جيناۋ كولەمىن ۇلعايتىپ, قايتا وڭدەۋدىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋدى كوزدەۋدە. جوبا اۆتورلارىنىڭ اتالعان سالا بويىنشا جۇرگىزگەن ساراپتاماسىنىڭ ناتيجەسىندە قازاقستاندا پلاستيك قالدىقتارىن جينايتىن 69 جانە 15 وڭدەۋشى كومپانيا جۇمىس ىستەيتىنى انىقتالدى.
– بۇل جوبا ءۇش جىلعا جالعاسادى. ازىرگە قازاقستاننىڭ بارلىق ءوڭىرىن قامتي المايمىز. جوبانىڭ اياسىندا قاناتقاقتى قالالاردىڭ ءتىزىمى جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, پاۆلودار, سەمەي, وسكەمەن, الماتى, شىمكەنت جانە تاراز. بۇل شاھارلارداعى جولداردىڭ جانە ينفراقۇرىلىمنىڭ الەۋەتى زەرتتەلدى. سوعان سايكەس, ورتاق جەلى جۇمىس ىستەيتىن بولادى. جوبانىڭ ارنايى سايتى بار. وندا بارلىق اقپارات كورسەتىلگەن. مەجەلەنگەن جوسپاردى ورىنداۋ ءۇشىن الدىمىزعا 6 مىندەت قويدىق. سول بويىنشا وڭدەۋشى كاسىپورىندارمەن جۇمىس ىستەۋگە باسىمدىق بەرىلەدى. سونىمەن قاتار قازىرگى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز. قايتا وڭدەۋشى ۇيىمداردىڭ ورتاق پروبلەماسى –شيكىزاتتىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. وسى ولقىلىقتى رەتتەۋ ءۇشىن ساۋدا جەلىلەرى جانە زاڭدى تۇلعالارمەن ىنتىماقتاستىق ورناتپاق نيەتتەمىز. ەڭ باستىسى, حالىقپەن تىعىز جۇمىس ىستەپ, اقپاراتپەن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانۋدا, – دەدى يۋ.دۋشكينا.
ماماندار وزەكتى پروبلەمانى شەشۋدىڭ تاعى ءبىر جولى رەتىندە ءبىر رەتتىك ونىمدەردى پايدالانۋعا تىيىم سالۋدى, قاپتامالاردىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى, سول سەكىلدى قازاقستانداعى وندىرۋشىلەردىڭ كەڭەيتىلگەن مىندەتتەمەلەر جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە ۇسىنىس ءبىلدىردى. كوپتەگەن ەلدەر وسىنداي قادامعا بارعان ەكەن. مىسالى, بىلتىر 127 مەملەكەتتە ءبىر رەتتىك پلاستيكالىق ىدىستى قولدانۋعا تىيىم سالىنسا, 30 ەلدە پلاستيك پاكەتتەرى ءۇشىن تولەم ەنگىزىلىپ, تاعى 27 ەلدە قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرەتىن ماتەريالدى پايدالانۋ زاڭمەن شەكتەلدى.