«قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» – تۇركى حالىقتارى اراسىندا كەڭ تاراعان جانە سيۋجەتتىك فابۋلاسى ەرتە زامانداردا پايدا بولعان كونە ەپوستىق مۇرالاردىڭ ءبىرى. جىردىڭ بىرنەشە ۆەرسياسى مەن جيىرمادان اسا نۇسقاسى قازاق اراسىندا كوپ عاسىردان بەرى ايتىلىپ كەلگەنى, ونى قالىڭ كوپشىلىكتىڭ ەرەكشە ءسۇيىپ تىڭداعانى دا بەلگىلى. وعىز-قىپشاق كەزەڭىنىڭ كەمەل تۋىندىسىن جاناق, شوجە, ورىنباي, سىبانباي, بەكباۋ, ءماشھۇر-ءجۇسىپ, بەيسەنباي, ءۋايىس, ت.ب. دارىندى قازاق اقىندارى مەن جىرشى-جىراۋلار دامىتا ورىنداپ, كەيىنگە جەتكىزگەن. دەسە دە زەرتتەۋشىلەر وسىلاردىڭ اراسىنداعى ەلگە كەڭ تانىلعان ءارى ەڭ كوركەم ۇلگىلەرى الاشتىڭ ايتۋلى اقىندارى شوجە مەن جاناقتان تاراعان دەپ سانايدى.
ەپوستىڭ كونە نۇسقالارىن العاشقىدا گ.سابلۋكوۆ (1830), ع.دەربىسالين (1834), ا.فرولوۆ (1841), ش.ءۋاليحانوۆ (1856), پ.پۋتينتسەۆ (1856), ۆ.رادلوۆ (1869) حالىق اراسىنان جيناپ, حاتقا تۇسىرگەندىگى ءمالىم.
سونىمەن بىرگە ن.كوستىلەتسكي, گ.تۆەريتين, ن.پوتانين, ن.پانتۋسوۆ, ە.بارانوۆ, ر.ءابدراحمانوۆ, ت.ب. وقىعان ازاماتتار جىر ءماتىنىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ جاريالاعان. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ جەكەلەگەن نۇسقالارى قازان توڭكەرىسىنە دەيىن سان مارتە جەكە كىتاپشا تۇرىندە جارىق كوردى.
اتاقتى جاناقتىڭ نۇسقاسىنىڭ ىزىمەن سەمەيلىك بەيسەنباي اقىن جىرلاعان دەلىنەتىن تاعى ءبىر نۇسقا 1936 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ قۇراستىرۋىمەن الماتىدا جارىققا شىعارىلدى. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ەپوسى 150 جىل ۋاقىت بويى ءارتۇرلى فولكلورلىق جيناقتار مەن وقۋ قۇرالدارىندا ۇزىلمەي جاريالانىپ كەلەدى.
عاشىقتىق جىردىڭ بىرقاتار كوركەم ۇلگىسى مەن ەپوس جايىنداعى زەرتتەۋلەر توپتاماسى 2002 جىلى استانا قالاسىندا كولەمدى كىتاپ تۇرىندە باسىلىپ شىقتى. ال 2003 جىلى ماسكەۋدە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ. قىز جىبەك: كازاحسكي رومانيچەسكي ەپوس» دەگەن اتاۋمەن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كورسە, 2005 جىلى الماتىدا «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ جىرىنىڭ نۇسقالارى» اتتى باعالى باسىلىم وقىرمان قولىنا ءتيدى.
كەڭەستىك داۋىردە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرى جايىندا كوپتەگەن زەرتتەۋ ەڭبەگى جازىلدى. م.اۋەزوۆ, م.عابدۋللين, ق.جۇماليەۆ, ى.دۇيسەنباەۆ, ءا.قوڭىراتباەۆ, ر.بەردىباەۆ, س.قاسقاباسوۆ, ن.سميرنوۆا سىندى عالىمدار جىر سيۋجەتىن ءار قىرىنان قاراستىرىپ, تۇرلىشە وي-پىكىر ءبىلدىردى. دەگەنمەن, ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان «قوزى كورپەش – بايان قىز» اتتى جىر نۇسقاسى ءالى كۇنگە جەتكىلىكتى زەرتتەلە قويعان جوق.
قازاق فولكلورى عىلىمىندا «پوتانين نۇسقاسى» نەمەسە «جاناق – بەيسەنباي نۇسقاسى» دەپ اتالىپ جۇرگەن بۇل ەكى جىر قولجازباسىنىڭ ماتىندىك جاعىنان ەلەۋلى ايىرماسى جوق. پوتانين نۇسقاسىنىڭ قولجازباسى رەسەي فەدەراتسياسىنا قاراستى تومسك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قولجازبالار قورىندا ساقتالعان (№151-ءىس, 7369-7388 ب.ب.). قولجازبانى 1966 جىلى ءاوي-ءدىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى ەدىگە تۇرسىنوۆ تاپقان. اكادەميك ءا.ح.مارعۇلاننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسى قولجازبانىڭ دۋبليكاتى ومسك قالالىق مۇراعاتىنداعى ن.يا.كونشين ماتەريالىنىڭ اراسىندا ساقتالعان كورىنەدى.
بۇل نۇسقا جايىندا ى. دۇيسەنباەۆتىڭ «قازاقتىڭ ليرو-ەپوسى» اتتى زەرتتەۋ ەڭبەگىندە, م. اۋەزوۆ اتىنداعى ءاوي قىزمەتكەرلەرى شىعارعان گ.ن.پوتانين جيناعىندا جان-جاقتى ءسوز بولعان.
ءبىزدىڭ قولىمىزدا ءا.مارعۇلان ەسكەرتكەن, كەيىن ارنايى ماقالا جازعان ەكىنشى قولجازبانىڭ فوتوكوشىرمەسى دە بار. ەكى قولجازبانىڭ ءبىر ادامنىڭ قولىنان شىققانى جانە ءبىر مەزگىلدە كوشىرمە جاسالعانى ءبىلىنىپ تۇر. بىزدىڭشە, ومبىداعى قولجازبا تۇپنۇسقا بولۋى دا مۇمكىن. ويتكەنى گ.ن.ءپوتانيننىڭ تومسك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كىتاپحاناسىندا ساقتالعان №151 ءىستىڭ سىرتىنا «د» بەلگىسى سوعىلعان, ياعني بۇل ونىڭ دۋبليكات ەكەنىن بىلدىرەدى. سونداي-اق ءبىزدىڭ قولىمىزعا تيگەن ومبى قولجازباسىنىڭ 1-بەتىندە «1884 گودا, مارتا 2-گو دنيا» دەگەن مەرزىم كورسەتىلسە, تومسك كوشىرمەسىندە «21-III, 1884» دەپ كورسەتكەن. وسىعان قاراپ, اكادەميك ءا.مارعۇلان تاپقان ەپوس قولجازباسىن تۇپنۇسقا رەتىندە تانۋعا نەگىز بار. قولجازبانىڭ سوڭعى بەتىندەگى دوڭگەلەك جۇزىك ءمور دە وسى ءسوزىمىزدى قۋاتتاي تۇسەدى. وكىنىشتىسى, فوتوكوشىرمەدەن موردەگى جازۋدى وقۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان جۇزىكتىڭ يەسىن دە انىقتاۋ قيىن.
«قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» ەپوسىنىڭ بۇل نۇسقاسى العاش رەت 1972 جىلعى پوتانين جيناعىندا ءۇزىندى تۇرىندە جاريالانسا, كەيىن تولىعىراق ءماتىنى 2002 جىلى ەپوستىڭ 1500 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي شىعارىلعان عىلىمي باسىلىمعا ەنگەنى ءمالىم.
پوتانين نۇسقاسىن 1936 جىلى م.اۋەزوۆ جاريالاعان نۇسقامەن سالىستىرعاندا بۇل ەكەۋىنىڭ تۇپكى نەگىزى – ءبىر اقىننىڭ وڭدەۋىنەن, دالىرەك ايتقاندا قالامىنان قايتا تۋعان نازيرالىق ەپوس ەكەندىگى ايقىن بايقالادى. ايتسە دە, كلاسسيك-جازۋشىنىڭ گ.پوتانين ارحيۆىندە, نە بولماسا, ا.كونشين ماتەريالدارىنىڭ اراسىندا ساقتالعان وسى نۇسقانىڭ تولىق ماتىنىمەن تانىس بولماۋى ونىڭ شىنايى قورىتىندىلار جاساۋىنا بوگەسىن بولعاندىعىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. راسىندا, ەپوستىڭ پوتانين – كونشين كوشىرمەلەرى (اباي نۇسقاسى) 1884 جىلى قاعازعا تۇسكەن بولسا, ارادا 40 جىل وتكەندە م.اۋەزوۆ ءوزى «جاناق – بەيسەنباي» ۆاريانتى اتاعان ءدال وسى جىر نۇسقاسىن 1924-1925 جىلدارى سەمەي وبلىسىنىڭ تۇرعىنى ءۋايىس شوندىباي ۇلى دەگەن ءانشى-اقىننىڭ ورىنداۋىنان جازىپ العان. ءبىر ايتا كەتەرلىگى, م.اۋەزوۆ جاريالاعان «بەيسەنباي نۇسقاسىنىڭ» كولەمى مۇراعاتتان تابىلعان «اباي نۇسقاسىنان» ەداۋىر از. اتاپ ايتقاندا, قاراباي مەن سارىبايدىڭ كەزدەسۋى, ولاردىڭ ءوز جەرىنەن كەتۋ سەبەپتەرى, سارىبايدىڭ اسى, وعان كۇمبەز قويىلۋى, ەڭ اقىرىندا قوزىنىڭ قاراباي ەلىنە باسشىلىققا سايلانۋى, حالىققا دەگەن قايىرىمدىلىعى, قوزىنىڭ قوجان دەگەن دانا ساۋداگەرمەن كەزدەسۋى, بالاسى كۇلەپتى سول ارقىلى بالتالىداعى شەشەسىنە جىبەرۋى, كۇلەپتىڭ ۇيلەنۋى, ونىڭ بالتالى ەلىنە حان سايلانۋى سەكىلدى وقيعالار بەيسەنباي-ءۋايىس نۇسقاسىندا جوق. سونداي-اق قوجان مەن ايباستىڭ اياگوزگە كەلىپ, اي مەن تاڭسىققا ۇيلەنۋى, سول ەلگە ايباستىڭ بي, قوجاننىڭ مولدا بولۋى, قوزىنىڭ 35 جاسىندا ءوز اجالىنان قايتۋى, قوزى كورپەشتىڭ مازارى سالىنۋى, باياننىڭ جوقتاۋى, سوسىن زيراتقا كىرىپ, تاس بولىپ قالۋى سياقتى ەپيزودتار دا اۋەزوۆ جاريالاعان نۇسقادا ۇشىراسپايدى.
جىر ماتىندەرىندە اقىن ابايدىڭ قولتاڭباسى بارىنشا ايقىن سەزىلەدى. ءبىر عاجابى, ابايدىڭ ەپوستاعى اقىندىق ىزدەرىن زەرتتەۋشىلەردىڭ وزدەرى دە بايقاعان, بىراق نەگە ەكەنى بەلگىسىز, «جاناق نۇسقاسىن وڭدەگەن بەكباۋ, سىبانباي, بەيسەنبايلار, كەيىنىرەك ابايدىڭ بالالارى اقىلباي مەن ماعاۋيا» دەگەن بولجامعا دەن قويادى. پروفەسسور ى.دۇيسەنباەۆ جىرداعى باياننىڭ سۇلۋلىعىن:
... اپپاق كەرىك ماڭدايلى, قىلىعى ناز,
مالىڭ تۇگىل, باسىڭدى بەرسەڭ دە از.
سىرتىنان ك ۇلىمسىرەپ سويلەسە دە,
كوڭىلى قوش بولمايدى بايمەن اراز,
– دەپ سيپاتتايتىن بىرنەشە شۋماقتى كەلتىرە وتىرىپ, بىلايشا تۇيىندەيدى: «وسى جولداردىڭ وزىنەن-اق جازبا ادەبيەت ۇلگىلەرىنە وتە جاقىندىعى بىردەن-اق كوزگە تۇسپەي مە؟ ابايدىڭ «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى», ياكي «ايتتىم سالەم, قالامقاس» ىسپەتتەس بەلگىلى ليريكالىق ولەڭدەرىمەن سالىستىرىپ بايقاساڭ, كوركەمدىك تەڭەۋلەر مەن تاسىلدەرىنىڭ توركىنى ءبىر ەكەندىگى دە ايقىن سەزىلمەي مە؟ ولەڭ قۇرىلىسىنداعى ورىنداۋشى اقىننىڭ اسقان شەبەرلىگىمەن قاتار ول پسيحولوگيالىق تىڭ بەينەلەر جاساپ, كەيىپكەرلەردىڭ ىشكى دۇنيەسىن تەرەڭ اشىپ وتىرعان جوق پا؟ قىسقاسى, بۇل نۇسقا كوپ جاعدايدا جازبا ادەبيەت ۇلگىسىنە جاقىنداپ, ۇنەمى دەرلىك ونىمەن بارابار ءتۇسىپ وتىرادى». شىنىندا دا, جوعارىداعى شۋماقتىڭ مازمۇنى مەن ستيلىنە قاراپ, ونى سول تۇستا جيىرمادان جاڭا اسقان اقىلباي, بەيسەنبايلار ەمەس, قىرىقتىڭ قىرقاسىنا قادام باسقان «اباي شىعارعان-اۋ» دەگەن ويعا ەرىكسىز دەن قويار ەدىڭىز. ال ماعاۋيا ول كەزدە كامەلەت جاسىنا دا جەتپەگەن ويىن بالاسى ەدى. وسى تەكتەس سۇلۋ جار وبرازىن ابايدىڭ اتاقتى «كوزىمنىڭ قاراسى...» ولەڭىنەن دە جولىقتىرامىز:
كىسىمسىپ ءدۇرداراز,
بۇراڭداپ قىلما ناز.
مال تۇگىل, باسىمدى
جولىڭا بەرسەم دە از.
ابايدىڭ «كوزىمنىڭ قاراسى» ولەڭى ارادا سەگىز جىل ۋاقىت وتكەندە – 1891 جىلى جازىلىپتى. ەگەر بەيسەنباي, بەكباۋ, اقىلباي, ماعاۋيا, ءۋايىس اقىندار ابايدان بۇرىن, ياعني 1884 جىلدارى وسىنداي عاجاپ پوەزيا ۇلگىلەرىن, وسىنداي ءىرى ەپيكالىق پوەما, كەلىستى كەيىپكەرلەر الەمىن تۋعىزسا, ولار قالاي عانا كلاسسيك بولىپ كەتپەگەن؟!
تومەندەگى جىر تارماقتارىنان دا اباي پوەزياسىنا ءتان ءسوز قولدانىستارى, كوركەمدىك ستيل, ۇلى اقىن سومداعان كەسەك وبرازداردىڭ وزىنە حاس بەلگىلەرى ايرىقشا تانىلادى.
قاس اسىل بوي جەتىپتى, التىن كىرپىك,
شاقىرىپ قودار كەلسە ءۇيتىپ-ءبۇيتىپ.
قارا كوزىن قان باسىپ قاراعاندا,
ماڭىنا جولامايدى قودار ۇركىپ.
... اق كۇمىستەي جارقىلداپ
ونىڭ موينى,
بۇل دۇنيەنىڭ بەيىسى ءھار ويىنى.
تال شىبىقتاي بۇرالعان سۇلۋ بايان,
ىزدەۋسىز يەن قايتىپ جاتار قوينى.
«پوتانين نۇسقاسى» تۋرالى العاش پىكىر ايتۋشى – ءا.مارعۇلان بۇل قولجازبانىڭ ابايدىكى ەكەندىگىنە ءشۇبا كەلتىرمەيدى. عالىمنىڭ دەرەكتى پىكىرىنە سۇيەنسەك, «اباي بۇل جىردى 1884 جىلى جازىپ الىپ, ونى وزىنشە «قوزى كورپەش – بايان قىز» دەپ اتاپ, قادىرلى عالىم گ.ن. پوتانينگە تارتۋعا جىبەرەدى. ونىمەن بىرگە ەرتە كەزدە جازعان قىسقا پوەما «جاڭا زاكون» دەگەن جىرىن قوسا جىبەرەدى. مەكەنجايىن ورىسشا جازىپ, «سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا, چينگيزسكوي ۆولوستي, ا.ك.» دەگەن. جىردىڭ كولەمى ەكى مىڭ التى ءجۇز جول, ءسوزى سونداي اشىق, كوركەم, حالىقتىڭ جان كۇيىن جۇيرىك بىلگەن ابايدىڭ جارقىن, ساڭلاق ويىنان شىققانى ايقىن كورىنىپ تۇر». ءا.مارعۇلان ابايعا ءتان اقىندىق, سۋرەتكەرلىكتى بايقاتاتىن بىرنەشە مىسال كەلتىرەدى. ماسەلەن, زەرتتەۋشى كەلتىرگەن مىنا ءبىر شۋماق وسىنىڭ جارقىن دالەلى:
ويلاشى, سولار شىنى دوس ەمەس پە؟
وزگە دوسپىن دەگەندەر بوس ەمەس پە؟
ءبىرى ءۇشىن جاراتىپتى ءبىرىن قۇداي,
اق اشىق, اللا قوسقىر وسى ەمەس پە؟
... جارىن كورىپ جان بەرىپ
ساپ-ساۋ بايان,
ۇلگى بولعان كەيىنگى بىلگەندەرگە.
بۇل شۋماقتا ابايعا ءتان ليريزم, اقىنعا حاس قايتالاۋ, وقىرمانمەن ەتەنە, اشىق سىرلاسۋ مىنەزى كورىنىس تاپقان. ماحاببات ليريكاسىنا تەرەڭ ءمان بەرۋ, دوستىق قاسيەتتەرىن تالداي سيپاتتاۋ, ويلاۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالۋ سياقتى ستيلدىك ەرەكشەلىكتەر ابايعا دەيىنگى ءھام ونىڭ زامانىنداعى اقىنداردا بولعان ەمەس.
ى.دۇيسەنباەۆ بۇعان قارسى ءۋاج ايتادى: «بىزدىڭشە بۇلايشا كەسىپ ايتۋعا ازىرگە ەرتەرەك سياقتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ابايدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان بىردە-ءبىر قاعازدى (قولجازبانى) بىلمەيمىز. «انا ءبىر نۇسقانى, نە مىنا ءبىر تەكستى اباي جازعان» دەپ جورامالداپ جۇرگەنىمىز, شىنىندا ءدال ەمەس, تەك كوڭىلمەن جورۋ, ويمەن دولبارلاۋ. ال مۇنداي جاعدايدا ابايدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان تەكستى ءسوز ەتۋ مۇمكىن ەمەس, بوس اۋرەشىلىك. الايدا, بۇل تۋرالى اقىرعى تۇجىرىمدى شىعارمانىڭ وزىمەن تىكەلەي تانىسقاننان كەيىن ۇسىنارمىز». زەرتتەۋشى ەپوستىڭ بۇل قولجازبا نۇسقاسىن «ن.يا.كونشين ۆاريانتى» دەپ اتاۋدى ۇسىنادى.
«قوزى كورپەشتىڭ...» جاڭاشا جاڭعىرۋىنا ابايدىڭ قاتىسى بارلىعىن سول تۇستاعى بەدەلدى فولكلورتانۋشى ن.س.سميرنوۆا دا مويىندايدى. ونىڭ «بەيسەمباي ي ۋايس – سەميپالاتينسكيە اكىنى يز وكرۋجەنيا ابايا, وت كوتورىح گ.ن. پوتانين ي م.و. اۋەزوۆ پولۋچيلي نە سوۆپادايۋششيە پو سوستاۆۋ زاپيسي تەكستا, – پريچاستنى ك فورميروۆانيۋ ەتوگو پريزناكا رومانيچەسكوگو ەپوسا. نايتي ەگو يم پوموگلي اباي (ا چەرەز ابايا پۋشكين), كازاحسكايا ۋستنايا پەسەننايا ليريكا ي داستانى» دەگەن پىكىرلەرى نازار اۋدارارلىق.
ومبى مۇراعاتىنان تابىلعان ەپوس قولجازباسىنىڭ مازمۇنىمەن تۇگەل تانىسىپ, ونى اباي ولەڭدەرىمەن سالىستىرا وقىعان ادام ءبىزدىڭ پىكىرىمىزبەن دە ساناسۋى بەك مۇمكىن. البەتتە, XIX عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اتاقتى جاناقتان كەيىن «قوزى كورپەشتى...» شوجە, سىبانباي, بەيسەنباي, تۇبەك ياكي مايلىقوجانىڭ جىرلاعانىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. بولجاۋىمىزشا, اتالعان ەپوستى ابايدىڭ ورىس ميسسيونەرلەرىنىڭ سۇراۋى بويىنشا ناق ءوزى وڭدەپ, سۇلۋلاپ ءارى ءوز قولىمەن قاعازعا ءتۇسىرۋى مۇمكىن. بۇعان بىرنەشە دالەلىمىز بار. ەڭ الدىمەن, قولجازبانىڭ ءبىرىنشى بەتىندەگى «دجانگا زاكون» ولەڭىنىڭ تاقىرىبى مەن «1884 گودا, مارتا 2-گو دنيا» دەگەن ۋاقىت مەرزىمى ەرەكشە نازار اۋدارادى. ويتكەنى ولەڭنىڭ تاقىرىبى, مەرزىمى جانە شىعارمانىڭ ءماتىنى ءبىر ادامنىڭ قولىمەن كوشىرىلگەنى انىق. ال ولەڭ ءماتىنى اراب ارپىمەن (قادىم) جازىلعانىن ەسكەرسەك, قولجازبانى قاعازعا تۇسىرگەن ورىس جانە قازاق تىلدەرىن ەركىن مەڭگەرگەن قازاق ازاماتى بولعاندىعىن كورەمىز. ەندەشە, XIX عاسىردىڭ 80-جىلدارى وسى وڭىردە ورىس, قازاق تىلدەرىندە ساۋاتتى ءارى حالىق اۋىز ادەبيەتىن تەرەڭ بىلەتىن, سونداي-اق قازاق قوعامىنا زور ناۋبەت اكەلگەن «جاڭا نيزام» زاڭى تۋرالى وتە ويلى ولەڭ جازاتىنداي ابايدان باسقا اقىن بولدى ما ەكەن؟
ەكىنشى ءبىر دالەلىمىزدى ومبىدان تابىلعان «قوزى كورپەش – بايان قىز» جىرىنىڭ مازمۇنىمەن تانىسقاندا تابامىز. اسىرەسە سارىباي ولگەندە تازشانىڭ حانىمعا ايتقان جۇباتۋى مەن باياننىڭ قوزىنى جوقتاعان ولەڭى ابايدىڭ ءابدىراحمان ولگەندە جازىلعان بەلگىلى جوقتاۋ جىرلارىمەن ستيلدىك جاعىنان مەيلىنشە ۇندەسىپ, كوپ جەردە سوزبە-ءسوز قايتالانىپ كەلۋى, اقىنعا حاس تەڭەۋ, مەتافورالاردىڭ ءجيى ۇشىراسۋى – زەرتتەۋشىلەرگە وي سالارعا كەرەك.
مىسالى, ومبى نۇسقاسىنداعى:
جەر جۇزىنە جەتكىزگەن
مىرزالىق, ەرلىك, داڭقىن دا.
ءبىلۋشى ەدى وزگەشە
ءار اقىلدىڭ شارقىن دا ...
نەمەسە:
باسسىز قالعان بايعۇس ەل
كىر جۇقتى كوڭىل-كوركىڭە.
كورگەننەن سوڭ بوسارسىڭ,
نامىسىڭ قويماس ەركىڭە.
قايراتتانىپ وسى جەردەن
اقىل توقتاپ بەركىنە.
سۇيەگىڭە ءمىن بولار,
جەتپەي كەتسەڭ سەرتىڭە,
– دەيتىن جولداردى ابايدىڭ ابدىراحمانعا ارنالعان:
ءادىل, مىرزا, ەر بولىپ,
الەمگە جايعان ورنەكتى.
تاۋبەسىن ەسكە ءتۇسىرىپ,
تەنتەكتى تيىپ, جەرلەپتى ...
نەمەسە:
وشىرمەك اللا بولعان سوڭ,
بەندەنىڭ قويماس ەركىنە.
ولمەكتەن باسقا داۋا جوق,
اللانىڭ سالعان دەرتىنە.
قۇتىلماس قۇل جول تاپپاس
يەنىڭ سالعان ورتىنە..,
– ءتارىزدى جىر جولدارىمەن سالىستىرعاندا ىشكى ماعىنالىق جانە سىرتقى سيپاتى جاعىنان دا وتە ۇندەس, سارىنداستىعى انىعىراق بىلىنەدى. تەك بۇل عانا ەمەس, ابايدىڭ ء«ابدىراحمان ولگەندە وزىنە ايتقان جۇباتۋى» اتتى ولەڭىندە ءابىشتى, وسپاندى, قۇنانبايدى سيپاتتايتىن سوزدەرى مەن قوزى كورپەشتى ۇلىقتايتىن باياننىڭ مونولوگىندا كۇشتى جاقىندىق بار.
ابايداعى:
كاركيدەن, پىلدەي قۋاتتى,
تاعى ارىستان جۇرەكتى,
اپلاتون, سوكرات اقىلدى,
قاھارمان عالي بىلەكتى,
– دەپ كەلەتىن بەينەلەۋلەر بايان سۇلۋدىڭ اۋزىمەن:
«ارىستان جۇرەك, ءپىل قۋات,
ءار دۇشپاننان كەك العان.
دەنەسى – بولات, ميى التىن,
تالاپپەنەن ەل العان.
كوڭىلى – ساراي, كوركى ارتىق
ءناسىلى نۇردان جارالعان.
جۇرەككە – سۇيەۋ, كوزگە – نۇر,
جۇرت ساياڭدا دەم العان», –
تۇرىندە اسەرلى ايتىلعان. سوڭعى سيپاتتار اباي ولەڭىندە ابىشكە عانا ەمەس, ەسكەندىر, تەمىر, شىڭعىس حانداي قاسيەتكە يە قۇنانباي قاجىعا قاراتىلىپ جازىلاتىنى ءمالىم. ال قوزىنىڭ ء«ناسىلى نۇردان جارالعان» دەپ سومدالۋى مەن ابايدىڭ «شىڭعىستاي» دەگەن تەڭەۋى اراسىندا ورتاق ەمەۋرىن بارىن ەسكەرسەك, ەپوستى دامىتۋشى, جاڭعىرتۋشى اقىننىڭ كونە تاريحتان, تۇركى-موڭعول حالىقتارىنىڭ ميفولوگياسىنان حاباردار, كوپ بىلەتىن جان ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى.
قاسيەتتى حان – اناۋ, حانىم – اناۋ,
ايباس, قوجا ءبىر ءتۇرلى بىتكەن
جان-اۋ!
اق كوڭىل, ەر جۇرەكتى وڭكەي اسىل,
سولاردى بىرىكتىرگەن اللا تاعالا-اۋ!
اسسا دا ءبىرى الپىستان, ءبىرى ەلۋدەن,
كەشىكپەي ەكى ۇل تۋدى ەكەۋىنەن.
قايراتى دا, نۇرى دا قايتپاعان جان,
كورمەيسىڭ بە قۇرمەتتەپ
قىز بەرۋدەن؟
بۇل سياقتى جىر جولدارىنان دا ابايدىڭ تالعامشىل, ويلى, قايراتتى, نۇرلى پوەزياسىنىڭ بيىك دەڭگەيى ەرەكشە كوز تارتاتىنداي.
ابايدىڭ «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ قولجازباسىن سەمەي, ومبى قالالارىنا ءوز قولىمەن جىبەرۋىنە ايعاق بولارلىقتاي دەرەكتى قۇجاتتار دا كەزدەسەدى. ماسەلەن, سەمەي ستاتيستيكالىق كوميتەتى حاتشىسىنىڭ 1882 جىلى جازىلعان مىنا ءبىر دەرەگى وسىنىڭ ايقىن دالەلى. وندا قازاقتىڭ اڭىز, ەرتەگىلەرىن جيناستىرۋ ءۇشىن ورىسشا, مۇسىلمانشا ساۋاتتى, ايماقتىڭ وتكەن تاريحى مەن حالىق ادەبيەتىن ءتاۋىر بىلەتىن بىردەن-ءبىر كىسى رەتىندە ابايدىڭ ەسىمىن اتاي كەلە بىلاي دەيدى: «ك كراينەمۋ موەمۋ سوجالەنيۋ, يا نە موگۋ وكازات سودەيستۆيە وتدەلۋ ۆ سبورە مەستنىح كيرگيزسكيح سكازوك پو نەزنانيۋ كيرگيزسكوگو يازىكا, تاك ي پو نەدوستاتكۋ ۆرەمەني. پولاگايۋ, چتو ۆ ەتوم وتنوشەني دليا وتدەلا موگ بى پولەزەن يبراگيم كۋنانباەۆيچ ۋسكەنباەۆ (ۋپراۆيتەل مۋكۋرسكوي ۆولوستي سەميپالاتينسكوگو ۋەزدا), ۆەسما رازۆيتىي كيرگيز, ۋمەيۋششي پريتوم پيسات پو رۋسسكي دوستاتوچنو سۆيازونو». بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – 1882 جىلدىڭ بەدەرىندە اتالعان قوعام ابايعا اۋىز ادەبيەتىن جيناستىرۋ جونىندە ۇسىنىس جاساعان بولسا, وندا اقىننىڭ سول بىرەر جىل كولەمىندە «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ ءتاۋىر نۇسقاسىن تاۋىپ, ءماتىندى جاڭعىرتىپ, ەپوس سيۋجەتىن وزگە ۇلتقا كوركەمدىك تۇرعىدان جوعارى دەڭگەيدە تانىستىرۋ ماقساتىنا بار ىنتاسىن سالىپ كىرىسكەنى كۇمانسىز. ياعني, 1884 جىلى سەمەي ارقىلى ومبى قالاسىنا جەتكەن «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» جىرىنىڭ نۇسقاسىن تىڭ تەڭەۋلەرمەن, توسىن كورىنىستەرمەن تولىقتىرا تۇرلەندىرىپ, ەپوستىڭ ءستيلىن جازبا ادەبيەت ۇلگىلەرىنە ءبىر تابان جاقىنداتقان اباي قۇنانباي ۇلى دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز.
تاعى ءبىر ورنىقتى دالەل, تومسكىدەن تابىلعان «قوزى كورپەش – بايان قىز» نۇسقاسىنىڭ قولجازباسى مەن ابايدىڭ ءوز قولىمەن جازىلعان «قازاقتىڭ ءتۇبى قايدان شىققاندىعى تۋرالى ءبىراز ءسوز» اتتى جالعىز زەرتتەۋ ماقالاسىنىڭ جازۋ ورنەگى, كالليگرافيالىق سىن-سيپاتتارى, قولتاڭبالاردىڭ بىرتەكتىلىگى جاعىنان تولىقتاي سايكەس كەلۋى.
سەرىكباي قوسان,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, تۇركىتانۋشى