ۇلىلىقتى ۇلىقتاعان كۇندەر-اي!..

ءسويتىپ ەلمەن دە سالەمدەسىپ, نەگىزگى شارۋا دا ءبىتتى-اۋ دەگەن كەزدە ءوزىنىڭ وسىنداعى ەجەلگى دوسى, رەسپۋبليكالىق اباي قورىنىڭ پرەزيدەنتى بالتابەك ەرسالىم ۇلى ەكەۋىمىزگە توسىن ءبىر ۇسىنىس ايت­قان. «ەرتە زاماندا بابالارىمىز قاسيەتتى مەككەگە, ودان قالا بەردى اۋليە, انبيەلەردىڭ با­­سىنا جاياۋ-جالپىلاپ بارعان جانە سول جولدا ارىپ-اشىقسا دا شى­داعان. ءسويتىپ الدىنا قويعان ماق­ساتتارىنا جەتكەن. ەندەشە مىناداي ءدۇبىرلى توي قارساڭىندا سەمەيدەن جيدەبايعا دەيىن جاياۋ بارىپ, اباي الەمىنە باسقاشا كوزبەن ءۇڭىلىپ, ارالاپ قايتساق, سولايشا باسقاعا دا وي سالساق...»

مامەكەڭنىڭ توقسان اۋىز ءسوزىنىڭ ءتۇيىنى وسىعان سايدى. ءجون ءسوز, ورىندى ۇسىنىسقا ءبىز دە بىردەن دەن قو­يىپ, قوستاي جونەلدىك. «ەندەشە, ال­ماتىداعى باسشىلارىمىز ء«جا» دەسە, « ۇلى­­لىققا تاعزىم» دەپ اتالاتىن بۇل اكتسيانى گازەت اباي قورىمەن بىرلەسىپ وتكىزەتىن بولادى» دەدى يگىلىكتى ۇسىنىس يەسى قاشانعىسىنشا ءسوزدى قىسقا قايى­رىپ. وسىلايشا الداعى ساپار جايى پىسىق­تالعان سوڭ قوناعىمىز سول كەز­دەگى استانامىز الماتىعا قايتىپ كەتكەن.

ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ مامەكەڭ بىزگە تەلەفون شالعان. داۋسى جارقىن, كوڭىلى كوتەرىڭكى. سويتسەك  بۇل كىسىنىڭ الگىندەي ۇسىنىسىن گازەتتىڭ سول شاقتاعى باسشىسى نۇرلان ورازالين بىردەن قولداپتى. «حاكىم اقىنعا بايلانىستى ۇسىنىستى باسشى اقىن نەگە قولداماسىن» دەپ ءبىز دە ريزا بولعانبىز. سونىمەن تاعى دا ارادا كوپ ۋاقىت وتپەي جاتىپ قاسىندا الماتىداعى اۋەزوۆ مۇراجايىنىڭ بايىرعى قىزمەتكەرى تالاتبەك اكىموۆ بار مامەكەڭ سەمەيگە جەتىپ كەلسىن! ايتەۋىر دەس بەرگەندە بالتەكەڭ ەكەۋىمىز بۇل كىسىلەر كەلگەنشە ساپار جايىن ويلاستىرىپ قوي­عانبىز.

سونىمەن بەلگىلەنگەن كۇنى جاياۋ ساپار كەزىندە ابايداي اعاسى­نىڭ شاپاعاتىن كورگەن ءانيار مولدا­باەۆتىڭ ۇيىنەن اتتاندىق. 1940 جىلى ۇلى اقىن­نىڭ 95 جىلدىعىنا وراي ونىڭ ادەبي-مەموريالدىق مۇراجايى وسى ۇيدە اشىلعان بولاتىن. سول ءۇي بۇل شاقتا اقىن مۇراجايىنىڭ اۋەزوۆ پەن الاش ارىستارىنا ارنالعان فيليا­لىنا اينالعان ەدى. ءبىزدى وسى ارادان جولعا شى­­عا­رىپ سالۋعا كەلگەن قالىڭ جۇرت­شىلىقتىڭ قالتقىسىز كوڭىلى بارىمىزگە قانات بىتىرگەنى راس. بى­راق العاشقى كۇننىڭ ءوزى قاي-قايسىمىزعا بولماسىن وڭايعا تۇسپەگەن. ايتالىق, سول العاشقى كۇننىڭ سوڭىندا مامەكەڭ اياعى قاجالىپ, كۇلدىرەپ شىعا كەلگەن بەسىنشى ادامىمىز ماناتبەك دەگەن جولداسىن «ەرتەڭدەر قايتىپ كەلەيىن» دەگەنىنە يلىكپەستەن ءبىرجولا قايتارىپ جىبەرگەن. بىراق الماتىدان كەلگەن دوسىنا ادال ماكەڭ بولسا ارتىنان ماشيناسىمەن كەلىپ, ءبىزدى جيدەبايدا قارسى العان. سونداي-اق ەتجەڭدى بالتەكەڭە دە شيراق ءجۇرۋ وڭايعا تۇسپەگەن. بىراق بۇل اعامىز قايتا-قايتا كوش سوڭىندا قالا بەرگەنمەن, اقىرىنا دەيىن «اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسۋدان» تانباعان. ياعني, كوشباسشىمىز ارا-تۇرا جەڭىلدىك جاساعانىمەن ودان بۇل ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتقان.

وسى ورايدا بالتەكەڭ تۋرالى بىرەر اۋىز ءسوز ايتا كەتسەك دەيمىز. ابايدىڭ ءبىر ءىنىسى ىسقاق بولسا, ال ونىڭ ۇلى كاكىتايدىڭ اقىن اعاسىنىڭ العاشقى جىر جيناعىن جارىققا شىعارۋعا زور ەڭبەك سىڭىرگەنىن كوزىقاراقتى جاندار جاقسى بىلسە كەرەك. جوعارىدا اتى اتالعان جولسەرىگىمىز ىسقاقتىڭ احمەتبەك دەگەن ەكىنشى ۇلىنىڭ قاپيزا دەگەن قىزىنان تۋعان. ياعني, كەشەگى اعا سۇلتان قۇنانباي قاجىعا شوبەرە جيەن بولىپ كەلەدى.

جاياۋ ساپار بارىسىندا تىزگىن­شىلەردىڭ كومەگىمەن تاماقتى دا ءوزىمىز جاساپ ءىشىپ, شاتىردى دا ءوزىمىز سولارمەن بىرگە تىگە­­تىن ەدىك. ءبىر كۇنى كەشكىسىن دا­لال­ىق قوسىمىزعا ەندى جايعاسا باستاعاندا جەرگىلىكتى ازاماتتار باستاعان الماتىلىق قوناقتار ەكى­ ماشينامەن جەتىپ كەلگەن. ولار ەسىمى ەلگە تانىمال بەلگى­لى عالىمدار راحمانقۇل بەردى­باەۆ, عاريفوللا ەسىم, شاكىر ىبىراەۆتار بولىپ شىقتى. بۇل كىسىلەر دە اباي تويى ماسەلەسىمەن اباي ەلىنەن كەلە جاتقان بەتتەرى ەكەن. «پارسىدا «پەشقادام» دەگەن ءسوز بار, – دەگەن سوندا راحاڭ جارىقتىق, – ول وزىق ءجۇرۋ, ال­دا بو­لۋ دەگەن ماعىنانى بىل­دىرەدى. مىنە, سىزدەر وسى جاياۋ جورىقتارىڭىزبەن كوپ ادام­دار­دان وزدىڭىزدار. بۇل اي­تەۋىر بىرەۋ باس­تاۋى كەرەك شارۋا بولاتىن. سونى سىزدەر باس­تادىڭىزدار, سوندىقتان سىزدەرگە راقمەت!» راحاڭ سولاي دەسە, كە­لەسى قوناقتاردىڭ ءبىرى جا­پون­دار­دىڭ فۋدزياما تاۋىن كيە تۇتا­تىندىعىن ايتا كەلىپ, ءبىزدىڭ اۋليەمىز – اباي, كيەلى مەكەنىمىز – جيدەباي, ەندەشە سول كيەلى جەرگە ساپارلارىڭىز ءساتتى بولسىن دەپ جاتتى.

جولاي اباي ەلىنىڭ بايىرعى ۇستازى, وسىنداعى بىرەر مەكتەپكە باسشىلىق جاساعان مامىر­حان توققارينمەن كەزدەسىپ, جۇز­دەسكەنىمىز دە ەستە قالىپ قويىپ­تى. اۋەزوۆپەن قۇرداس اكەسى التى-جەتى جاسىندا اباي­دى كورىپتى. «ەسىمدە قالعانى اقىننىڭ باسى ەرەكشە ۇلكەن كورىندى» دەپ وتىرادى ەكەن مار­قۇم. ماكەڭنىڭ ءوزى بولسا ۋنيۆەرسيتەتتە مۇقاڭنان ءدارىس الىپتى.

ساپاردىڭ سوڭعى كۇنى ءبىزدى سەمەي-قاراۋىل باعىتىنداعى جول قۇرى­لىسىندا جۇرگەن الىپ «كاماز» ماشي­ناسىنىڭ جۇر­گىزۋشىسى توقتاتقان. «سىز­دەردى كۇندە كورەمىن. نە عىپ جاياۋ جۇر­گەن جانسىزدار؟» دەگەن ورىس ازا­ماتى ونىڭ سەبەبىن بىلگەندە كادىمگىدەي تاڭىر­قاپ باسىن شايقاي بەرگەن. ال ەلدەگى اكەم­نىڭ بىرەۋلەردەن «داۋلەتتەر جيدەبايعا جاياۋ كەتىپ بارا جاتىر» دەگەن ءسوزدى ەستىگەندە «نە, ماشي­نالارى سىنىپ قالىپ پا؟» دەگەنى ءتىپتى قىزىق.

سونىمەن سەمەيدەن جالپى قاشىق­تىعى 160 شاقىرىم­داي­ جيدەبايعا بەس جارىم كۇن دە­گەندە جەتكەنبىز. جيدەبايعا قا­­لاي جەتتىك, ەكى اياعىمدى با­سا ال­ماي قالعانىم دا راس, كە­شەگى جەل­توقساننىڭ ىزعارلى جە­لىن­دە جۇ­رەگىنە اجەپتاۋىر سال­­­ماق تۇس­كەن مامەكەڭنىڭ «شى­­نىمەن جەتتىك پە؟» دەپ كو­زى­نە جاس الىپ, كادىمگىدەي تەبى­رەنگەنى دە شىن­دىق. ساپار سو­ڭىن­دا بىزگە «اباي اۋدانىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى» دەگەن اتاق بەرىلدى. كەيىندە بىرەۋلەر الدە قالجىڭداعانى, الدە مۇقاتقانى بەلگىسىز, «مۇنداي اتاقتى ءبىز جاياۋ ءجۇرىپ, شارشاپ, شالدىقپاي-اق العانبىز» دەگەنى دە بار. بۇرا سويلەگەندەرگە ەشتەڭە دەمەسەك تە, سول جىلى مامەكەڭ ەكەۋمىز­دىڭ اباي تويىنىڭ قۇرمەتىنە وراي وتكىزىلگەن رەسپۋبليكالىق كونكۋرستىڭ لاۋرەاتى اتانىپ, قازاقستان جۋرناليستەر ودا­عى­نىڭ ارنايى ديپلومىمەن ماراپاتتالعانىمىز جانە راس. سولاي دەي تۇرعانمەن, ەلدىڭ قۇرمەتىن ەڭ الدىمەن ۇلى ابايعا, ەكىنشى كەزەكتە ەل باسىلىمى «ەگەمەنگە» كورسەتىلگەن ءىلتيپات دەپ تۇسىنگەنبىز.

ءدال وسىنداي جاياۋ جورىق كەلەسى جىلى ەندى جىر جامپوزى جامبىلدىڭ 150 جىلدىعىندا جالعاسقان. وسى ەكى ارالىقتا ابايلىقتار وزدەرىندە وتكەن توي ەستافەتاسىن جامبىلدىقتارعا اكەپ تابىستاعان ەدى. ءبىزدىڭ سول سالتاناتتى كوش ساپىندا دا بول­عانىمىز بار. بىراق گازەت باس­شىلىعىنىڭ «بۇل جاقىن جەر عوي, ونىڭ ۇستىنە وسى جولعى سا­پارعا تىلەك بىلدىرۋشىلەر وتە كوپ» دەگەندىكتەن, «ەگەمەننىڭ» ەكىنشى اكتسياسىنا قاتىسا الماعانبىز. الايدا, سودان كەيىنگى سەگىز ساپار­دىڭ بىرىنەن قالماپپىز. سولاي دەي تۇرعانمەن, ەكىنشى ساپاردىڭ دا وتە ءساتتى وتكەندىگىن ەستىپ, قۋا­نىپ جاتتىق. ايتالىق, بۇل جول­عى ساپارعا الماتى وبلىسىنىڭ اكىم­­دىگى مەن حالىقارالىق جام­بىل قورى ۇيىتقى بولىپتى. مۇنىڭ ءوزى «ەگەمەننىڭ» اكتسياسىنا ەندىگى جەردە بيلىكتىڭ دە قاتتى كوڭىل بولە باستاعانىن ايعاقتاپ جاتتى. ەكىنشىدەن, حالىق تا جاياۋ جۇرگىن­شىلەردى الاقان­دارىنا سالىپ, اسا جىلى قارسى الىپتى. ال ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس-ءتى. ويتكەنى بۇعان دەيىن سپورتشىلار الماتىدان جام­بىل بابا باسىنا قىستا شاڭعىمەن بارا باستاعان ەكەن. ەندى سول شارا كەڭ كولەمدە قولداۋ تابا باستاسا, جىر جاناشىرلارى نەگە قۋانىپ, شاتتانباسىن!

ارادا تاعى ءبىر جىل وتكەن سوڭ زامانىمىزدىڭ زاڭعار جازۋشىسى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويى دا كەلىپ جەتكەن. ما­مەكەڭ­نىڭ ۇيعارىمىمەن بۇل جولعى ساپاردى اياگوزدەن باستاپ, سودان اباي اۋدا­نىنىڭ ورتالىعى قاراۋىل ارقىلى مۇ­حاڭ­نىڭ كىندىك قانى تامعان بورىلىدە اياقتاعاندى ءجون كورگەنبىز. بۇل ەكى ارالىق از دەگەندە 260 شاقىرىم. ونىڭ ۇستىنە وسى جولى جەل قالاي جۇر­­سەك تە, قارسى الدىمىزدان سوقتى دا تۇردى. سونىڭ سالدارىنان الگى ەكى ارالىقتى باقانداي ون ءبىر كۇن دەگەندە ارەڭ ءجۇرىپ وتكەنبىز. ۇزىن جول ۇستىندە قينالىپ كەلە جاتقانىمىزدى كورىپ, سەزىنگەن كەيبىر جاناشىر جولاۋ­شىلاردىڭ «ايدالادا سىزدەردى كورىپ تۇرعان كىم بار, سوندىقتان ءبىراز جەرگە دەيىن الا كەتەيىك» دەگەندەرىنە كونەتىن ءبىزدىڭ مامەكەڭ بە؟! قىسقاسى, جالپى ون ساپاردا دا بۇل ماسەلەدە ارىمىز تازا, باسقانى دا, ءوزىمىزدى دە ەش الداعانىمىز جوق.

اڭگىمەمىزدى ءسال كەيىن شەگىنىپ ايتاتىن بولساق, اياگوزدەن ساپارعا سون­داعى مەكتەپ ليتسەيدەن اتتانعانبىز. جوعارىدا ايتقانداي, مۇندا دا جەر­گىلىكتى بيلىك, ونىڭ ىشىندە اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ ايتاتىن بولساق, اۋدان اكىمى ايبەك كارىموۆتىڭ ءوزى «ەگەمەن­نىڭ» بۇل اكتسياسىنا ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ەسكىلىكتى اڭگىمە مەن تاريحقا, ادەبيەت پەن مادەنيەتكە قاتتى ءمان بەرەتىن اكىم جولاي ءبىزدىڭ جەرگىلىكتى اۋىل تۇرعىندارىمەن كەزدە­سىپ, جۇز­دەسۋىمىزگە دە جول اشىپ بەرىپ وتىردى. مۇنداي جيىن سوڭى قانشا اسىقساق تا مازمۇندى ويىن-ساۋىققا ۇلاسىپ جاتتى. وسى ايبەك باۋىرىمىز كەيىن­دە سە­مەي قالاسىنىڭ اكىمى بولىپ تۇر­عاندا تاعى ءبىر ساپارعا ءوزى باس بولىپ شىعارىپ سالىپ ەدى. قالانىڭ تاعى ءبىر اكىمى مەيرامحات اينابەكوۆ تە ءبىز­دىڭ وسىنداي شارالارىمىزدان سىرت قال­ماعان. كەيىندە بيلىك «ەگە­مەننىڭ» ءداس­تۇر­لى اكتسياسىن قول­داپ اكەتتى دەپ جاتقانىم دا سون­دىقتان.

وسى جولى ءبىزدىڭ ساپىمىزدا ما­مەكەڭ, بالتەكەڭ ۇشەۋمىزدەن باس­قا, كوشباسشىمىزدىڭ جان دوسى, بەلگىلى ادەبيەت سىنشىسى, مەم­لە­كەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى زەي­نوللا سەرىك­قاليەۆ, سەمەي قالا­سى اكىمدىگى قۇقىق ءبولىمىنىڭ باسشىسى, وتستاۆكاداعى پولكوۆنيك بالتاش اليەۆ, الماتىداعى «اۋەزوۆ ءۇيى» عىلىمي-مادەني ورتا­لىعىنىڭ قىزمەتكەرى سۇڭ­قار جۇرتباي مەن قانات بال­تابەك ۇلى سىندى جاس ازامات­تار بولدى. قادىرلى زەكەڭ بۇ­دان كەيىنگى قانىش ساتباەۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ءجۇز جىل­­دىقتارىنا وراي پاۆلودار مەن باياناۋىل, پەتروپاۆل مەن جام­بىل اۋداندارى, سونداي-اق تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان جاياۋ جورىقتار كەزىندە دە قاتارىمىزدان تابىلدى. بىراق, وكى­نىشكە قاراي, ەندى ءوزىنىڭ تۋ­عان جەرىنە داۋىلپاز اقىن ماحام­بەتتىڭ ەكى ءجۇز جىلدىعىنا وراي ساپارعا شىعايىق دەپ جاتقاندا قاتتى ناۋقاستانىپ, اۋرۋ­حاناعا ءتۇسىپ قالدى. سودان وڭالا قوي­­ما­عان زەكەڭ كوپ ۇزاماي ءبارىمىزدى وكىن­تىپ, كەلمەستىڭ كەمەسىنە ءمىنىپ كەتە بار­دى.

ەندىگى اڭگىمەمىزدى ۇلىلار ەلىندە تا­عى ەكى جاياۋ جورىق ەكسپەديتسياس­ى وتكىزىلگەن. ونىڭ ءبىرى دالا دانىشپانى اتانعان شاكارىم قا­جى­نىڭ 150 جىلدىعىنا, ال سوڭ­عىسى ەلباسى جارلىعىمەن «اجال اجداھاسى» اتان­عان سەمەي اتوم پولي­گونىنىڭ جابىل­عانىنا جيىر­ما جىل تولۋىنا وراي ۇيىم­داس­تىرىلعان.

ءسوز سوڭىنا قاراي باسقا دا جاياۋ جورىقتارىمىزدىڭ ءمان­­دى بول­­عان­دىعىن ايتا كەتسەم دەيمىن. ما­سەلەن, قانىش ساتباەۆ­تىڭ, عابيت مۇسى­رەپوۆتىڭ 100 جىلدىقتارىنا وراي پاۆ­لودار – باياناۋىل, پەتروپاۆل – جام­بىل باعىتىنداعى جورىعى­مىز عۇلاما اكادەميك پەن كلاسسيك جازۋ­شىعا ار­نال­عان شارالاردىڭ بىرىنە اينالدى.

كەلەسى ساپاردا جەرگىلىكتى ازامات­تار­دىڭ ءبىرى بولىپ قاتا­رىمىزعا قو­سىلعان جاقسىباي سامرات ەسىمدى جىگىت كەيىندە «ەگەمەننىڭ» ەڭسەلى قىز­مەت­كەرلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. وسى ساپار بارىسىندا توي مەرزىمىنە ۇلگە­رۋ كەرەك دەگەن نۇسقاۋعا سايكەس ءبىر-ەكى كۇن قاتارىنان كۇنىنە قىرىق گرا­دۋس ىس­تىق­تا قىرىق شاقىرىم جول جۇر­گەنى­مىز­دى كوزى كورگەندەر ايعاقتاپ ايتا جاتار.

ەندى قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ 1500 جىلدىعىنا ارنالعان ساپارعا كەلەتىن بولساق, بۇل جولى بىزبەن ول جاققا الماتىدان اكادەميك ءتىلشى-عالىم ومىرزاق ايتباەۆ اعامىز ەرە بارىپ, سول ساپار بارىسىندا بارشامىزدى اڭگىمەگە دە, انگە دە قارىق قىلدى. ال مۇنداعى ەل مەن جەر تاريحىن شىرايلى شىمكەنتتە قاتارىمىزعا قوسىلعان جەرگىلىكتى جازۋشى مارحابات بايعۇت مايىن تامىزىپ بايانداۋدان تانباعان.

ەندى ازىرگە سوڭعى ونىنشى ساپار­عا كەلەتىن بولساق, ول جىر الى­بى جام­بىلدىڭ ۇستازى جىر سۇلەيى ءسۇيىنباي بابامىزدىڭ 200 جىل­دىعىنا ارنالعان ەدى. وسى ايتىلعان مەرەيتوي­لار­د­ىڭ ءبارى «يۋنەسكو» دەڭگەيىندە اتاپ وتىل­گەن اۋقىمدى شارالار. مۇنىڭ سوڭ­عىسىنىڭ قىزىقتى اسەرلەرى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. ءيا, ونى ازىرگە سوڭعى ساپار دەپ جاتقانىم دا بەكەر ەمەس. جۋىردا ەل جاقتان, سەمەيدەن ەلەڭ ەتكىزەرلىك جاقسى ءبىر جاڭالىق ەستىلىپ قالدى. حاكىم ابايدىڭ ال­دا كەلە جاتقان 175 جىلدىعىنا وراي ونداعى «اباي-ءبورىلى» قورىق-مۇراجايىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن مەكتەپ وقۋشىلارى قالا ىشىندەگى اباي جۇرگەن ىزبەنەن ءجۇرىپ ءوتىپتى. وسىنىڭ ءوزى كەيىنگى جاس ۇرپاقتىڭ دا ۇلىلىقتى ۇلىقتاپ, ارۋاقتاردى ارداقتاي بىلەتىنىن كورسەتە مە دەيمىز!

داۋلەت سەيسەن ۇلى,

قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى