ۇلىق ۇلىس ۇلىقتالدى

مارتەبەلى باسقوسۋعا قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمي­نيسترىنىڭ ورىنباسارى بەر­دىبەك ساپارباەۆ, موڭعوليا پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءول­زي­­ساي­حانى ەنحتۇۆشين, موڭعو­ليا­نىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى لۋۆسانگين باتتۋلگا, موڭعوليانىڭ سىرتقى ىستەر ۆيتسە-ءمينيسترى ءباتمونحين بات­تسەتسەگ باستاعان قۇرمەتتى قو­ناق­تارمەن بىرگە, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆ, تۇركى اقساقالدار كەڭە­سى­نىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, انترو­­پولوگ-اكادەميك ورازاق سما­عۇل جانە بىرقاتار عىلىمي مەكە­مە باسشىلارى مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى قاتىستى.

جيىندى اشقان حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەميا­سىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قى­دىر­الى, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇلىتاۋدا وت­كەن حا­لىقارالىق تۋريستىك فو­رۋم­دا ءسوز سويلەپ, قازاق دالاسىن­دا حاندىق قۇرعان كوشپەلى يمپەريا التىن وردانىڭ 750 جىل­دى­عىن اتاپ ءوتۋ تۋرالى باس­تا­ما كوتەرگەنىن بىلەسىزدەر, ناتي­جە­سىندە ءدال قازىر ۇكىمەت تاراپىنان كوپتەگەن جۇمىستار قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل ورايدا حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسى دا وسىنداي ۇلكەن ىسكە ۇيىتقى بولۋ ماقساتىندا بىرقاتار كەلەلى ىستەر اتقاردى. اتاپ ايتقاندا, «بۇرحان حالدۋننان – ۇلىتاۋعا» اتتى عىلىمي ەكسپەديتسياسىنان باس­تاپ, جۋىردا وتكەن حالىقارالىق فورۋمدار سونىڭ دالەلى ەكەنىن جەتكىزە وتىرىپ, ماڭىزدى شاراعا ارنايى ات باسىن بۇرعان ۇكىمەت باس­شىسىنىڭ ورىنباسارى بەردى­بەك ساپارباەۆ مىرزاعا ءسوز كەزە­گىن ۇسىندى.

العاشقى ءسوزىن الىستان كەلگەن مەيم­اندارعا باعىشتاي وتىرىپ « ۇلى دالا ەلىنە قوش كەلىپسىزدەر» دەپ باستاعان بەردىبەك ساپارباەۆ, – قازاق جانە موڭعول حالقىنىڭ تاعدىر-تالايى ۇقساس جۇرت. ۇلى دالادا تۋ تىگىپ, ەلدىكتىڭ قازىعىن قاققان تۇلعالارىمىز دا ورتاق. كەلەسى جىل قازاقستان ءۇشىن ايتۋلى تاريحي وقيعالارعا تولى بولماق. اسىرەسە كوشپەلىلەر قۇر­عان ۇلكەن يمپەريا التىن وردا­نىڭ 750 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىندە تۇر. وسى ورايدا بۇل مەرەكە تاريحى مەن تاع­دىرى  ۇقساس ەكى حالىققا ور­تاق قۇندىلىق, – دەدى.

سونىمەن بىرگە ۇكىمەت باس­شى­سى­نىڭ ورىنباسارى جوعارى­داعى تاريحي ماڭىزدى وقيعانى بيىك دەڭگەيدە اتاپ ءوتۋ ءۇشىن ەلى­مىزدە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن وتان­دىق زەرتتەۋشىلەردى جانە اتالعان سالا بويىنشا عىلىمي ەڭبەك­تەر جازعان شەتەلدىك وقى­مىس­تىلاردى تارتىپ, تىڭ دۇنيە­لەرگە جول سالۋ كەرەك. ول ءۇشىن جاڭادان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىس­تارىن ۇيىمداستىرۋ, سىرت مەملەكەتتەردە عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار وتكىزۋ ارقىلى التىن وردا ۇلىسىن الەمگە ناسيحاتتاۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدان ال­عاندا ءىستى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن حا­لىق­ارالىق تۇركى اكادەمياسى­نا جۇكتەلەر مىندەت كوپ. ويت­كەنى اكادەمياعا قۇرىلتايشى رەس­پۋب­ليكالاردىڭ التىن وردا تاري­­حىنا ورتاقتاستىعى بار دەي كەلە, ءسوزىنىڭ سوڭىندا بەردىبەك ماش­­بەك­ ۇلى كونە تۇركىلەردىڭ التىن كوم­بەسى ساقتالعان موڭعول ەلىن تۇركى-تىلدەس مەملەكەتتەردى بىرىكتىرەتىن حا­لىق­ارالىق ۇيىم باقىلاۋشى بولۋ­عا شاقىرىپ, سونداي-اق دۇ­نيە جۇزىنە اتى ءمالىم قاھار­لى قاعان شىڭعىستىڭ تىكە تۇقى­مى­نان قالعان جالعىز بەلگى جوشى كەسە­نەسى ورنالاسقان اۋماق­تا تو­لىق جابدىقتالعان حالىقارا­لىق تۋريستىك بازا جاسالىپ جات­قا­نىن, ودان كەيىن جوشى حانعا ەس­كەرت­كىش تۇرعىزىلىپ, نۇر-سۇل­تان قالا­سىنان كوشە اتى بەرى­لە­تى­نى جايلى قۋانىشتى حاباردى موڭ­عوليالىق مەيماندارعا سۇيىن­شىلەپ جەتكىزدى.

كەلەسى كەزەكتە ءسوز تىزگىنى بۇ­يىر­عان موڭعوليا ۆيتسە-پرەمەرى ءولزيساي­حانى ەنحتۇۆشين مىرزا ەڭ اۋەلگى پىكىرىن وسى جيىنعا قاتىسىپ وتىرعان تۇلعالارعا  راحمەت ايتۋ­دان باستاپ: «موڭعول مەن قازاق قادىم زاماننان بەرى ىرگەسى بو­لىن­­بەگەن, ەنشىسى اجىرا­ماعان, الەم­­دە وشپەستەي ءىزى قالعان كوش­پەن­دىلەر مادەنيەتىنىڭ كەرەمەت بولمىسىن بويىنا سىڭىرگەن, ءتۇرى دە ءبىر, تىرلىگى دە ۇقساس حالىق. ال قازىر­گى جاھاندانۋ زامانىندا قا­زاق ەلى مەن ءبىزدىڭ قارىم-قاتى­نا­­سى­­مىز جاڭا دەڭگەيدە داميدى دە­گەن سەنىمدەمىز. اسىرەسە ۇلى قا­عان شىڭ­عىستىڭ ۇلكەن بالا­سى اتاقتى جوشى ۇلىسىنىڭ ىر­گە­سىن قالاپ, كەيىنگى التىن وردا­­­نىڭ شاڭىراق تىكتەۋىنە سەبەپ­كەر بولعان جوشىنىڭ كەسە­نەسىن عاسىرلار بويى ساقتاپ, بۇگىن­گى تاڭدا الەمدىك تاريحي-ءتۋريزم­نىڭ وزەگىنە اينالدىرۋعا نيەت ەتىپ وتىرعاندارىڭىزعا بەك ريزا­شىلىق بىلدىرەمىن. ودان كەيىن موڭعول دالاسىندا ءومىر سۇر­گەن تۇركى­لەردىڭ ءتور ابىزى تونى­ك­وكتىڭ 1300 جىلدىعىن كەلەر جىلى يۋنەسكو كولەمىندە تويلاۋعا باستاما كوتەرىپ وتىر­عان حالىقارالىق تۇركى اكادە­ميا­سىنىڭ شەشىمى قۇپتاۋعا تۇرا­تىن ءىس. اتالعان اكادەميا ءدال قازىر موڭعوليا عىلىم اكادە­مياسى, ارحەولوگيا جانە تاريح ينس­تيتۋتى, ۇلتتىق مۋزەي, مەم­لە­كەت­تىك ارحيۆ ت.ب. ءىرى-ءىرى مەكەمە­لەرمەن بىرلەسىپ, 2014 جىلدان بەرى تۇراقتى اتقارىپ كەلە جات­قان جۇمىسى ءوز ناتيجەسىن بەرەدى دەگەن ويدامىن», دەدى.

سول سياقتى كەلەر جىلى موڭ­­عول ۇكى­مەتى دە وزدەرىنىڭ ەجەل­­گى اس­تا­ناسى قاراقورىم قالا­­سى­­نىڭ 800 جىلدىعىن تويلاۋ قا­­مىندا ەكەن. وسى شاراعا قا­زاق­­ستان­دىق عالىمداردىڭ دا اتسا­لى­سۋ مۇم­كىندىگى بار ەكەنىن جەت­كى­­زىپ: «ال حالىقارالىق تۇر­كى اكاد­ە­­مياسىنا باقىلاۋشى بولۋ ما­سە­­لەسىن ەكىجاقتى جۇمىس توپ­تا­رىن قاتىستىرۋ ارقىلى موڭ­عو­­ليا ەلى­نىڭ ىشكى زاڭ اكتىلەرى شەڭ­­بەرىندە شەشەمىز» دەدى قۇر­مەت­تى مەيمان ءولزيسايحانى ەنحتۇۆشين مىرزا.

باسقوسۋ بارىسىندا اتقارىل­عان تاعى ءبىر ماڭىزدى وقيعا – مار­تەبەلى مەيمانداردىڭ قاتىسۋى­مەن ەكى جۇرتتىڭ ورتاق تاريحى التىن وردا تاقىرىبىن قامتى­عان بىرنەشە تۋىندىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى. سونىڭ ءبىرى – « ۇلىق ۇلىس (التىن وردا) شاعاتاي, مو­عول­ستان مەملەكەتتەرى» اتتى تۋىن­­دى. بۇل جيناقتا شىڭعىسحان قۇر­­عان يمپەريانىڭ كىشى ۇلىس­ت­ارى­نىڭ تاريحىنا قاتىستى جار­لىق­تار, حاتتار, ەلشىلىك نىساندار, نۋ­مي­ز­ماتيكالىق كەشەندەر, ارتە­فاكتىلەر جانە جازبا دەرەكتەردىڭ تاڭداۋلى نۇسقالارى قامتىلسا, «زولوتايا وردا. يستو­ريا, گوسۋدارستۆەننوست, كۋلتۋرنوە ناس­لەديە» كىتابى قازىرگى ۇلىستانۋ ما­سە­لەسىن جان-جاقتى تۇسىندىرۋگە نە­گىزدەلگەن تۋىندى ەكەن.

بۇلاردىڭ سىرتىندا «التاي­س­تيكا, تۋركولوگيا, مونگوليستيكا» اتتى حالىقارالىق عىلىمي جۋرنالدىڭ دا تانىستىرىلىمى ءوتىپ, اسىرەسە موڭعوليالىق قو­ناق­­تار ءۇشىن قازاق تىلىندە باسىل­عان «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجى­رە­سى» مەن كونە موڭعول تىلىن­دەگى تۇپ­­ن­ۇسقالىق ترانسكريپتسيا­سىن عىلىمي سوزبە-ءسوز جانە ماعىنالىق اۋدارماسىنىڭ تۇسىن­دىرمەلەر سوز­دىگىنىڭ كورسەتكىشىن جاساعان «موڭ­عول­تانۋدىڭ حابارلارى» اتتى تۋىن­دى­لاردىڭ ماڭىزدى بولعانى انىق.

ءىس-شارا سوڭىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى وتكىزىپ وتىر­عان جيىن جايلى ءوز پايىمدارىن بىلدىرگەن مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جول­داس­بەكوۆ, تۇركى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ءادىل احمەتوۆ, انتروپولوگ-اكادەميك ورازاق سماعۇلوۆ ۇيىمداستىرۋشى تاراپقا العىس بىلدىرە وتىرىپ, الىستان كەلگەن موڭعوليالىق مەيماندارعا دا ريزاشىلىقتارىن جەتكىزدى.