تاۋەلسىزدىك جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن قازاقستاننىڭ قوعامدىق ومىرىندەگى جاڭا قۇبىلىستاردىڭ قاتارىنا سكاۋتتار قوزعالىسىن جاتقىزۋعا بولادى. ونىڭ باسقا قوعامدىق ۇيىمداردان ەرەكشەلەنەتىن وزىندىك فيلوسوفياسى مەن ايىرماشىلىقتارى دا جوق ەمەس. وسى جاعداي, ءبىر جاعىنان, بۇل قوزعالىستىڭ وزەكتىلىگىن كورسەتىپ, وعان دەگەن قىزىعۋشىلىقتى ارتتىرسا, ەكىنشى جاعىنان, ونىڭ بىرەگەيلىگىن دە دالەلدەيدى.
ويتكەنى سكاۋتينگ دەگەنىمىز قۇندىلىقتار جۇيەسىنە نەگىزدەلگەن بالالار مەن جاستارعا ارنالعان بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋ. سونىمەن قاتار ول جاستاردىڭ دامۋ ەرەكشەلىكتەرىنە باعدارلاناتىن ءبىلىم بەرۋدىڭ ايرىقشا يننوۆاتسيالىق تاسىلدەرى. ايتىلعان ويىمىز تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن سكاۋتينگتىڭ ادامدارعا قازىرگى قيلى زاماندا ءوز جولىن تابۋعا, جاستاردى جاۋاپتى, بەلسەندى جانە ومىرگە سىن كوزىمەن قاراي بىلۋگە كومەكتەسەتىندىگىن ايتا كەتكەن ءجون.
سكاۋتتار وسىنداي قۇندىلىقتاردى, داعدىلار مەن مۇمكىندىكتەردى بۇكىل ءومىر بويى وزدەرىنىڭ ەرەكشە ءادىس-تاسىلدەرىنىڭ جيىنتىعى ارقىلى تاراتادى. بۇل ادىستەردى بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق جۇيەسى دەۋگە دە بولادى. ول ءاربىر سكاۋتتىڭ ومىردەگى ءوزىنىڭ بورىشىن سەزىنەتىندىگى تۋرالى قۇرداستارى الدىندا سەرت بەرۋىنەن باستاپ, شاعىن توپتا جۇمىس ىستەۋ, ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ دامۋى, ءىس ارقىلى ءبىلىم الۋ, تابيعاتپەن تىعىز بايلانىس, ۇيىمدا قالىپتاسقان داستۇرلەردى بەرىك ۇستانىپ, ولاردى ءارى قاراي دامىتۋ, ۇلكەندەردىڭ قولداۋىنا سۇيەنۋ سياقتى ماڭىزدى ادىستەردى قامتيدى.
ولار ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرۋ بارىسىندا ازاماتتىق جانە رۋحاني بورىشتارىن جەرگىلىكتى, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ارنايى باعدارلامالار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا بەلسەندى ارالاسادى. ءبىلىم بەرۋدىڭ نەگىزى – تەوريانى پراكتيكاعا اينالدىرۋدىڭ مىندەتتىلىگى قاعيداتىنا سۇيەنەدى, ياعني جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرىلەتىن داعدىلار تەوريادا ەمەس, پراكتيكا ارقىلى جيناقتالادى. سكاۋتتار كوماندادا جۇمىس ىستەۋ نەگىزىندە جاۋاپكەرشىلىكتى بولىسۋگە دە, وزدىگىنەن شەشىم قابىلداۋعا دا, ءوز جۇمىسىن ۇيىمداستىرىپ, ءوز ىسىنە جاۋاپ بەرۋگە دە ۇيرەنەدى جانە ەڭ ماڭىزدىسى – ءوز قولىمەن ناقتى ءىس اتقارىپ, بىلىكتىلىك پەن پراكتيكالىق تاجىريبەسىن تولىقتىرادى.
ال سكاۋتتىق قوزعالىستىڭ تاڭبالىق نەگىزدەرى جاستاردىڭ ەلەستەتۋ, شىعارماشىلىق جانە تاپقىرلىق قابىلەتتەرىن دامىتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى, جۇمىستارىن قىزىقتى, ال وزدەرىن ۇيىمشىل ەتەدى. ول اسكەري ۇيىم ەمەس. ءبىر ۇلگىدەگى كيىم كيۋ ولاردىڭ ىشكى ءتارتىبىن نىعايتىپ, وزىنە العان مىندەتى مەن ىسىنە جاۋاپ بەرۋگە ۇيرەتەدى. سكاۋتينگ – ناقتى قۇرىلىمعا نەگىزدەلگەن قوزعالىس (كۇزەتشىلەر توبى, جاساق, سكاۋت ورتالىعى, باس شتاب-پاتەر). مىسالى, قازاقستاندىق سكاۋتتاردا «نوماد» دەپ اتالاتىن تالىمگەرلەر مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. 25 ۇل مەن قىزدان تۇراتىن توپ ەكى اي بويى سەرپىندى ترەنينگتەن ءوتىپ, دايىن ۇلگىگە سوقىر ەلىكتەۋدەن باس تارتۋعا ۇيرەتەتىن ءادىس-تاسىلدەر, تەحنولوگيالار مەن دامۋ مۇمكىندىكتەرىن مەڭگەرەدى. ونىڭ ماقساتى – بالالارمەن جۇمىس ىستەيتىن, جاڭا جۇمىس ىستەۋ نۇسقالارىن ىلگەرىلەتەتىن جانە بالالار لاگەرلەرىن ۇيىمداستىرا الاتىن نۇسقاۋشى-تالىمگەرلەردى دايارلاۋ. ونىڭ سىرتىندا ترەنەرلەرگە ارنالعان سەمينار-ترەنينگتەر مەن سكاۋت كوشباسشىلارىن دايارلايتىن تۇراقتى كۋرستار, كەزدەسۋلەر تاعى بار.
تۇراقتى وقۋ مەن سكاۋتتىق تاسىلمەن قىزمەت ەتۋدەن بولەك جاستار ترەنينگتەر, كۋرستار, شەشەندىك, ماقسات قويۋ, كاسىبي باعدار, تابيعاتتا كۇن كورۋ, العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ سياقتى ءتۇرلى باعىتتار بويىنشا ماستەر-كلاستارعا قاتىسىپ, ومىرلىك سىناقتاردان وتەدى. وسىلايشا سكاۋتينگ ارقىلى تۇلعانى وزىق دامىتۋ ءۇردىسىنىڭ قالىپتاسۋى جاستاردىڭ جەكە باستارىن دامىتۋدى ءوز قولدارىنا الىپ, بويلارىنا وزدەرىنە دەگەن سەنىمدىلىك ۇيالاتىپ, وزدەرى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن تابىستارىن ۇعىنىپ, سەزىنۋگە جاعداي جاسايدى.
ولاي بولسا, سكاۋتينگتى بولاشاق جەتەكشىلەر مەن كوشباسشىلاردىڭ ءومىر مەكتەبى دەسەك تە ارتىق بولماس. سكاۋتتىق قوزعالىسقا ءتان ادالدىق, نيەتتەستىك پەن جەتەكشىلىك سياقتى قۇندىلىقتارى ىسكەرلىكتىڭ دامۋىنا دا ءوز ۇلەسىن قوسۋدا. مۇنداعى ماقسات – جاستاردى قوعامدا بەلسەندى ءرول اتقارۋ ءۇشىن تاربيەلەۋ جانە الەمدى جاقسارتۋ. سكاۋتينگتىڭ ءوزى جەكە ءبىر الەم سياقتى. ول – بالالىق شاقتىڭ اۋماعى. ال ستراتەگيالىق تۇرعىدان العانداعى ماقساتتاردىڭ قاتارىنا, ارينە, ەلدىڭ قارجىلىق-ەكونوميكالىق, عىلىمي, ءبىلىمي, الەۋمەتتىك-ساياسي, مادەني جانە رۋحاني قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋدى جاتقىزۋعا بولادى.
بۇكىلالەمدىك سكاۋت قوزعالىسى ۇيىمى (بسقۇ) – الەمدەگى ەڭ ءىرى بۇقارالىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ۇيىمى. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا بسقۇ قاتارىندا 60 ميلليونعا جۋىق ءارتۇرلى جاستاعى مۇشەلەرى بار, ونىڭ 7 ميلليونى ەرەسەك ادامدار. 1947 جىلدان باستاپ بۇكىلالەمدىك سكاۋتتىق قوزعالىسىنىڭ بۇۇ-دا كەڭەس بەرۋ ۇيىمى مارتەبەسى بار. قازىر سكاۋتتىق ۇيىمدار الەمنىڭ 200 ەلىندە جۇمىس ىستەسە, ونىڭ 170-ءى بۇكىلالەمدىك ۇيىمعا مۇشە بولىپ تىركەلگەن. بۇل ۇيىم قۇرىلعان 1907 جىلدان بەرى سكاۋتينگ ارقىلى 500 ميلليوننان استام ادام ءوتتى.
ىسكەرلىك الەم بۇل تاجىريبەدەگى ادالدىق, نيەتتەستىك جانە كوشباسشىلىق سياقتى قۇندىلىقتاردى مويىندايدى. قازىرگى الەمدىك كوشباسشىلاردىڭ ۇشتەن بىرىنەن استامى سكاۋتتىق كيىمدى كيگەن. مىسال رەتىندە پان گي مۋن, ستيۆەن سپيلبەرگ, بيلل گەيتس, دەۆيد بەكحەم, پول ماككارتني, توني بلەر سياقتى ادامداردىڭ اتتارىن اتاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار سوڭعى ءجۇز جىل ىشىندەگى اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ بارلىعى سكاۋتتىق مەكتەپتەن وتكەن كورىنەدى. سوندىقتان سكاۋتينگ بەلسەندى دامىپ وتىرعان مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارى بۇل قوزعالىسقا ءوز تاراپتارىنان قامقورلىق كورسەتىپ وتىراتىندىقتارىن دا ايتا كەتكەن ءجون.
الەمدە مىقتى سكاۋتتىق ۇيىمنىڭ بولۋى دامىعان ازاماتتىق قوعامنىڭ بەلگىسى دەپ ەسەپتەلىنەدى. بۇل قوزعالىستا مادەنيەتتەر, ۇرپاقتار مەن دىندەر اراسىنداعى ديالوگ ارقىلى شەكارالاردى اشىپ, توزىمدىلىككە شاقىرىپ, سونىڭ نەگىزىندە تەڭدىك پەن توزىمدىلىك, ادىلەتتىلىك پەن تاتۋلىق مادەنيەتىن بەكىتۋگە ۇلكەن ءمان بەرىلەدى. ول – قوعامدىق كەلىسىمدى دامىتۋدى الدىنا ماقسات ەتىپ قويعان ەرىكتىلەر ۇيىمىنا دا جاتادى. سوندىقتان سكاۋتتار ءومىر بويىنا بەلسەندى ازاماتتاردى قالىپتاستىرۋعا جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستاندا سكاۋتينگ 1989 جىلى پايدا بولدى. العاشقى سكاۋت وتريادى پاۆلودار قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. بالالار مەن جاستارعا بەيرەسمي ءبىلىم بەرۋ ۇيىمى رەتىندە قازاقستاننىڭ سكاۋتتىق قوزعالىسى ۇيىمى (قسقۇ) 1992 جىلى قۇرىلىپ, ادىلەت مينيسترلىگىندە رەسمي تىركەۋدەن ءوتتى. 2008 جىلى رەسمي تۇردە بۇكىلالەمدىك سكاۋتتىق قوزعالىسى ۇيىمىنا قابىلدانىپ, ونىڭ ەۋرازيالىق سكاۋتتىق ايماعىنا كىردى. قوزعالىسقا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتىپ, وڭىرلەردە دە ونىڭ وكىلدىكتەرى اشىلۋدا. ۇلى دالا سكاۋتتارىنىڭ پرەزيدەنتى ي.كاتەنوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا رەسمي تۇردە تىركەلگەن بۇل قوزعالىس قازىر ەلىمىزدىڭ 10 ايماعىن قامتيدى جانە ونىڭ قاتارىندا 2 مىڭداي ادام بار. 25 جىلدا سكاۋتتىق باعدارلامالارعا 100 مىڭنان استام قازاقستاندىق قاتىسقان كورىنەدى.
2016 جىلى قسقۇ «ماڭگىلىك ەل» قۇندىلىقتارى جانە «رۋحاني جاڭعىرۋ» نەگىزىندە قازاقستاننىڭ جاس ازاماتتارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋ جۇيەسىن ۇسىنىپ, ونىڭ باعدارلاماسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەدى. جاڭا باعدارلامانى دايىنداۋ بارىسىندا وسكەلەڭ ۇرپاق الدىندا تۇرعان ماسەلەلەر ەسكەرىلدى. بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارىنا باعىتتالعان ۇسىنىستاردىڭ قانداي قۇندىلىقتىق نەگىزدەرگە سۇيەنەتىندىگىنە كوپ كوڭىل ءبولىنىپ, ۇلى دالا سكاۋتتارى «ماڭگىلىك ەل» ۇلتتىق يدەياسىنىڭ جەتى مىزعىماس قۇندىلىقتارىن نىعايتۋعا, ساقتاۋعا جانە ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزۋگە بەل بايلادى.
2017 جىلى قازاقستان سكاۋتتىق قوعامى ۇيىمىنىڭ كەڭەسىندە ۇيىم ءوز اتاۋىن وزگەرتۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپ, بۇدان بىلاي ول « ۇلى دالا سكاۋتتارى» دەپ اتالاتىن بولدى. ويتكەنى قازاقستاننىڭ جاس ازاماتتارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋدى سكاۋتتار جوعارىداعى تۇجىرىمداماعا سايكەس جاستاردى ادامعا بۇكىل ءومىر بويىنا قاجەت بولاتىن داعدىلارعا ۇيرەتۋ ءىسىن «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى جانە ۇلى دالا قۇندىلىقتارىنا نەگىزدەلە وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋعا باعىت الدى. باستى ماقسات – جاستاردىڭ بويىنا مىزعىماس رۋح ۇيالاتۋ. باعدارلامادا ءبىلىم بەرۋدىڭ 3 دەڭگەيى بەلگىلەندى. تارلان, تورە, كەرۋەن, كوشباسشى, تالىمگەر, باپكەر سەكىلدى سوزدەردەن تۇراتىن سكاۋت تەرمينولوگياسى قالىپتاستىرىلدى. سكاۋتتاردى ىنتالاندىرۋ جۇيەسى قولدانىلماق.
ۇلى دالا سكاۋتتارىنىڭ ەلىمىزدىڭ جاس ازاماتتارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن قالىپتاستىرۋ جونىندەگى باعدارلاماسىندا ءبىلىم بەرۋ قالىپتاماسى انىقتالعان. ول 11-17 جاس ارالىعىنداعى سكاۋتتاردىڭ «تاۋتان», «نوماد» جانە «تارلان» توپتارىن قامتيدى. باعدارلاماعا اياق باسار نۇكتەدە ءالى قالىپتاسا قويماعان تۇلعا تۇرادى. دامىتۋ سالاسىنا ادامنىڭ دەنە, ينتەللەكتۋالدى, ەموتسيونالدىق, الەۋمەتتىك جانە رۋحاني دامۋى جاتادى. ماقساتقا جەتۋ بارىسىندا ءۇش توپتا دا ءتيىستى ارالىق ماقساتتار جۇزەگە اسىرىلادى. ال باعدارلامانىڭ اياقتالار نۇكتەسىندە ءبىز جان-جاقتى دامىعان تۇلعانى, قازاقستان ازاماتىنىڭ قالىپتاسقان مىنەزىن كورەمىز. ول ۇلى دالا ەلىنىڭ – قايراتتى جانە دەنساۋلىعى مىقتى, زەيىندى جانە تاۋەلسىز, ەلگەزەك جانە بولاشاققا سەنىمى مول, بەيبىتشىل جانە وتانشىل, مەيىرىمدى جانە ادال ازاماتى.
ارالىق ماقساتتارعا جەتۋ بارىسىندا ىنتالاندىرۋ مەن ۋاجدەمەنىڭ وزىق جۇيەسىنىڭ سكاۋتتىق باسپالداعىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ول ءۇش دەڭگەيدەن تۇرادى. بىرىنشىسىندە, سكاۋتتار ەپتىلىك, يكەمدىلىك, شەبەرلىككە قول جەتكىزۋ ارقىلى اينالاسىنداعى الەمدى تانىپ بىلەدى. ەكىنشىسىندە, سكاۋتتار كۇندەلىكتى ومىردە كەزدەسەتىن كەدەرگىلەر مەن قيىندىقتاردى جەڭىپ, توزىمدىلىك تانىتىپ, قورشاعان الەمگە ارەكەتتەر, كۇتپەگەن جاعدايلار مەن سىن-تەگەۋرىندەر ارقىلى ۇيرەنەدى. ۇشىنشىسىندە, سكاۋتتار ءارتۇرلى ءىس-شارالار ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا قۇزىرەتتىلىككە يە بولادى. سكاۋتتىق باسپالداقپەن ءبىرىنشى دەڭگەيگە جەتىپ, بەلگىلى ءبىر ماماندىقتاردى يگەرگەنى ءۇشىن ماماندىقتاردىڭ جاپسىرمالارى تابىس ەتىلەدى. باسپالداقپەن ەكىنشى دەڭگەيگە كوتەرىلگەن سكاۋتتارعا «قاتىسۋ جانە ءتارتىپ» قۇزىرەتى بويىنشا تاڭبا, «قورشاعان ورتانى جايلاستىرۋ» قۇزىرەتىنە جەتكەنى ءۇشىن «شەبەر» اتاعى, «كوشباسشىلىق» قۇزىرەتى ءۇشىن «باسشى», «قۇزىرەت جانە قاتىناسۋ» ءۇشىن «ارلان» سياقتى جەتىستىكتەر بەلگىلەرى بەرىلەدى. ال باسپالداقپەن ءۇشىنشى, جوعارعى دەڭگەيىنە كوتەرىلگەندە «ارعىماق» (ماقساتتى تۇجىرىمداۋ ءۇشىن), «باتىر» (ماسەلەلەردى شەشكەنى ءۇشىن) جانە «ۇركەر» ء(وزىن دامىتقانى ءۇشىن, ەڭ جوعارعى بەلگى) اتاقتارى بەرىلەدى.
سكاۋتتار بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءجيى كەزدەسەتىن 10 ماسەلەنى انىقتاپ, ولاردى شەشۋدىڭ 10 جولىن ۇسىنىپ, سول ارقىلى قانداي ناقتى ناتيجەلەرگە جەتۋگە بولاتىندىعىن كورسەتىپ وتىر. ول پروبلەمالاردىڭ قاتارىنا بالالار مەن اتا-انالار اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىك, جاعىمسىز, ينتەرنەتكە تاۋەلدىلىك, كۇيزەلىس جاعدايىندا بالالاردىڭ وزىنە-ءوزى قول جۇمساۋى مەن اۋىتقۋشىلىعى, تۇرمىستىق بەيىمسىزدىك, ومىردەگى ماقسات قويا بىلمەۋشىلىك, ناشار ۇلگەرىم, پاتريوتيزم سەزىمىنىڭ جوقتىعى مەن اسكەردە قىزمەت ەتۋگە ىنتاسىنىڭ بولماۋى جانە دەنساۋلىعىنداعى پروبلەمالار جاتادى. ناتيجەسىندە, ومىرلىك قيىندىقتارعا توتەپ بەرە الاتىن جاستار تاربيەلەنەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, وسى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى قوعامدىق تۇراقتىلىقتىڭ كەپىلىنە اينالماق.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
عىلىم كوميتەتى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, ساياسي عىلىمدار دوكتورى