ەكونوميكا مەن قوعام قۇرىلىمى, ولاردىڭ بايلانىسى نەعۇرلىم كۇردەلى, سەرپىندى جانە وزگەرمەلى بولىپ بارادى. مىسالى, سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ سانى ارتىپ, سوعان سايكەس پاراقورلىق تا كۇشەيە تۇسكەنىنەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس ماسەلەسى تۋىندادى.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, قوعام تاراپىنان قاداعالاۋدى قاتاڭداتۋ ارقىلى بۇل «ىندەتتىڭ» بەتىن قايتارۋعا, ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى جانە قوعامدىق كەڭەستەردىڭ جۇمىسىنا وزىندىك وي-پىكىرى قالىپتاسقان قابىلەتتى, كاسىبي جانە بەلسەندى ازاماتتاردى تارتىپ, ەلدەگى جاعدايدى جاقسارتۋعا بولادى.
مەملەكەتتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ باسىمدىقتارىنىڭ ءبىرى – ساياسي ترانسفورماتسيا. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا قازاقستانداعى ساياسي رەفورمانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن اتاپ ءوتتى: «مەن ۋادە ەتكەن ساياسي جاڭعىرۋ ۇدەرىسى ازاماتتارىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ مۇددەلەرىنە سايكەس, بىرتىندەپ ۇزدىكسىز جۇزەگە اسىرىلادى. نەگىزسىز, جۇيەسىز ساياسي ىرىقتاندىرۋ ەلدىڭ ىشكى ساياسي احۋالىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا, ءتىپتى مەملەكەتتىلىكتەن ايىرىلۋعا اكەلىپ سوعاتىنىن الەم ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسىنەن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان ءبىز ساياسي رەفورمالاردى «اسىعىستىققا سالىنباي», كەرىسىنشە, كەزەڭ-كەزەڭىمەن, تاباندى تۇردە جانە جان-جاقتى ويلاستىرىپ جۇزەگە اسىراتىن بولامىز. ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ءومىرىن جاڭعىرتپاي, تابىستى ەكونوميكالىق رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل – ءبىزدىڭ ۇستاناتىن باستى قاعيداتىمىز».
قابىلداناتىن شەشىمدەر اشىقتىعىنىڭ وسىنداي قاعيداتى وتە ماڭىزدى. جانە ودان دا ماڭىزدى نارسە – ولاردىڭ نەگىزدەمەسى. قاۋلى, زاڭ نەمەسە باعدارلاما نەگە, قانداي نەگىزگە سۇيەنىپ, قانداي ويمەن قابىلدانادى. وسىنى ازاماتتارعا ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا: «مەملەكەتتىك ورگاندار, قوعامدىق بىرلەستىكتەر, لاۋازىمدى ادامدار جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ءاربىر ازاماتقا ونىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قوزعايتىن قۇجاتتارمەن, شەشىمدەرمەن جانە اقپارات كوزدەرىمەن تانىسۋ مۇمكىندىگىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى» دەپ جازىلعان.
بىراق تاجىريبە ءبارى زاڭداعىداي بولا بەرمەيدى. مەملەكەتتىك ورگاندار, اسىرەسە مەملەكەتتىك قارجىعا قاتىستى قانداي دا ءبىر دەرەكتەردى ۇسىنۋعا اسىقپايدى. ال مەملەكەتتىك باعدارلامالاردىڭ ورىندالماۋ سەبەپتەرى تۋرالى تۇسىنىكتەمە بەرىلمەيدى, بىراق ونىڭ باسقا دا جاعى بار. دەرەكتەر جاريالانادى. بىراق قاتارداعى ازامات ەشتەڭە تۇسىنە المايدى. بۇل تۇستا «اشىق دەرەكتەر» دەگەن ۇعىم دا بار. بۇل – قاراپايىم ازاماتتار ءۇشىن قولجەتىمدى, تالداۋ جانە جالپىلاۋ ءۇشىن قولجەتىمدى تۇردە اقپاراتتى جاريالاۋدىڭ ارنايى ءتاسىلى.
تۇراقتى زاڭدىلىقتاردى ەسكەرۋ قاجەت. بيلىك تاراپىنان اقپاراتتىڭ تارالۋىن باقىلاۋ نەعۇرلىم كۇشتى جانە كوممۋنيكاتسيانىڭ رەسمي ارنالارىنا سەنىم دەڭگەيى نەعۇرلىم تومەن بولسا, بەيرەسمي كوممۋنيكاتسيانىڭ سەنىم دەڭگەيى سوعۇرلىم جوعارى بولادى. وسىدان قوعام رەسمي دەرەككوزدەرگە قاراعاندا, كەيدە تەرىس پيعىلدى اقپاراتتىڭ بالامالى كوزدەرىنەن كوبىرەك قانىعادى. ءبىز مۇنى كۇندەلىكتى ومىردە ينتەرنەتتى پايدالانعاندا بايقاپ ءجۇرمىز. ءداستۇرلى باق-تارعا قاراعاندا جەلىلىك تەحنولوگيالار اقپاراتتىڭ شەكتەلمەگەن قاينارىنىڭ كوزىن اشادى.
جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن شەتەلدىك تاجىريبەنى دە قاپەرگە العان ءجون. مىسالى, ۆيسكونسين شتاتى ماسكيگو قالاسىنداعى (اقش) سۋمەن جابدىقتاۋ كومپانياسى ءوز قىزمەتى تۋرالى جاريا اقپارات بەرەدى. مۇندا اۋديتورلىق كومپانيا راستاعان قارجىلىق ەسەپ, ەسكەرتۋلەر مەن بارلىق ەسەپتەر عانا ەمەس, سونداي-اق باسقا دا كوپتەگەن پايدالى اقپارات جاريالانادى. ولار – قىزمەتتىڭ وزىندىك قۇنى, پايدالانىلاتىن تەحنولوگيالار, ينۆەستيتسيالاۋ جوسپارلارى جانە تاعى باسقا ماعلۇماتتار.
جالپى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اشىقتىعىندا باس اۋىرتاتىن ەشتەڭە جوق. مىسالى, اقش پرەزيدەنتى كەلەسى جىلعا ارنالعان بيۋدجەت جوباسىن ءبىر جىل بۇرىن اقپان ايىندا كونگرەسكە ەنگىزەدى. سودان كەيىن ءاربىر تارماقتىڭ تىڭدالىمى مەن تالقىلانۋى قازان ايىنا دەيىن وتەدى. وسىلايشا كونگرەسس بيۋدجەتتى قاراستىرادى, ءاربىر ءبولىمدى ەگجەي-تەگجەيلى تالقىلايدى. ءاربىر تارماق بويىنشا تۇسىنىكتەمە الادى. اقش-تاعى قاتارداعى ازاماتتارمەن قارىم-قاتىناس تا ۇلگى بولا الادى. ازاماتتىڭ كونگرەسمەنگە قانداي دا ءبىر ماسەلە بويىنشا كەز كەلگەن ءوتىنىشى تەز قارالادى جانە ول ءتيىستى جاۋاپ الادى. دەپۋتاتتار سايلاۋشىلاردى ەلەمەۋ الداعى سايلاۋدا ساتسىزدىككە ۇشىراۋىنا ىقپال ەتەتىنىن جاقسى تۇسىنەدى. جىل سايىن اقش ۇكىمەتى حالىقتىڭ 150 مىڭعا جۋىق تالاپ-تىلەگىن نازارعا الادى جانە ولارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ, شامامەن 60 ميلليون دوللار جۇمسايدى.
وسى تۇستا مەملەكەت باسشىسىنىڭ پارلامەنتتىڭ قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى كوپىر ەكەنىن بىرنەشە رەت اتاپ وتكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندىقتان قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندەگى پارلامەنتتىڭ ءرولىن جانداندىرۋعا باسىمدىق بەرىلەدى. پرەزيدەنت ءوز جولداۋىندا: «قوعامدى تولعاندىرىپ وتىرعان نەگىزگى ماسەلەلەر كوشەدە ەمەس, پارلامەنتتە جانە ازاماتتىق ديالوگ اياسىندا تالقىلانىپ, شەشىمىن تابۋى ءتيىس. دەپۋتاتتار ۇكىمەتكە وزەكتى ماسەلەلەرگە قاتىستى ساۋالدارىن جولداپ, ناقتى شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتە وتىرىپ, وزدەرىنە بەرىلگەن زاڭدى قۇقىقتارىن پايدالانۋى قاجەت. زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك اراسىنداعى قارىم-قاتىناس جاساندى تارتىسقا ەمەس, ىسكەرلىك سيپاتقا, ءوزارا قۇرمەتكە نەگىزدەلۋى ءتيىس», دەدى.
ايماق اكىمدەرىنىڭ ەسەبى كەزىندە پرەزيدەنت ءوڭىر حالقىنىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. بۇل رەتتە قوعامدىق كەڭەستەرمەن بەلسەندى جۇمىس, الەۋمەتتىك جەلىلەردى پايدالانۋ, حالىقپەن كەزدەسۋ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا شىققان ماقالالاردى تالداۋ ماڭىزدى. تۇركىستان وبلىسىنا ساپارى بارىسىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «مەملەكەتتىك قىزمەت ادال جانە ءتيىمدى بولۋى ءتيىس. ورتالىق جانە جەرگىلىكتى ورگانداردىڭ باسشىلارىنا شىنايى جاعدايعا نەگىزدەلگەن شاعىم تۇسسە, ولاردىڭ بارلىعى جازالانادى. ەشكىم زاڭنان جوعارى ەمەس. سوندىقتان باسشىلار حالىقپەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋى قاجەت», دەدى.
ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىت ەكەنى جولداۋدا انىق كورىنىس تاپتى. پرەزيدەنت «بەلسەندى ازاماتتىق قوعام قۇرۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايمىن. سوندىقتان جاقىن ارادا ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋدىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسىن ازىرلەپ, قابىلداۋىمىز كەرەك», دەدى.
ازاماتتاردىڭ بەلسەندى بولۋى – قازىرگى زامان مەملەكەتىن العا جەتەلەيتىن كۇش. ەگەر جەتىستىگى مول مەملەكەتتەرگە زەر سالساق, بەلسەندى جۇمىستاردىڭ ءبارى ازاماتتىق باستامالارعا, قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە, مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ ءبىر بولىگىن اتقاراتىن جەرگىلىكتى قوعامداستىقتارعا, ءارتۇرلى ماسەلەلەردى دەربەس شەشەتىن كاسىبي بىرلەستىكتەرگە نەگىزدەلەدى. سونىمەن قاتار ازاماتتىق قوعامنىڭ مۇنداي ۇيىمدارى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتىپ, وڭىرلەردى دامىتۋ, الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ, ەكولوگيالىق جوبالاردى ەنگىزۋ سياقتى باستامالاردى كوتەرە الادى.
سليامجار احمەتجاروۆ,
پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى الەۋمەتتىك-ساياسي زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى