راس, قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن الاش ارىستارى ءاليحاننىڭ, احمەتتىڭ, مىرجاقىپتىڭ سەنىمدى سەرىگىنىڭ ءبىرى بولعان مىرزاعازى ەسبول ۇلى قايتا تىرىلگەندەي بولدى.
«الاشتىڭ مىرزاعازىسى: قايراتكەرلىك عۇمىرناماسى جانە شىعارماشىلىق مۇراسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسياعا قاتىسقانداردى وسىنداي سەزىم باۋراپ الدى. ويتكەنى ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى قوستاناي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى مەن وسى ءبىلىم ورداسىنداعى «رۋحاني جاڭعىرۋ» كەڭسەسىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن بۇل كونفەرەنتسيا 1938 جىلى ناقاقتان اتىلعان كۇرەسكەرگە ارنالعان العاشقى ءىس-شارا بولاتىن. سوندىقتان كونفەرەنتسيانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, «رۋحاني جاڭعىرۋ» كەڭسەسىنىڭ جەتەكشىسى الماسبەك ابسادىق ءسوزدىڭ باسىن «بۇگىن الاشتىڭ مىرزاعازىسى ورتامىزعا كەلدى دەپ بىلىڭىزدەر» دەپ باستادى. ال مىرزاعازى ەسبول ۇلى كىم بولعان ەدى؟
مىرزاعازى 1891 جىلى تورعاي وبلىسىنداعى قوستاناي ۋەزىنە قاراستى امانقاراعاي بولىسىنىڭ جولدىباي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلدى. 1891 جىلى پاتشا وكىمەتى قازاق دالاسىن قازىنالىق دەپ جاريالاعاننان كەيىن امانقاراعاي بولىسىنىڭ اۋماعىنا دا قارا شەكپەندىلەر قونىستانادى, سودان بۇگىنگە دەيىن جولدىباي اۋىلى تۇرعان جەردىڭ توڭىرەگى لاۆرەنتەۆكا دەپ اتالادى. العاشقى ساۋاتىن بولىستىق مەكتەپتەن اشىپ, كەيىن مۇعالىمدىك مەكتەپتى ءتامامدايدى. كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا, مىرزاعازى پەتەربورداعى مۇعالىمدىك ينستيتۋتتى (قازىرگى گەرتسەن اتىنداعى سانكت-پەتەربۋرگ پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى) بىتىرەدى, كەيىن مەديتسينالىق ءبىلىم الادى. ەلدىڭ, جەردىڭ مۇڭىن مۇڭداعان «ايقاپ» جۋرنالى مەن «قازاق» گازەتىنە ماقالالارى شىعىپ تۇرعان. ءتىپتى پەتەربورداعى «مۋسۋلمانسكايا گازەتانىڭ» ءتىلشىسى بولادى. ەكى تىلدە بىردەي جازعان مىرزاعازى 1923 جىلى تاشكەنتتە جاريالانعان «تۇركىستاندا كەلىمسەكتەر ورناعان اۋداندارداعى جەر ماسەلەسى» اتتى كىتاپ جازادى. وندا رەسەي پاتشالىعىنىڭ قازاق دالاسىنداعى وتارشىلدىق ساياساتىن قانىن شىعارا سيپاتتايدى. 1924 جىلى رەسەيلىك پروفەسسور د.كۋدرياۆسكيدىڭ «كاك جيلي ليۋدي ۆ ستارينۋ» اتتى كىتابىن «ارعى مادەنيەت» دەگەن اتپەن قازاق تىلىنە اۋدارىپ باسادى.
جاسى ەدەۋىر كىشى بولسا دا, مىرزاعازى الاساپىران ۋاقىتتا الاشوردا كوسەمدەرى ءاليحان, احمەت, مىرجاقىپتارعا سەرىك بولا ءبىلدى. مىسالى, 1916 جىلى «يۋن جارلىعىنا» بايلانىستى قازاق دالاسىنداعى دۇربەلەڭ كەزدە ءاليحان بوكەيحاننىڭ باستاماسىنا قولداۋ كورسەتىپ, مايدانداعى قارا جۇمىسقا الىنعان قازاق جىگىتتەرىنە باس-كوز بولۋ ءۇشىن باتىس مايدانعا اتتانىپ, مينسك ماڭىنداعى اسكەري قوسىنداردى ارالايدى. 1917 جىلى شىلدە ايىندا ورىنبوردا وتكەن ءى جالپىقازاقتىق قۇرىلتايدا قۇرىلعان الاش پارتياسىنىڭ قاتارىنا وتەدى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا وتكەن پ جالپىقازاق قۇرىلتايىندا الاش اۆتونومياسى جاريالانىپ, مىرزاعازى ەسبول ۇلى قوستاناي ۋەزى كەڭەسىنىڭ تۇراقتى وكىلى, كەيىنىرەك الاشوردا ۇكىمەتىنىڭ قوستاناي ۋەزى ءبولىمىنىڭ توراعاسى بولادى.
مىرزاعازى ەسبول ۇلى 1929 جىلى قىزىلوردا قالاسىندا الاشتىڭ 44 قايراتكەرىمەن قاتار تۇتقىنعا الىنادى. 1938 جىلى لەنينگرادتا «ۇشتىكتىڭ» شەشىمىمەن اتۋ جازاسىنا كەسىلەدى. ونىڭ ءوزى عانا ەمەس, وتباسى, تۋعان-تۋىستارى توتاليتارلىق جۇيەنىڭ قۇربانىنا اينالادى. سول كەزدەگى ادىلەتسىز ساياسات, قۋعىن-سۇرگىن ايەلى راحيما اسفەندياروۆانىڭ وزىنە قول سالۋىنا ءماجبۇر ەتەدى, بالالارى شاعاتاي مەن جاڭاتاي مىرزاعازىنىڭ وتىنىشىمەن اعاسى شاياحمەتتىڭ اتىنا جازىلادى. ۇرپاقتارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مىرزاعازىنىڭ وتىزدان ارتىق تۋىسى ءتۇرلى دەڭگەيدە قۋعىن-سۇرگىن كورەدى.
كونفەرەنتسيادا بەلگىلى الاشتانۋشى تۇرسىن جۇرتباي مىرزاعازى ەسبول ۇلىنىڭ تەرگەۋ ءىسى جونىندە اڭگىمەلەدى. ول الاش قايراتكەرىنىڭ ۋاقىتتىڭ الاساپىران كەزىندەگى اتقارعان قىزمەتتەرىن اسا جوعارى باعالايتىنىن ايتتى.
– ۋاقىتتىڭ قازاق حالقى ءۇشىن تۇتقىرلى كەزەڭدەرىندە مىرزاعازى اتقارعان ىستەردىڭ بىرىنە مىنا وقيعانى جاتقىزار ەدىم. 1930 جىلى رەسەيدە جەر يگەرۋ, كەلىمسەكتەردى ونالاستىرۋ, قازاقتىڭ ارتىق جەرىن انىقتاۋ جونىندە ۇلكەن پىكىرتالاستى باسقوسۋ بولادى. سوندا قازاقتار اتىنان مىرزاعازى بارادى. ول كەزدە ءدىننىڭ ىقپالى مىقتى بولعان, بۇل جيىندى شىركەۋ ۇيىمداستىرادى. سوندا الدىمەن سينود شىعىپ سويلەپ, حريستيان ءدىنى تولىق تاراۋ ءۇشىن قازاق جەرىندەگى ءۇش ادامنىڭ ەكەۋى كەلىمسەكتەر بولۋى ءتيىس دەگەن پىكىر ايتادى. وسى پىكىرىن قاۋلىعا ەنگىزۋدى ۇسىنادى. وتىرىستا مىرزاعازى ەسبول ۇلى قازاق جەرىن قورعاپ سويلەيدى. سينودتىڭ ء«ۇش ادامنىڭ ەكەۋى كەلىمسەك بولۋى كەرەك» دەگەن سوزىنە قارسى شىعادى. قازاق جەرىن قاراۋ, ەسەپتەۋ كەرەكتىگىن ايتادى. سونىڭ ارقاسىندا سينودتىڭ ءسوزى ارى ورلەمەي, ۇسىنىس كۇيىنشە قالادى. ال شىركەۋدىڭ بۇل وتىرىستى ۇيىمداستىرۋ سەبەبى 1902 جىلى ايتىلىپ, كەيىنگە قالدىرىلعان قازاقتاردى جاپپاي شوقىندىرۋ جوسپارىنا دايىندىق بولاتىن» دەدى تۇرسىن جۇرتباي. وسى وقيعادان-اق مىرزاعازىنىڭ ورىس تىلىندە ەسەسىن ەشكىمگە جىبەرمەي, ساۋاتتى سويلەيتىن ءبىلىمدى, وجەت, نامىستى, جۇرەكتى ازامات بولعانى بىلىنگەندەي.
كونفەرەنتسيادا ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «الاش» عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ءاليحانتانۋشى سۇلتانحان اقق ۇلى ۇلى مىرزاعازىنىڭ پ نيكولاي پاتشانىڭ 1916 جىلعى «يۋن جارلىعىنا» سايكەس ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحانمەن بىرگە باتىس مايدانداعى قارا جۇمىسقا سالىنعان قازاق جىگىتتەرىنە بارىپ, جۇرگىزگەن جۇمىستارى جونىندە ايتىپ بەردى. سونىمەن قاتار مىرزاعازى ەسبولۇلىنىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسقان ۇرپاقتارى مەن تۋىستارىنىڭ اراسىنان حاكىمبەك ماتەنوۆ, تاعى باسقالار سويلەپ, مىرزاعازىنىڭ تاريحي تۇلعاسى تۋرالى ايتا كەلىپ, ول 1929 جىلى تۇتقىندالعاننان كەيىن تۋىستارىنىڭ كورگەن ازاپتى ومىرىنەن دەرەكتەر كەلتىردى. مىرزاعازىنىڭ اعاسى مىرزاحمەت, جەڭگەسى قاليپا بايگۋرينا, ولاردىڭ ۇلى ءالجان 1929 جىلى كارلاگتە «حالىق جاۋى» رەتىندە اتىلادى. اناسى جانعايشا ۇلدارىنىڭ ۋايىمى مەن وزىنە تىنىم بەرمەگەن تەرگەۋلەردى كوتەرە الماي سول 1929 جىلى كوز جۇمادى.
كونفەرەنتسيادا مىرزاعازىنىڭ تۋعان جەرى – بۇگىنگى اۋليەكول اۋدانىنداعى ءبىر مەكتەپ پەن كوشەگە ونىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلدى. كونفەرەنتسيانىڭ پلەنارلىق ماجىلىسىنەن كەيىن قاتىسۋشىلار ەكى سەكتسياعا ءبولىنىپ, تاقىرىپتى جالعاستىردى. الاش ارداقتىسىنا ارنالىپ اس بەرىلىپ, ارۋاعىنا قۇران باعىشتالدى.
قوستاناي
سۋرەتتە: ورتادا احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ وڭ جاعىندا وتىرعان مىرزاعازى ەسبول ۇلى, سول جاعىندا – مىرجاقىپ دۋلاتوۆ