بالالار تابيعي استان اجىراماسا ەكەن...

يۋنيسەف-ءتىڭ ۇيىمداستى­رۋى­مەن قازاقستاندا بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋ ماسەلەسىنە ار­نالعان حالىقارالىق سيمپو­زيۋمدا ورتالىق ازيا مەن كاۆكاز ەلدەرىندە بالالاردىڭ بويى­نىڭ ءوسۋ كورسەتكىشىنەن گورى ارتىق سالماق دەڭگەيى تىم جو­عارى ەكەندىگى تۋرالى ايتىلدى. ماماندار بالا بويىنىڭ ءوسۋى باسەڭدەپ, كەرىسىنشە دەنە سال­ماعى اۋىر تارتۋى تولىمدى­ تا­ماقتانباۋدان دەپ بىلەدى. ايما­ق­تاعى بالالاردىڭ 10 پايىزىنىڭ بويى جاسىنا لايىق ەمەس, الاسا.

سيمپوزيۋمدا بالانىڭ بويى وسپەي, كەرىسىنشە دەنە سال­ما­عى­نىڭ ارتۋى ونى قاتەرلى اۋرۋعا شالدىقتىراتىنى ايتىلدى. «قا­زىرگى زامانداعى بالالار تا­عامى ساپا تۇرعىسىنان دا, كو­لەمى جاعىنان دا جاس ۇرپاقتى قا­ناعاتتاندىرمايدى» دەيدى ماماندار.

ءيا, بۇگىنگى ازىق-ت ۇلىك ونىمدە­رى­نىڭ ساپاسى وسىدان 20-30 جىل بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا تومەن. تاعامدار قانداي دارۋ­مەن­دەرمەن بايىتىلسا دا تۇ­تى­نۋشىنى بۇرىنعىداي قا­نا­عاتتاندىرمايتىنى ايتىلىپ ءجۇر. ءتىپتى ناننىڭ ءدامى دە وز­گە­رىسكە ۇشىراعان. ونىمدەر قورەكتىلىگى تۇرعىسىنان تابي­عي­لىقتان الىستاپ بارادى. كوپ مولشەردە تاماقتانسا دا جار­تىلاي اشتىقتى سەزىنۋ, اس قۇنار­لىعىنا قاناعاتتانباۋ الدىمەن ازىق-ت ۇلىك قۇرامىنداعى ەلە­مەنتتەرمەن بايلانىستى, ارينە.

ورتالىق ازيانىڭ باسقا ەل­دەرىن ايتپاي-اق, قازاقستانداعى ازىق-ت ۇلىك تۋرالى ايتساق, كوتە­رى­لەتىن ماسەلە كوپ. ونىمدەر وسكەن, وندىرىلگەن ورىننان باس­تاپ, تۇتىنۋشىعا جەتكەنشە بىرنەشە تەحنولوگيالىق وڭدەۋ­دەن وتەدى. وسى وڭدەۋ بارىسىن­دا تاعام ءوزىنىڭ ازىقتىق ساپاسىن جوعالتاتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەنساۋلىققا پايدالى ونىمدەر تابيعي ساپاسىن جو­عالتپاي تۇتىنۋشىعا جەتسە دەيمىز. بىراق دۇكەندە سامساپ تۇرعان, ءوندىرۋشى «ساپالى ءونىم» دەپ ۇسىناتىن ءسۇت, ءداندى داقىل, جال­پى كەز كەلگەن ازىق-ت ۇلىك ءتۇرى بۇرىنعى قۇندىلىعىنان ايىرىلعان.

بۇگىندە مىسالى, دۇكەن سورە­لەرىندەگى ءسۇت ونىمدەرىنىڭ اراسىندا بالا دەنساۋلىعىنا زياندى تيەر تاۋارلار از ەمەس. نەشە ءتۇرلى ميكروورگانيزمدەرمەن, دارۋمەندەرمەن بايىتىلعان ازىق-ت ۇلىك تۇرلەرىن كورگەندە «راسىمەن تابيعي ما؟» دەگەن سۇ­راق كەلەدى كوكەيگە. ءتاتتى جەمەيتىن بالا جوق. ال سول تات­تىلەردىڭ سىرتىنداعى قاعاز وراۋىنا قاراساڭىز, اعزاعا زياندى بوياعىش زاتتار, قاتەرلى دەرت شا­قىرار قوسپالارى بار ەكەنىن كورەسىز. دۇنيەجۇزىلىك ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىندە تاعامعا قوسىلاتىن حيميالىق قوسپالارعا شەكتەۋ بولعانمەن, از مولشەردە سالىنعان قوسپانىڭ بالا دەنساۋلىعىنا كوپ زيان تيگىزەرىن ەشكىم ويلامايدى.

يۋنيسەف وكىلدەرى تاعام ساپاسى ماسەلەسىنە كەلگەندە دەن­ساۋلىق, اۋىلشارۋاشىلىق, ءبى­لىم, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ ءتا­رىزدى ۇكىمەتتىك قۇزىرلى ورگان­دار بىرلەسە ارەكەت ەتۋى كەرەك ەكەنىن ايتۋدا.

قازىرگى زاماندا جاس انالاردىڭ كوبىسى بۇرىنعى كەزەڭدەگى ايەلدەر سياقتى استى قولدان ازىرلەمەي, سابيلەردىڭ قارنىن دۇكەندەگى دايىن تاعاممەن تويدىرۋعا اۋەس. دايىن بوتەلكە, قۇتىلارداعى بالالار تاعامدارى قانشا جەردەن تابيعي بولسا دا كوبىسىنىڭ قۇرامىندا زياندى حيميالىق زاتتار بولاتىنى بەلگىلى. ءجۇز پايىز تابيعي ءونىم ۇزاق ساقتالمايتىنى بەلگىلى. وندىرۋشىلەر تاۋار ۇزاق­ ساقتالۋ ءۇشىن ونىڭ تابيعي قۇ­رامىنا وزگەرىس ەنگىزەدى. ما­سە­لەن, بالدىرعاندارعا اناسى ءوز قولىمەن پىسىرىلگەن بوتقادان گورى دۇكەندەگى دايىنىن الۋعا اۋەس. كەيبىر سونداي بوتقا قوس­پاسىنىڭ قۇرامىندا ميكوتوكسين بارىن عالىمدار ايتىپ ءجۇر. ميكوتوكسيننىڭ از مولشەردە بولۋىنىڭ ءوزى بالانىڭ بۇيرەك-باۋىرىنا عانا ەمەس, جۇيكە جۇيەسىنە دە زياندى.

دۇكەندەگى سىرتىندا «تا­بي­عي» دەگەن جازۋى بار شىرىندار مەن جەمىس ەزبەلەرى دە بالا دەنساۋلىعىنا اسا پاي­دالى ەمەس. ويتكەنى بۇل ونىم­دەر قۇتىعا قۇيىلماستان بۇرىن بىرنەشە قايتارا وڭدەۋ, قاي­ناتۋ پروتسەستەرىنەن وتەدى. ال ۇزاق قايناتىلعان جەمىس – كوك­ونىستەر قۇرامىنداعى پايدالى ەلەمەنتتەردى جوعالتاتىنى بەلگىلى. جالپى سابيلەرگە ار­نالعان تاعامداردىڭ قاي ءتۇرى بولسىن, ۇزدىكسىز قولدانا بەرسە, بالا اعزاسىندا اۋىتقۋلار بولۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, 2004 جىلى رەسەي ساراپشىلارى باتىس ەلدەرىنەن كەلەتىن بالالار تاعامدارى قۇرامىنان گەنەتيكالىق تۇرلەندىرىلگەن اع­زالاردىڭ كوپ مولشەرىن انىق­تاعان. عالىمدار تاعامداردا گە­نەتيكالىق تۇرلەندىرىلگەن اع­زا­لاردىڭ كوبەيىپ كەتۋى ادامزات تۇقىمىن الداعى 100 جىلدا ۇرپاقسىز قالدىرۋى مۇمكىن دەپ دابىل قاعۋدا.

قازاقستاندا 6-9 جاس ارالى­عىنداعى بالالاردىڭ 20 پايىزى ارتىق سالماقتان زارداپ شەگۋدە. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تەڭ جارتىسى كۇن سايىن ءتاتتى, جاساندى سۋسىنداردى ىشەدى. قازىرگى بالالاردىڭ ۇشتەن ەكىسى جاساندى تاعامعا تاۋەلدى. كوبى تابيعي ءسۇت, ءداندى داقىلداردى قالامايدى, ويتكەنى اعزاسى جاساندى تاعامعا ۇيرەنىپ كەتكەن.

دۇنيەجۇزى بويىنشا جاڭا تۋعان سابيلەردىڭ 20 پايىزى جاساندى تاعاممەن اۋىزدانادى ەكەن. ال نارەستەلەردىڭ 70 پايىزى ءۇش ايدان باستاپ جاساندى تاعامعا كوشەتىنى انىقتالعان. عالىمدار قۇرامى قالاي بايىتىلسا دا انا سۇتىنە ەشتەڭە جەتپەيدى دەگەن ۇستانىمدا. اناسى ءوزى قولدان ازىرلەگەن جەمىس سىعىندىلارى مەن بوتقانى ەشقانداي زاۋىت ءونىمى الماستىرا المايدى. جاس انالاردىڭ كوبى جاساندى تاعامداردى قازان ۇستاۋعا ۋاقىتى تاپشى بولعان سوڭ الاتىنىن ايتىپ اقتالعانىمەن, بالا دەنساۋلىعى ءۇشىن بۇل قاتەرلى ەكەنىن ەسكەرە بەرمەيدى.

 شارافات جىلقىباەۆا